Wusun

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Konfederacja Wusun i jej sąsiedzi na przełomie er

Wusunśrodkowoazjatycka konfederacja plemion koczowniczych, istniejąca od II w. p.n.e. do V w. n.e.

Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.Wudi (chiń. upr.: 汉武帝; chiń. trad.: 漢武帝; pinyin: Hàn Wǔdì; dosł. Cesarz Waleczny; ur. 156, zm. 87 p.n.e.) – cesarz chiński z dynastii Han panujący w okresie 141-87 p.n.e..

Według półlegendarnego przekazu początkowo Wusunowie zajmowali tereny dzisiejszej zachodniej Mongolii, skąd jednak zostali przepędzeni na zachód przez Xiongnu lub, co bardziej prawdopodobne, przez Yuezhi. Wydaje się, że wycofali się oni wtedy do Siedmiorzecza. Ich wódz (noszący tytuł kunmo) został zabity, jednak jego syn, który miał się wychowywać pośród Xiongnu, po dojściu do pełnoletniości miał zadać Yuezhi straszliwą klęskę. Wiadomo, że po tym, jak w latach 176 i 174 p.n.e. Yuezhi pokonał shanyu Xiongnu Laoshang (174–160 p.n.e.) osiedlili się oni w dolinie rzeki Ili, jednak w roku 162 p.n.e. pokonali ich Wusunowie sprzymierzeni z Xiongnu i sami zajęli to terytorium.

Języki irańskie – podrodzina języków indoeuropejskich, którymi posługuje się przeszło 100 mln osób zamieszkujących Bliski i Środkowy Wschód oraz Azję Środkową. Wśród nich najbardziej rozpowszechnione są: perski (75 mln), paszto (40 mln) i kurdyjski (32 mln).Nomada – koczownik, wędrowiec, członek grupy ludzi nieposiadającej stałego miejsca zamieszkania, przemieszczającej się z miejsca na miejsce, np. w związku ze zmianami pogody lub w poszukiwaniu żywności, wody, opału albo pastwisk dla zwierząt hodowlanych. Osoba prowadząca koczowniczy, wędrowny tryb życia, także podróżująca stale lub sezonowo z powodów handlowych, kulturowych lub religijnych.

Wusunowie zaczęli uznawać zwierzchność Xiongnu pod koniec panowania shanyu Maoduna (209–174 p.n.e.) Kiedy cesarz Wu (140–87 p.n.e.) rozpoczął wojnę z Xiongnu Chińczycy zaczęli dążyć do przeciągnięcia Wusunów na swoją stronę. Ci, wykorzystując osłabienie Xiongnu chińskimi zwycięstwami, przestali uznawać ich zwierzchność, nie byli jednak skłonni do zawierania sojuszu z Chinami. Ok. 115 p.n.e. do Wusunów dotarł chiński wysłannik Zhang Qian z bogatymi darami. Wusunowie nie zaakceptowali jego propozycji przemieszczenia się na wschód i zaatakowania Xiongnu, niemniej nawiązali kontakty dyplomatyczne z dynastią Han. Pomiędzy 110 a 105 p.n.e. chiński dwór podjął decyzję wysłania „księżniczki” celem poślubienia kunmo. Ten zaakceptował to małżeństwo, jednak shanyu Xiongnu również wysłał „księżniczkę” dla kunmo i uzyskała ona wyższy status niż jego chińska małżonka. Mimo to w roku 105 p.n.e. kolejny kunmo także uzyskał chińską „księżniczkę” za żonę. Ostatecznie w roku 72 p.n.e. Wusunowie wspólnie z armią Hanów zaatakowali obóz „Luli, króla prawej strony” Xiongnu i pojmali 40 tysięcy ludzi oraz 750 tysięcy koni, wołów, owiec, osłów i wielbłądów. W roku następnym we wspólnym ataku Wusunów z zachodu, Dingling z północy i Wuhuan ze wschodu Xiongnu mieli stracić trzydzieści procent swojej populacji oraz połowę pogłowia zwierząt. Od tego czasu kontrola Xiongnu nad państwami podległymi całkowicie załamała się, zaś syn kunmo został władcą Jarkandu, skąd przez pewien czas rządził większością basenu Tarymu.

Rouran, chiń 柔然, (albo Ruanruan/Ruru, chiń. 蠕蠕, dosł. "Rojące się robactwo") – lud koczowniczy zamieszkujący pierwotnie w Azji, na północnych granicach Cesarstwa Chińskiego, między Tienszanem a Wielkim Chinganem, oraz utworzona przez niego konfederacja.Kurhan – rodzaj mogiły, w kształcie kopca o kształcie stożkowatym lub zbliżonym do półkolistego, z elementami drewnianymi, drewniano-kamiennymi lub kamiennymi (zobacz dolmen), w którym znajduje się komora grobowa z pochówkiem szkieletowym lub ciałopalnym. Pomieszczenia grobowe, nieraz bardzo rozbudowane, mają zwykle konstrukcję kamienną bądź drewnianą, czasem są kute w litej skale.

Większość znanych informacji na temat Wusunów pochodzi ze źródeł chińskich. Ich konfederacja obejmowała podbite lokalne odłamy Saków i Yuezhi. Pochodzenie etniczne samych Wusunów jest sporne, jednak jest oczywiste iż „większość populacji składała się pod względem językowym z irańskich plemion Saków”. Administracyjnym i politycznym centrum państwa było miasto Chigu („Miasto Czerwonej Doliny”). Położone na jednym z odgałęzień jedwabnego szlaku było ważnym centrum handlowym, znajdującym się w basenie jeziora Issyk-kul. Jego dokładna lokalizacja pozostaje jednak nieznana. Najważniejszym zajęciem Wusunów była hodowla bydła. Warunki klimatyczne Siedmiorzecza i gór Tienszan nie pozwalały na ciągłe wędrowanie w poszukiwaniu pastwisk i wody, dlatego Wusunowie byli seminomadami; przemieszczali się oni z jednej strefy klimatycznej do drugiej wraz ze zmianą sezonu. Według Księgi Hanów ich populacja miała liczyć 630 tys., w tym 188 tys. mężczyzn zdolnych do noszenia broni. Zabytki archeologiczne z okresu zamieszkiwania Siedmiorzecza i Tienszanu przez Wusunów są bardzo zróżnicowane i odzwierciedlają różnorodny skład etniczny populacji. Większość cmentarzy, które musiały należeć do miejscowych Saków wchodzących w skład konfederacji, zachowuje tradycje, ryty grobowe i kulturę materialną wcześniejszych Saków. Z samymi Wusunami wiązane są kurhany z liniowymi pochówkami i „katakumbowymi”, komnatowymi grobowcami. Zawierały one broń, a w niektórych przypadkach także bogatą biżuterię i ozdoby, co świadczy o znacznym zróżnicowaniu społecznym.

Księga Hanów, chiń. 汉书 (zwana także Księgą Wcześniejszych Hanów) – dzieło historyczne opisujące dzieje Wczesnej (Zachodniej) dynastii Han (206 p.n.e. - 25 n.e.), wraz z "Zapiskami historyka" stanowiące model dla całej późniejszej tradycyjnej historiografii chińskiej. Jest jednocześnie najstarszym źródłem historycznym zawierającym informacje o Japonii.Zhang Qian (zm. 114 p.n.e.) – dowódca straży pałacowej cesarza Wudi z dynastii Han, który w II wieku p.n.e. odbył podróże po Azji Środkowej.

Niewiele wiadomo na temat historii Wusunów w pierwszych wiekach ery chrześcijańskiej. Kiedy Xianbei zostali na krótko zjednoczeni przez Tanshihuai (ok. 156– ok. 180) Wusunowie musieli uznać jego zwierzchnictwo. Później pod presją Rouran opuścili oni Siedmiorzecze i szukali schronienia w górach Tienszan. Ostatnia wzmianka o nich pochodzi z roku 436, kiedy odwiedziła ich chińska misja dyplomatyczna. Prawdopodobnie w połowie V wieku Wusunowie wraz z innymi miejscowymi ludami ulegli Heftalitom.

Siedmiorzecze (ros. Ceмиpeчьe, kaz. Жетысу, kirg. Жетисуу) - region historyczny w Azji Środkowej nad granicą chińską, za czasów Imperium Rosyjskiego osobny obwód (obłast’) ze stolicą w Wiernym (Ałmaty), obecnie należący w większości do Kazachstanu, częściowo do Kirgistanu (dolina rzeki Talas, powiat Biszkek) i Chin (ujgurski region autonomiczny Sinciang).Konfederacja – związek; grupa utworzona przez partie, państwa lub miasta dla osiągnięcia określonych celów. Taka forma stowarzyszenia zakłada zachowanie pełnej równości.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978, s. 151–152.; Y.A. Zadneprovskiy: The nomads of nothern Central Asia after the invasion of Alexander. W: János Harmatta (ed.), B.N. Puri (ed.), G.F. Etemadi (ed.): History of Civilizations of Central Asia. Vol. II. The Developement of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. Paris: Unesco Publishing, 1999, s. 458–459. ISBN 978-92-3-102846-5.
  2. L.I. Albaum, B. Brentjes: Strażnicy Złota. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 120. ISBN 83-06-00539-2.
  3. Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978, s. 152.
  4. Yü Ying-Shih: The Hsiung-nu. W: Denis Sinor: The Cambridge history of early Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 1990, s. 127. ISBN 0-521-24304-1.
  5. David Christian: A history of Russia, Central Asia, and Mongolia. Volume I. Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. Blackwell Publishing, 1998, s. 187, 197. ISBN 0-631-20814-3.; Yü Ying-Shih: Han foreign relations. W: Denis Crispin Twitchett, Michael Loewe: The Ch'in and Han Empires, 221 B. C.-A. D. 220. Cambridge: Cambridge University Press, 1986, s. 408–410. ISBN 0-521-24327-0.
  6. Yü Ying-Shih: The Hsiung-nu. W: Denis Sinor: The Cambridge history of early Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 1990, s. 135. ISBN 0-521-24304-1.
  7. David Christian: A history of Russia, Central Asia, and Mongolia. Volume I. Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. Blackwell Publishing, 1998, s. 199. ISBN 0-631-20814-3.
  8. Y.A. Zadneprovskiy: The nomads of nothern Central Asia after the invasion of Alexander. W: János Harmatta (ed.), B.N. Puri (ed.), G.F. Etemadi (ed.): History of Civilizations of Central Asia. Vol. II. The Developement of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. Paris: Unesco Publishing, 1999, s. 459. ISBN 978-92-3-102846-5.
  9. Yü Ying-Shih: Han foreign relations. W: Denis Crispin Twitchett, Michael Loewe: The Ch'in and Han Empires, 221 B. C.-A. D. 220. Cambridge: Cambridge University Press, 1986, s. 408. ISBN 0-521-24327-0.
  10. Y.A. Zadneprovskiy: The nomads of nothern Central Asia after the invasion of Alexander. W: János Harmatta (ed.), B.N. Puri (ed.), G.F. Etemadi (ed.): History of Civilizations of Central Asia. Vol. II. The Developement of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. Paris: Unesco Publishing, 1999, s. 461–462. ISBN 978-92-3-102846-5.; L.I. Albaum, B. Brentjes: Strażnicy Złota. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 123. ISBN 83-06-00539-2.
  11. Y.A. Zadneprovskiy: The nomads of nothern Central Asia after the invasion of Alexander. W: János Harmatta (ed.), B.N. Puri (ed.), G.F. Etemadi (ed.): History of Civilizations of Central Asia. Vol. II. The Developement of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. Paris: Unesco Publishing, 1999, s. 461. ISBN 978-92-3-102846-5.; Yü Ying-Shih: Han foreign relations. W: Denis Crispin Twitchett, Michael Loewe: The Ch'in and Han Empires, 221 B. C.-A. D. 220. Cambridge: Cambridge University Press, 1986, s. 444. ISBN 0-521-24327-0.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • L.I. Albaum, B. Brentjes: Strażnicy Złota. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982. ISBN 83-06-00539-2.
  • David Christian: A history of Russia, Central Asia, and Mongolia. Volume I. Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. Blackwell Publishing, 1998. ISBN 0-631-20814-3. Podgląd ograniczony
  • Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978.
  • Y.A. Zadneprovskiy: The nomads of nothern Central Asia after the invasion of Alexander. W: János Harmatta (ed.), B.N. Puri (ed.), G.F. Etemadi (ed.): History of Civilizations of Central Asia. Vol. II. The Developement of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. Paris: Unesco Publishing, 1999, s. 457–472. ISBN 978-92-3-102846-5. Podgląd ograniczony
  • Yü Ying-Shih: Han foreign relations. W: Denis Crispin Twitchett, Michael Loewe: The Ch'in and Han Empires, 221 B. C.-A. D. 220. Cambridge: Cambridge University Press, 1986. ISBN 0-521-24327-0.
  • Yü Ying-Shih: The Hsiung-nu. W: Denis Sinor: The Cambridge history of early Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. ISBN 0-521-24304-1.
  • Heftalici – środkowoazjatycki lud koczowniczy, przez kronikarzy bizantyjskich nazywany też "Białymi Hunami" (sanskr. Śveta Hūṇa). Dyskutowana jest ich tożsamość z ludem Xiongnu oraz z Hunami, którzy najechali Europę w 370 r.Issyk-kul (kirg. Ысык-Көл trb. Yssyk-Köl) – bezodpływowe słonawe jezioro pochodzenia tektonicznego położone w północno-wschodnim Kirgistanie, w Azji Środkowej. Jezioro znajduje się w śródgórskiej kotlinie w górach Tienszan, w odległości 126 km od Biszkeku, stolicy Kirgistanu. Jest to największe jezioro tego kraju. Położone na wysokości 1608 m n.p.m. jezioro zajmuje powierzchnię 6236 km², tym samym uznawane jest za drugie co do wielkości jezioro obszarów górskich świata, po jeziorze Titicaca. Maksymalna głębokość wynosi 668 m, przy czym średnia głębokość ok. 270 m. Lustro wody rozciąga się wzdłuż osi wschód-zachód na 182 km, a z północy na południe na 58 km.




    Warto wiedzieć że... beta

    Bobodżan Gafurowicz Gafurow (ros. Бободжан Гафурович Гафуров, ur. 18 grudnia 1908 w Ispisar k. Chodżentu, zm. 12 lipca 1977 w Duszanbe) - tadżycki historyk, publicysta i polityk Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.
    Tarym (chin. 塔里木河, Tǎlǐmù Hé, ujgur. تارىم دەرياسى, Tarim däryasi) - rzeka w zachodnich Chinach, w bezodpływowej Kotlinie Kaszgarskiej. Długość (z Jarkend-darią) - 2030 km, powierzchnia zlewni - 951,5 tys. km².
    Dynastia Han (206 p.n.e.–220 n.e.) (chiń. upr.: 汉朝; chiń. trad.: 漢朝; pinyin: Hàn Cháo; Wade-Giles: Han Ch’ao; IPA: [xân tʂʰɑ̌ʊ̯]) była drugą dynastią cesarską Chin, po dynastii Qin (221–206 p.n.e.) i przed Epoką Trzech Królestw (220-280 n.e.).
    Katakumby (gre. kata kymbe - blisko jamy, blisko wydrążenia) – cmentarz podziemny (starożytny etruski, rzymski, żydowski i starochrześcijański) w postaci nieregularnie rozplanowanego systemu korytarzy biegnących zazwyczaj w kilku kondygnacjach, rozgałęziających się, rozszerzających w komory, wydrążonych głęboko w ziemi.
    Sakowie, Śakowie (sanskryt: शक Śaka, staropers.: Sakā, grecki Σάκαι; zwani też Scytami ałtajskimi, wschodnimi lub środkowoazjatyckimi) – koczownicze i osiadłe plemiona spokrewnione ze Scytami i Sarmatami, zamieszkujące w I tysiącleciu p.n.e. tereny Azji Środkowej.
    Mongolia (mong. Монгол улс, trb.: Mongol uls; pismo mongolskie: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ, trb.: Monggol Ulus) – państwo śródlądowe w środkowowschodniej Azji. Od północy graniczy z Rosją, a od wschodu, zachodu i południa z Chinami. Stolicą i największym miastem jest Ułan Bator, gdzie zamieszkuje ok. 47% populacji całego kraju. Mongolia jest republiką parlamentarną.
    Yuezhi – lud koczowniczy pochodzenia indoeuropejskiego, który ok. 130 p.n.e. zajął Baktrię i założył w niej państwo, przekształcone następnie w Królestwo Kuszanów.

    Reklama