Wyzwoleniec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wyzwoleniec (gr. ελευθεριος eleuterios, łac. libertus, ang. freedman) – człowiek, który został podniesiony ze stanu niewolnictwa i otrzymał wolność, a wraz z nią pełne lub częściowe prawa obywatelskie.

Marcus Aurelius Cleander (ur.? , zm. 190) - wyzwoleniec, Prefekt pretorianów, wykrył spisek zorganizowany przez Perennisa przeciw Komodusowi, w roku 188Metojk (metek) – cudzoziemcy, wolna ludność napływowa w miastach starożytnej Grecji, nie posiadająca pełnych praw obywatelskich.

Prawo do wyzwalania miał najczęściej właściciel niewolnika. W Atenach wyzwoleni zostawali metojkami. W starożytnym Rzymie wyzwolenie było aktem wdzięczności właściciela dla lojalnej służby. Prawo rzymskie chroniło niewolnika przed wyzwoleniem w przypadku choroby, starości czy w sytuacji, kiedy nie mógł pracować.

Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.Kazimierz Kolańczyk (ur. 24 lutego 1915 w Byszewie koło Bydgoszczy, zm. 20 lutego 1982 w Poznaniu) – polski historyk prawa.

Ograniczenia wyzwoleń wprowadziły lex Fufia Caninia i lex Aelia Sentia.

Wyzwoleńców obejmowały różne ograniczenia, np. zakaz małżeństw z osobami stanu senatorskiego.

Niewolnik-pięściarz cyrkowy i jego patron (rysunek satyryczny z XIX w.)

Byłemu właścicielowi zwanemu patronem przysługiwało prawo do świadczeń (operae) ze strony jego wyzwoleńca, był jego ustawowym spadkobiercą, powinien też wspierać go w razie potrzeby. Wyzwoleniec skarżyć patrona mógł tylko za zgodą pretora, zaś powództwa zniesławiające były wykluczone. Wyzwoleniec "niewdzięczny" (ingratus) mógł być przywrócony do stanu niewoli w przez revocatio in servitutem (Kodeks Justyniana 6, 7, 2).

Asklepios (także Eskulap, gr. Ἀσκληπιός Asklēpiós, Asclepius, łac. Aesculapius) – w mitologii greckiej heros, bóg sztuki lekarskiej (medycyny).Pretor (łac. praetor – l.mn. praetores) – wyższy urzędnik w antycznym Rzymie mający tzw. władzę mniejszą (imperium minus). W czasie nieobecności konsulów, pretor (później dwóch) przejmował najwyższą władzę w mieście, mogąc nawet zwoływać posiedzenia senatu. Zasadniczym jednak zadaniem pretorów było sądownictwo. Ważnym uprawnieniem pretora było wydawanie edyktów (edykty pretorskie), w których ustalał on sposoby postępowania w sprawach niedostatecznie jasno uregulowanych przez ustawy (leges) czy prawo zwyczajowe. Owe edykty odegrały ważną rolę w rozwoju prawodawstwa i były uwzględniane w późniejszych kodyfikacjach prawa rzymskiego.

Niewolnicy karani za ciężkie przestępstwo lub używani do walk cyrkowych w razie wyzwolenia zaliczani byli do kategorii peregrini dedictii.

Istniało kilka sposobów wyzwolenia: formalne manumissio vindicta ze skutkiem natychmiastowym i manumissio testamento ze skutkiem po śmierci właściciela oraz nieformalne w gronie przyjaciół (inter amicos) i w liście kierowanym do wyzwolonego (per epistulam). Wyzwoleniec zwany nieformalnie Latynem juniańskim (od ustawy Iunia Norbana) po śmierci był traktowany tak, jakby nadal był niewolnikiem, jego majątek wracał do właściciela jako peculium. Justynian uprościł tryb wyzwalania i ujednolicił stanowisko prawne wyzwoleńców, zachowując prawo patronatu.

Prawa obywatelskie – konstytucyjnie zagwarantowane prawa obywatela danego państwa, których celem jest ochrona jego interesów.Patron (patronus) – określenie używane w starożytnym Rzymie wobec patrycjusza, sprawującego opiekę nad wyzwolonymi niewolnikami, bądź ubogimi, wolnymi obywatelami Rzymu (klientami). Patron był zobowiązany do opieki nad klientem, ten zaś - do posłuszeństwa wobec patrona. Relacja ta podlegała dziedziczeniu.

Wyzwoleńcy cesarscy mogli pełnić faktycznie wielką rolę, np. Marcus Aurelius Cleander za czasów Kommodusa.

W średniowieczu w procesie feudalizacji wyzwoleńcy zasilili głównie warstwę chłopstwa.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Gdy niektórzy obywatele wysyłali na wyspę Eskulapa chorych i wyczerpanych niewolników, aby ich nie leczyć, Klaudiusz zarządził, że wszyscy zesłani na wyspę uzyskają wolność i nie wrócą pod władzę swych panów, jeśli wyzdrowieją. W wypadku, gdy któryś z panów wolał zabić niewolnika niż wysłać na wyspę Eskulapa, ma być postawiony przed sąd pod zarzutem zabójstwa. Swetoniusz Boski Klaudiusz, 25 (przekład Janina Niemirska-Pliszczyńska).
  2. Do usług tych wyzwoleniec był zobowiązany przysięgą sakralną (iusiurandum liberti) składaną jeszcze przed wyzwoleniem, którą następnie będąc wolnym ponawiał ze skutkiem wobec prawa cywilnego. Instytucje Gaiusa, ks. III,96
  3. W testamencie niewolnik mógł być wyzwolony wprost (patronem był zmarły, obowiązki wyzwolonego ograniczone do szanowania pamięci byłego właściciela) lub powierniczo (patronem był spadkobierca). Pierwszy sposób uchodził za korzystniejszy, samo ustanowienie niewolnika spadkobiercą traktowano jako wyzwolenie, choć bywało iż wyzwoleniec mógł okazać się spadkobiercą majątku zadłużonego ponad miarę. Gaius ks. II,153.
  4. Gaius, ks. III, 55 - 71

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Kazimierz Kolańczyk, Prawo rzymskie 1972 i późniejsze wydania
  • Wiesław Litewski, Rzymskie prawo prywatne 1990 i późniejsze wydania
  • Witold Wołodkiewicz, Maria Zabłocka Prawo rzymskie. Instytucje 1996
  • Manumissio vindicta (łac. manumissio – wyzwolenie, uwolnienie spod władzy manus; vindicta – rodzaj laski, którą dotykano niewolnika na znak uwolnienia go) – w prawie rzymskim jest jednym ze sposobów wyzwolenia niewolnika, bardzo formalnym i odbywającym się przez pretorem (lub konsulem) i za jego zgodą (addictio) w postaci pozornego procesu o wolność. W procesie brać udział musiały trzy osoby – niewolnik mający zostać wyzwolony, właściciel tegoż niewolnika oraz osoba postronna (adsertor lub assertor libertatis – uznający za wolnego), której zadaniem w procesie było twierdzenie, że dany niewolnik jest osobą wolną.Niewolnictwo – zjawisko społeczne, którego istotą jest stosunek zależności, polegający na tym, iż pewna grupa ludzi (niewolnicy) stanowi przedmiot własności innych osób, grup ludzi (rodzina, plemię, itd.) lub instytucji (państwo, świątynia itp.), mogących nimi swobodnie rozporządzać.




    Warto wiedzieć że... beta

    Actiones famosae - w prawie rzymskim grupa powództw pociągających za sobą infamię zasądzonego pozwanego. Tego rodzaju infamię określano jako pośrednia (infamia mediata), gdyż uszczuplenie czci następowało z mocy wyroku sądowego, a nie z mocy samego prawa.
    Kommodus (Lucius Aurelius Commodus, Marcus Aurelius Commodus Antoninus) (ur. 31 sierpnia 161 roku – zm. 31 grudnia 192 roku) – cesarz rzymski.
    Gajusz, Gaius (II w. n.e.) – jurysta rzymski, znany głównie jako autor Instytucji Gajusza. Innym przypisywanym mu dziełam są Res Cottidianae sive Aurea ("Sprawy codzienne czyli złote").
    Starożytny Rzym – cywilizacja rozwijająca się w basenie Morza Śródziemnego i części Europy. Jej kolebką było miasto Rzym leżące w Italii, które w pewnym momencie swoich dziejów rozpoczęło ekspansję, rozszerzając swoje panowanie na znaczne obszary i wchłaniając m.in. kulturę starożytnej Grecji. Cywilizacja rzymska, nazywana też niekiedy grecko-rzymską, razem z pochodzącą z Bliskiego Wschodu religią – chrześcijaństwem, stworzyła podstawy późniejszej cywilizacji europejskiej. Miasto Rzym zaczęło kształtować się w VIII wieku p.n.e., natomiast kres stworzonego przez nie państwa nastąpił formalnie w 1453 roku n.e. (wraz z upadkiem Konstantynopola i tym samym Cesarstwa bizantyńskiego), choć dosyć często jako koniec starożytnego Rzymu przyjmuje się rok 476 n.e., w którym upadło Cesarstwo zachodniorzymskie.
    Chłopi, włościanie – warstwa społeczna zamieszkująca tereny wiejskie, dominująca w społeczeństwach przedprzemysłowych, zajmująca się produkcją rolną. Chłopów charakteryzuje odrębność warunków życia, obyczajów i tradycji, wynikająca z powiązania miejsca pracy z gospodarstwem domowym oraz uzależnienie procesu produkcji od warunków naturalnych. W przedindustrialnym społeczeństwie chłopi dzielili się na gospodarzy, zagrodników i komorników.
    Peregrini (peregryni) - w prawie rzymskim termin stosowany na określenie wolnych osób niebędących obywatelami rzymskimi ani Latynami, niezależnie od tego, czy przebywały one na terytorium Rzymu, czy poza jego granicami. Wśród peregrini wyróżnia się dwie grupy, do których przynależność znacząco determinowała prawa.
    Feudalizm (z łac. feodum lub feudum - lenno) – nazwa określająca ustrój społeczno polityczny rozpowszechniony w średniowieczu w Europie, opierający się na systemie hierarchicznej zależności jednostek, z podziałem społeczeństwa na stany. W skład społeczeństwa feudalnej Polski wchodziła:szlachta, duchowieństwo, mieszczanie i chłopi . Aczkolwiek systemy o podobnej konstrukcji i działaniu odnaleźć można również w innych okresach i w innych kręgach kulturowych. Również na kontynencie europejskim pewne pozostałości systemu feudalnego odnaleźć można jeszcze dziś, co więcej niektóre jego elementy były istotną częścią ustroju ekonomicznego niektórych państw jeszcze w XIX stuleciu. W teorii marksistowskiej feudalizm jest formacją społeczną następującą po niewolnictwie, a przed kapitalizmem.

    Reklama