Zapadlisko przedkarpackie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zapadlisko przedkarpackie – rów przedgórski, wypełniony molasowymi osadami neogenu. Najmłodsza jednostka alpidów na obszarze Polski.

Zapadlisko – fragment skorupy ziemskiej obniżony wzdłuż uskoków. Zapadliska powstają często na przedpolu gór o budowie płaszczowinowej. Wyróżnia się zapadliska przedgórskie (np. Zapadlisko przedkarpackie) lub na obszarze orogenu zapadlisko śródgórskie (np. Zapadlisko Saary, Zapadlisko Zakarpackie).Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Serbii i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.
Lokalizacja zapadliska przedkarpackiego (zaznaczone czerwoną ramką) na mapie jednostek tektonicznych Polski.

Zapadlisko przedkarpackie powstało wskutek mioceńskiego nasuwania się na północ łuku karpackiego, związanego z jedną z faz orogenezy alpejskiej. Jego utworzenie połączone jest z zahamowaniem sedymentacji fliszowej, wydźwignięciem oraz sfałdowaniem Karpat zewnętrznych. Jest to efekt kolizji płyty europejskiej oraz mniejszych terranów: Alcapy oraz Tiszy-Dacii.

Denudacja (etym. łac. denudare, ogołacać, odkrywać; inaczej: degradacja, etym. łac. degradatio, obniżenie) – degradacja, procesy denudacyjne – procesy niszczące powodujące wyrównywanie i stopniowe obniżenie powierzchni Ziemi. Obejmuje procesy takie jak wietrzenie, erozja i ruchy masowe (przemieszczanie okruchów skalnych, efektów dezintegracji blokowej i ziarnowej) z terenów górskich i wyżynnych na nizinne, powodujące wyrównanie terenu (peneplenizacja). Zazwyczaj transportowany materiał trafia ostatecznie do oceanów, gdzie jest deponowany w postaci skał okruchowych jak piaskowce. Na obszarach obfitych w zwietrzelinę denudacja zmierza do obniżenia podłoża skalnego.Miocen – najstarsza epoka neogenu. Epoka wielkich przemian geologicznych skorupy ziemskiej. Wypiętrzenie nowych łańcuchów górskich zmieniło cyrkulację powietrza w atmosferze i wód w morzach. Trwał od 23,03 mln do 5,333 mln lat temu.

Zapadlisko rozciąga się na północ od nasunięcia Karpat i na południe od wyżyn środkowej Polski. Od strony zachodniej połączone jest z alpejskim basenem molasowym, a od wschodniej z basenem przedgórskim Bałkanidów. Obszar zapadliska pokrywa się w znacznym stopniu z Kotliną Sandomierską.

Kreda – ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,0 ± 0,8 do 66,0 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki: wczesną kredę i późną kredę. W sensie chronostratygraficznym kreda to system, który dzieli się na dwa oddziały: kredę dolną i kredę górną.Kopalnia soli „Wieliczka” – kopalnia soli kamiennej, w Wieliczce pod Krakowem. Od XIII wieku do 1772 wspólnie z kopalnią soli „Bochnia” wchodziła w skład żup krakowskich. Sole wydobywane w kopalni pochodzą z miocenu.

Długość zapadliska przedkarpackiego wynosi 300 km, a szerokość maksymalnie do 100 km. Największe zwężenie rowu przedgórskiego można zaobserwować w okolicy Krakowa (rygiel krakowski), gdzie szerokość wynosi zaledwie kilka kilometrów.

Wypełnione jest głównie okruchowymi, molasowymi osadami mioceńskimi o miąższości do 3000 m w Polsce, a w części ukraińskiej nawet do 5000 m. Osady zapadliska przedkarpackiego zostały utworzone w basenie środkowej Paratetydy. Sięgała ona na dzisiejsze tereny Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy oraz Rumunii. Obszar zapadliska znajdował się w peryferyjnej, najbardziej wysuniętej na północ części basenu Paratetydy. Morze mioceńskie zaczęło zanikać pod koniec sarmatu, czyli około 11-12 milionów lat temu. Następnie zapadlisko uległo wydźwignięciu i silnej denudacji.

Ewaporaty (ewaporyty) – osady pochodzenia chemicznego, utworzone z łatwo rozpuszczalnych minerałów, które wytrącają się z roztworu wodnego w czasie jego odparowania (łac. evaporatio = parowanie).Kotlina Sandomierska (512.4-5) – makroregion fizycznogeograficzny w południowo-wschodniej Polsce i na Ukrainie, część podprowincji Północne Podkarpacie. Sąsiaduje z Karpatami na południu i z Wyżyną Małopolską na północy. Powierzchnia ok. 15 tys. km².

Głębokość podłoża na obszarze zapadliska zmienia się od kilkuset do 3500 m. Utwory zapadliska leżą na skałach różnego wieku: od prekambryjskich skał krystalicznych po kredowe należące do facji epikontynentalnych. Osady rowu przedgórskiego znajdują się od zachodu na niecce górnośląskiej, w części centralnej na niecce miechowskiej, a od wschodu na zrębie dolnego Sanu. Od strony południowej utwory zapadliska miejscami opisywane są na sfałdowanym fliszu karpackim.

Molasa – ogólna nazwa kompleksu skał osadowych wypełniających zapadliska powstające na przedpolu wypiętrzonego górotworu fałdowego w schyłkowym stadium orogenezy, zwykle o grubości wielu kilometrów. Jego głównym składnikiem są skały okruchowe pochodzące z niszczenia gór.Prekambr – nieformalna jednostka geochronologiczna w dziejach Ziemi, obejmująca przedział czasu od powstania Ziemi do początku okresu kambryjskiego, czyli interwał wiekowy od 4,6 mld lat do 542 mln lat temu. Prekambrowi odpowiadają wiekowo dwie formalne jednostki stratygraficzne, eony: archaik, proterozoik oraz starszy od archaiku hadeik uznawany kiedyś za eon, obecnie raczej za jednostkę nieformalną. Prekambr obejmuje blisko 85% dziejów Ziemi. Pomimo, że jest jednostką nieformalną, to powszechnie jest stosowany w fachowej literaturze, występuje też w oficjalnej tabeli stratygraficznej, jako nieskategoryzowana jednostka powyżej eonów.

Od południa granica zapadliska podkarpackiego jest tektoniczna. Wyznaczona jest przez czoło Karpat zewnętrznych, które w całości są płasko nasunięte na mioceńskie osady zapadliska. Z kolei od północy granica zapadliska przedkarpackiego ma charakter erozyjny.

Zapadlisko przedkarpackie dzielone jest na basen wewnętrzny, który położony jest na południu oraz zewnętrzny, leżący na północ od łuku karpackiego. Pierwszy z nich znajduje się pod Karpatami fliszowymi lub też jest sfałdowany i nasunięty na północ, gdzie tworzy płaszczowinę stebnicką oraz fałdy brzeżne Karpat. Basen wewnętrzny został utworzony w eggenburgu (18-22 mln lat temu) i istniał do karpatu (16-17 mln lat temu). Wypełniały go utwory ilaste o dużej miąższości wraz z licznymi przewarstwieniami piaskowców i zlepieńców.

Orogeneza alpejska – ostatni okres globalnych fałdowań górotwórczych, w czasie którego doszło do powstania górotworu alpejskiego.

Basen zewnętrzny wypełniony jest niesfałdowanymi utworami młodszego miocenu. Dzielony jest przez rygiel krakowski na basen zachodni oraz wschodni. Pierwszy z nich jest mniejszy i znajduje się na obszarze Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Od północy łączy się z przedgórzem sudeckim, a od zachodu przez Czechy z basenem wiedeńskim. Drugi z nich jest znacznie większy i obejmuje swoim obszarem Kotlinę Sandomierską, ciągnąc się na południowy wschód w stronę Ukrainy oraz Rumunii.

W basenie zewnętrznym miąższości osadów są przeważnie mniejsze niż w basenie wewnętrznym. W jego północnej części powstawały osady lagunowe, płytkomorskie. Za to, po południowej stronie można zaobserwować osadzanie się głównie materiału ilastego środowiska głębokowodnego wraz z przewarstwieniami piaskowców i zlepieńców.

Osady wschodniej części basenu zewnętrznego dzielone są zwykle na dolnobadeńską serię podewaporatową, środkowobadeńskie ewaporaty oraz górnobadeńskie i sarmackie osady nadewaporatowe.

Dzięki osadzeniu ewaporatów na obszarze zapadliska przedkarpackiego, powstały warunki do akumulacji węglowodorów. Stwierdzono wiele złóż gazu ziemnego oraz ropy naftowej, dla których ewaporaty są skałami uszczelniającymi. Co więcej, rozpoznano również należące do ewaporatów nagromadzenia gipsu, którego złoża zlokalizowane są m.in. w dolinie Nidy oraz Dzierżysławie. Na terenie zapadliska są także złoża siarki rodzimej, głównie w rejonie tarnobrzeskim. Ponadto, znajdują się również słynne kopalnie soli kamiennej w Wieliczce i w Bochni.

Zobacz też[ | edytuj kod]

  • zapadlisko
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Ewa Stupnicka, Geologia regionalna Polski, 1997.
    2. Piotr Krzywiec, Geodynamiczne i tektoniczne uwarunkowania ewolucji basenów przedgórskich, w odniesieniu do zapadliska przedkarpackiego, „Przegląd Geologiczny”, 2006, s. 404 – 412.
    3. Nestor Oszczypko, Powstanie i rozwój polskiej części zapadliska przedkarpackiego, „Przegląd Geologiczny”, 2006, s. 396 – 403.
    4. Nestor Oszczypko i inni, Carpathian Foredeep Basin (Poland and Ukraine) – its sedimentary, structural and geodynamic evolution, „AAPG”, 2005, s. 293–350.
    5. R. Ney i inni, Zarys paleogeografii i rozwoju litologiczno-facjalnego utworów miocenu zapadliska przedkarpackiego, „Prace Geologiczne Komisji Nauk Geologicznych”, 1974.
    6. Michał Myśliwiec, Mioceńskie skały zbiornikowe zapadliska przedkarpackiego, „Przegląd Geologiczny”, 2004, s. 581–592.




    Reklama