• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Wojsko Polskie II RP



    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]
    Przeczytaj także...
    Jan Stankiewicz herbu Mogiła (ur. 4 kwietnia 1862 w Wilnie, zm. 2 grudnia 1945 w Milanówku) – pułkownik piechoty Armii Imperium Rosyjskiego i generał brygady Wojska Polskiego.Bitwa - zbrojne starcie sił zbrojnych stron prowadzących wojnę, mające zwykle duży lub decydujący wpływ na przebieg lub wynik operacji, kampanii a nawet wojny. We współczesnej terminologii wojskowej bitwa to kilka jednoczesnych lub kolejnych operacji prowadzonych siłami kilku współdziałających ze sobą frontów lub grup armii przy udziale lotnictwa i ewentualnie marynarki wojennej. Potocznie bitwą określa się każde większe starcie zbrojne.

    Wojsko Polskie – formacja zbrojna Wojska Polskiego odrodzonego państwa polskiego w latach 1918-1939.

    Spis treści

  • 1 Rodowód
  • 1.1 Legiony Polskie
  • 1.2 Korpusy Polskie w Rosji
  • 1.3 Błękitna Armia
  • 1.4 Wojska wielkopolskie
  • 1.5 Wojsko Litwy Środkowej
  • 2 Formowanie Wojska Polskiego
  • 2.1 Naczelne władze Wojska Polskiego
  • 2.2 Ministerstwo Spraw Wojskowych
  • 2.3 Sztab Generalny WP
  • 2.4 Tworzenie jednostek bojowych
  • 2.4.1 Wielkie jednostki
  • 2.4.2 Jednostki ochotnicze
  • 2.4.3 Jednostki rezerwowe
  • 3 W walce o granice
  • 3.1 Na kresach południowo-wschodnich
  • 3.2 Wojna polsko-bolszewicka
  • 3.3 Bój o Wilno
  • 4 Wojsko Polskie pierwszych lat pokoju
  • 4.1 Bronie i służby
  • 4.2 Marynarka Wojenna
  • 4.3 Korpus Ochrony Pogranicza
  • 4.4 Szkolnictwo wojskowe
  • 5 Pod władzą Ministra Spraw Wojskowych Józefa Piłsudskiego
  • 5.1 Reorganizacja naczelnych władz wojskowych
  • 5.1.1 Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych
  • 5.1.2 Sztab Główny
  • 5.2 Zmiany w broniach i służbach
  • 6 Wojsko Polskie w latach 1936-1939
  • 6.1 Plan modernizacji i rozbudowy wojska
  • 6.2 Rozwój Marynarki Wojennej
  • 6.3 Wojsko w marcu 1939
  • 7 Wojna obronna Polski we wrześniu 1939
  • 8 Zobacz też
  • 9 Uwagi
  • 10 Przypisy
  • 11 Bibliografia
  • 12 Linki zewnętrzne
  • Rodowód[ | edytuj kod]

    Oficerowie Legionu Puławskiego

    Wybuch I wojny światowej spowodował, że olbrzymia cześć żołnierzyPolaków z ziem poszczególnych zaborów – zmuszona była stanąć w szeregach obcych armii.

    Witold Gorczyński (ur. 1878 w majątku Bieniewo, zm. 1929) – podpułkownik, organizator Legionów Polskich w służbie rosyjskiej, pierwszy dowódca Legionu Puławskiego.Wojna polsko-ukraińska (ukr. Польсько-українська війна) – konflikt zbrojny o przynależność państwową Galicji Wschodniej, zamieszkanej przez Polaków i Ukraińców.

    Poza tymi wojskami powstały także polskie oddziały ochotnicze, walczące bądź po stronie państw koalicyjnych, bądź centralnych.

    We Francji powstał oddział „bajończyków”, w RosjiLegion Puławski Gorczyńskiego. Były to jednak jednostki małe. Pierwszy przestał istnieć na skutek strat, a drugi nie mógł się rozwijać z uwagi na uwarunkowania polityczne.

    Większym zawiązkiem Wojska Polskiego niepodległej Rzeczypospolitej były Legiony Polskie. Stworzył je w 1914 brygadier Józef Piłsudski. Kadrą tych formacji byli członkowie konspiracyjnych stowarzyszeń wojskowych. Od 1908 istniał Związek Walki Czynnej. W roku 1910 powstały powiązane z ZWC dwie, jawne organizacje Związek Strzelecki i Towarzystwo „Strzelec”. Natomiast w roku 1911 z inicjatywy Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” powstały Drużyny Strzeleckie. Kolejną organizacją były Drużyny Bartoszowe utworzone w roku 1908 z inicjatywy Wawrzyńca Dayczaka.

    Drużyny Bartoszowe - organizacja przysposobienia wojskowego utworzona przez młodzież z grupy Rzeczpospolita w 1908 we Lwowie z inicjatywy Wawrzyńca Dayczaka.Józef Haller von Hallenburg (ur. 13 sierpnia 1873 w Jurczycach, zm. 4 czerwca 1960 w Londynie) – generał broni Wojska Polskiego, legionista, harcmistrz, przewodniczący ZHP, prezes Komitetu PCK, działacz polityczny i społeczny, brat stryjeczny gen. Stanisława Hallera, kawaler Orderów: Orła Białego i Virtuti Militari.

    Obok Legionów Polskich liczącą się siłą było Wojsko Polskie na Wschodzie w tym organizowane od 1917 roku Korpusy Polskie w Rosji. Stanowiły one znaczną część kadry odrodzonego w listopadzie 1918 r. Wojska Polskiego.

    Legiony Polskie[ | edytuj kod]

    Oficerowie Legionów w sierpniu 1915

    16 sierpnia 1914 r. zostały utworzone przy Armii Austro-Węgierskiej Legiony Polskie, od 20 września 1916 r. przemianowane na Polski Korpus Posiłkowy.

    Na wiosnę 1917 r., w wyniku kryzysu przysięgowego oddziały Legionów zostały rozformowane. Obywatele Rosji, którzy odmówili złożenia przysięgi, zostali internowani, zaś obywatele austro-węgierscy – wcieleni do wojska austro-węgierskiego. Żołnierze z Królestwa, którzy złożyli przysięgę weszli w skład Polskiej Siły Zbrojnej, zaś Polski Korpus Posiłkowy, wraz z wchodzącą w jego skład II Brygadą, została przekazana dowództwu Armii Austro-Węgier i przeniesiona do Bukowiny.

    Korpus Ochrony Pogranicza, KOP – formacja wojskowa czasu pokoju utworzona w 1924 do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed penetracją agentów, terrorystów i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. W czasie stanu wojny funkcja KOP miała dobiec końca, a jego jednostki miały zgodnie z planem mobilizacyjnym zasilić oddziały i pododdziały Wojska Polskiego w linii.Eugeniusz de Henning-Michaelis (29 grudnia 1863 w Twierdzy Modlin, zginął 14 września 1939 w Sinołęce) – generał lejtnant armii Imperium Rosyjskiego oraz generał dywizji Wojska Polskiego i wiceminister spraw wojskowych w II RP.

    Równocześnie rozpoczęło się tworzenie Polskiej Organizacji Wojskowej, która przygotowywała się do walki zbrojnej przeciw mocarstwom centralnym.

    Korpusy Polskie w Rosji[ | edytuj kod]

    Po rewolucji lutowej i obalenie caratu w Rosji na wiosnę 1917 formują się korpusy polskie. Ich tworzeniem kierował powołany w czerwcu 1917 Naczelny Polski Komitet Wojskowy (Naczpol).

    Dywizja - to podstawowy związek taktyczny różnych rodzajów sił zbrojnych (5-15 tys. żołnierzy) składający się zazwyczaj z pułków lub brygad różnych rodzajów wojsk (typowych dla danego rodzaju sił zbrojnych) przeznaczonych do prowadzenia walki oraz oddziałów i samodzielnych pododdziałów przeznaczonych do zabezpieczenia bojowego działań, zapewnienia zaopatrzenia materiałowego i utrzymania w gotowości bojowej sprzętu technicznego jednostek dywizyjnych.Ułan (ang. Uhlan, niem. Ulan) – żołnierz jazdy lekkiej uzbrojonej w lance, szable oraz broń palną, charakterystycznej głównie dla kawalerii polskiej.

    W 1917 na Białorusi powstał I Korpus Polski pod dowództwem gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. W 1918 liczył początkowo ok. 29 tys. żołnierzy, później ok. 23,5 tys. W tym samym roku I Korpus uznał zwierzchnictwo Rady Regencyjnej. W lutym i marcu 1918 r. Dowborczycy toczyli ciężkie walki o Bobrujsk z bolszewikami zakończone zwycięstwem żołnierzy polskich. 21 maja 1918 wobec skomplikowanej sytuacji politycznej Korpus został rozbrojony przez Niemców.

    Sanacja (łac. sanatio – uzdrowienie) – potoczna nazwa rządzącego obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, powstała w związku z głoszonym przez Józefa Piłsudskiego hasłem „sanacji moralnej” życia publicznego w Polsce, wysuwanym w toku przygotowań i w okresie przewrotu majowego 1926.Obrona Narodowa (ON) – terytorialna formacja wojskowa istniejąca w latach 1937-1939. Była zorganizowana w systemie brygad i półbrygad, przyporządkowanych dowództwom okręgów korpusów (DOK), a po mobilizacji - konkretnym armiom Wojska Polskiego.

    W grudniu 1917 w Besarabii powstał II Korpus, z którym w marcu 1918 połączyła się II Brygada płk Józefa Hallera. Liczył on wówczas 7 tys. ludzi. Dowodził nim J. Stankiewicz, a od kwietnia 1918 – płk Haller. W maju 1918 II Korpus został otoczony przez wojska niemieckie pod Kaniowem i po całodziennej walce zmuszony do kapitulacji.

    Józef Dowbor-Muśnicki (ur. 25 października 1867 w Garbowie koło Sandomierza, zm. 26 października 1937 w Batorowie koło Poznania) – generał lejtnant Armii Imperium Rosyjskiego i generał broni Wojska Polskiego, naczelny dowódca Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim.Lotnictwo – ogół zagadnień związanych z wszelkiego rodzaju statkami powietrznymi, pojazdami zdolnymi do samodzielnego lotu w powietrzu.

    Na początku 1918 z oddziałów polskich na Ukrainie sformowano liczący ok. 3 tys. żołnierzy III Korpus Polski, dowodzony przez gen. Eugeniusza de Henning-Michaelisa. Formacja ta walczyła na Ukrainie z bolszewikami, po czym w czerwcu 1918 została rozbrojona przez Austriaków.

    W 1918 w Odessie utworzono oddziały polskie pod dowództwem kpt. S. Skrzyńskiego, liczące ok. 1,5 tys. ludzi, nazywane również IV Korpusem, rozwiązane po próbie rozbrojenia ich przez Austriaków. Część żołnierzy korpusów polskich stała się zalążkiem 4. i 5. dywizji strzeleckich oraz oddziału murmańskiego, utworzonych w lecie 1918.

    Dowódca (ang. commander) - stanowisko etatowe w wojsku, żołnierz stojący na czele rodzaju sił zbrojnych, związku taktycznego, oddziału lub pododdziału. Posiada określone prawa (wydawanie rozkazów oraz nadzór nad ich wykonawstwem). Jest organizatorem działań bojowych podległych wojsk (żołnierzy) oraz dowodzi nimi w czasie ich trwania.Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec” (także Towarzystwo „Strzelec” lub „Strzelec”) – polska, legalna organizacja o charakterze paramilitarnym założona pod koniec 1910 roku w Krakowie przez Eugeniusza Kiernika. Władze austriackie oficjalnie zalegalizowały organizację 1 grudnia 1910 roku.

    Błękitna Armia[ | edytuj kod]

    Gen. Józef Haller przysięga na sztandar Armii Polskiej we Francji

    Latem 1917 rozpoczęło się formowanie Armii Polskiej we Francji (nazywanej potocznie Błękitną Armią).

    Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.Wojska inżynieryjne (saperzy, wojska saperskie) - rodzaj wojsk przeznaczonych do inżynieryjnego zabezpieczenia działań wszystkich rodzajów sił zbrojnych i rodzajów wojsk. Wojska inżynieryjne wykonują najbardziej złożone prace wymagającego specjalistycznego przygotowania i zastosowania różnorodnego sprzętu inżynieryjnego.

    Armia została zorganizowana na zasadzie zaciągu ochotniczego we Francji spośród Polaków służących w wojsku francuskim, polskich jeńców wojennych z armii państw centralnych, a także z polskiej emigracji z Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady i Brazylii. Pierwszym dowódcą był Francuz gen. Louis Archinard, od 4 października 1918 armią dowodził gen. Józef Haller.

    Polska Siła Zbrojna (niem. Polnische Wehrmacht) – siły zbrojne Królestwa Polskiego aktu 5 listopada. Do października 1918 r. wojska te były podporządkowane armii Cesarstwa Niemieckiego. 12 października 1918 Rada Regencyjna przejęła zwierzchnią władzę nad Polską Siłą Zbrojną oraz wydała dekret z nową rotą przysięgi Wojska Polskiego.Leonard Skierski (ur. 26 kwietnia 1866 w Stopnicy, zm. w kwietniu 1940 w Charkowie) – generał-major Armii Imperium Rosyjskiego i generał dywizji Wojska Polskiego.

    We Włoszech, ze skromnego Legionu utworzonego z jeńców – Polaków z armii austriackiej, utworzono pułki, które przewiezione do Francji wzmocniły Błękitną Armię.

    Na Syberii tworzyła się dywizja pod dowództwem gen. Waleriana Czumy. Formalnie wchodziła ona w skład armii gen. Hallera jako 5 Dywizja Syberyjska.

     Osobny artykuł: Armia Polska we Francji.

    Wojska wielkopolskie[ | edytuj kod]

    Powstańcy wielkopolscy – rekonstrukcja 2007

    Układ rozejmowy w Compiègne nie doprowadził do wyzwolenia Wielkopolski.

    Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.Niepodległość – niezależność państwa od formalnego wpływu innych jednostek politycznych. Niepodległość można również określić jako suwerenność potencjalną.

    Nastąpiła jednak daleko idąca aktywizacja społeczeństwa wielkopolskiego. Umożliwiła ona częściową polonizację władz lokalnych. Wysiłki mające na celu opanowanie garnizonów wojskowych nie dały jednak spodziewanego wyniku i społeczeństwo wielkopolskie było zmuszone do tworzenia od podstaw własnych sił zbrojnych.

    Program polityczny - zbiór celów i zamierzeń partii i ruchów społecznych, organów władzy i administracji państwowej oraz jednostek i grup społecznych, które chcą zdobyć władzę lub uzyskać na nią wpływ. Tworzy pewien system warunkujących się i planowych działań. Jako wyraz interesów politycznych stanowi sposób komunikacji pomiędzy podmiotami polityki.Saper – nazwa zawodu człowieka trudniącego się materiałami wybuchowymi, szczególnie ich rozbrajaniem. Istnieją specjalne formacje rozbrajania niebezpiecznych materiałów w wojsku oraz w policji. Formacją grupującą saperów w armii są pododdziały wojsk inżynieryjnych.

    Poczynaniom tym sprzyjał rozkaz pruskiego ministra wojny w sprawie powołania oddziałów Służby i Straży Bezpieczeństwa. Wszędzie tam, gdzie przeważała ludność polska, miały one w rzeczywistości polski charakter. Oddziały wchodzące w skład tej organizacji stanowiły zaczątek sił zbrojnych, które 27 grudnia 1918 rozpoczęły w Poznaniu akcję powstańczą. W toku działań zbrojnych rozwinęły się one w wojska wielkopolskie, na których czele 16 stycznia stanął gen. Józef Dowbor-Muśnicki, były dowódca I Korpusu Polskiego.

    Emerytura (zwana dawniej rentą starczą) — świadczenie pieniężne mające służyć jako zabezpieczenie bytu na starość dla osób, które ze względu na wiek nie posiadają już zdolności do pracy zarobkowej.Czołg – gąsienicowy wóz bojowy, przeznaczony do walki z siłami przeciwnika na krótkich i średnich dystansach za pomocą prowadzenia ognia na wprost. Ciężki pancerz i duża mobilność zapewniają czołgom przetrwanie na polu bitwy, a napęd gąsienicowy pozwala na przemieszczanie się z dużą prędkością w trudnym terenie. Czołg jest zasadniczym środkiem prowadzenia walki lądowej, zwłaszcza natarcia.
    Pociąg pancerny powstańców wielkopolskich „Danuta” w 1919 roku

    Kadra dowódcza formowanej armii została w poważnym stopniu obsadzona przez oficerów byłych polskich formacji organizowanych w Rosji. Świetną kadrę podoficerską stanowili Polacy z armii niemieckiej.

    Wiosną 1919 wydano dekrety o poborze kolejnych roczników. Stworzyło to możliwość uzupełnienia istniejących już batalionów oraz nowych oddziałów. Sformowano 12 pułków strzelców wielkopolskich. Nastąpiła też reorganizacja terytorialnych władz wojskowych. Wielkopolskę podzielono na trzy okręgi wojskowe, a rozlokowane w nich oddziały scalono w 3 dywizje strzelców wielkopolskich.

    Powstanie wielkopolskie – powstanie polskich mieszkańców Prowincji Poznańskiej przeciwko Rzeszy Niemieckiej wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.Bolszewicy (ros. большевики) – określenie grupy członków Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, która na II Zjeździe tej partii w 1903 roku, uznała się za większościową frakcję w partii, a swoich przeciwników określiła mienszewikami.

    W maju 1919 siły wojsk wielkopolskich zostały podporządkowane Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego. Początkowo miało to charakter poufny. Oddziały wielkopolskie, liczące wówczas około 72 000 żołnierzy, były już jednak traktowane jako część składowa Wojska Polskiego, które wkraczało na wyższy stopień organizacji.

    Lotnicza Akademia Wojskowa (LAW; Szkoła Orląt) – polska uczelnia wojskowa z siedzibą w Dęblinie, wchodząca w skład Sił Powietrznych i kształcąca żołnierzy zawodowych oraz kandydatów na żołnierzy zawodowych dla potrzeb polskich Sił Zbrojnych oraz personel lotniczy dla służb cywilnych. Tadeusz Rozwadowski (Tadeusz Jordan-Rozwadowski) herbu Trąby (ur. 19 maja 1866 w Babinie, zm. 18 października 1928 w Warszawie) – polski dowódca wojskowy, Feldmarschalleutnant Cesarskiej i Królewskiej Armii, generał broni Wojska Polskiego.
     Osobny artykuł: Armia Wielkopolska.
     Osobny artykuł: Powstanie wielkopolskie.

    Wojsko Litwy Środkowej[ | edytuj kod]

    Terytorium Litwy Środkowej.

    Wraz z ogłoszeniem przez generała Lucjana Żeligowskiego powstania Litwy Środkowej, wojsko, którym dowodził i które brało udział w „buncie”, stało się automatycznie Wojskiem Litwy Środkowej.

    Kazimierz Władysław Bartel (ur. 3 marca 1882 we Lwowie, zm. 26 lipca 1941 tamże) – polski polityk, profesor, matematyk (jego prace dotyczyły głównie geometrii), rektor Politechniki Lwowskiej. Poseł na Sejm, pierwszy premier Polski po przewrocie majowym, premier pięciu rządów Rzeczypospolitej, senator, w latach 1919–1920 kierownik Ministerstwa Kolei Żelaznych, wicepremier oraz minister wyznań i oświecenia publicznego w pierwszym rządzie Józefa Piłsudskiego, podpułkownik saperów Wojska Polskiego, wolnomularz. Po ataku Niemiec na ZSRR podczas II wojny światowej i zajęciu Lwowa przez Wehrmacht, odmówił kolaboracji z nazistami, za co został przez nich zamordowany.Ivor Norman Richard Davies (ur. 8 czerwca 1939 w Bolton) – brytyjski historyk walijskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu Londyńskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności i Akademii Brytyjskiej, autor prac dotyczących historii Europy, Polski i Wysp Brytyjskich. Kawaler Orderu Orła Białego.

    Wojsko to w rzeczywistości stanowiło zawsze autonomiczną część sił zbrojnych Rzeczypospolitej.

    Już we wrześniu 1921 zaczęto przemianowywać pułki Wojsk Litwy Środkowej zgodnie z numeracją ustaloną dla całości Wojska Polskiego. Miński Pułk Strzelców przyjął nazwę 86 pułku piechoty, a 2 pap został przemianowany na 29 pułk artylerii polowej. Jesienią 1921 1. i 2. Dywizja Piechoty Litewsko-Białoruskiej otrzymały numerację 19 DP i 29 DP.

    Wojska lądowe – rodzaj sił zbrojnych przeznaczony do wykonywania zadań operacyjnych przede wszystkim na obszarach lądowych.Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie Wschodniej, głównie w granicach Ukrainy (także w państwach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich. Ukraińcy są (obok Rosjan i Białorusinów) potomkami Rusinów, zamieszkujących Ruś Kijowską .

    Gdy w kwietniu 1922 Litwa Środkowa zjednoczyła się z Polską, znaki formalnej odrębności Wojska Litwy Środkowej praktycznie już nie istniały.

     Osobny artykuł: Wojsko Litwy Środkowej.

    Formowanie Wojska Polskiego[ | edytuj kod]

    Obwieszczenie o przybyciu Piłsudskiego do Warszawy 10 listopada 1918 r.
    Faksymile rękopisu pierwszej strony rozkazu noworocznego J. Piłsudskiego z 1 stycznia 1919
    Święto Zjednoczenia Armii Polskiej. Kraków, rok 1919

    Formowanie jednostki Wojska Polskiego odbywało się w skomplikowanej sytuacji politycznej. Natrafiało na poważne trudności natury organizacyjno-kadrowej. Miało dość często charakter improwizowany i spontaniczny. Niekiedy wymuszane było zmieniającymi się warunkami zewnętrznymi, jak i wewnętrznymi odradzającego się państwa.

    Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy – instytucja naukowo - wydawniczo - archiwalna Wojska Polskiego, działająca w latach 1920-34, przekształcona następnie w Wojskowy Instytut Naukowo-Oświatowy (1934-39).Polskie Drużyny Strzeleckie - polska organizacja niepodległościowa powstała w 1911 roku, powołana przez Organizację Młodzieży Niepodległościowej "Zarzewie".

    Na przełomie października i listopada 1918 gotową formację kadrową stanowiła tylko Polska Siła Zbrojna, złożona z dwóch pułków piechoty i różnych oddziałów pomocniczych.

    Zdecydowano się na pobór żołnierzy byłych polskich formacji wojskowych oraz na członków tajnych organizacji.

    Możliwości werbunkowe były bardzo dogodne. Szeregi POW liczyły ponad 30 000 członków. W kraju znajdowało się przeszło 15 000 byłych legionistów i ponad 20 000 żołnierzy zdemobilizowanych w Rosji.

    Marynarka Wojenna II RP – jeden z dwóch, obok wojska, jak ówcześnie nazywano wojska lądowe, rodzajów Sił Zbrojnych II RP.Hotchkiss H-35/H-39 – francuskie czołgi lekkie z okresu II wojny światowej produkowane przez firmę Hotchkiss. Oficjalnie oznaczone jako Char léger modèle 1935 H (czołg lekki model 1935H) i modèle 1935 H modifié 1939 (model 1935 H modyfikacja 1939), znane są powszechnie jako H-35 i H-39; spotykane w literaturze jest też oznaczenie H-38.

    Zasadnicze rezerwy mobilizacyjne stanowili mieszkańcy byłego Królestwa Polskiego i Polacy służący w szeregach obcych wojsk. W dalszej przyszłości można było liczyć ponadto na Polaków służących jeszcze w formacjach wojskowych w Rosji oraz na żołnierzy z wojska gen. Hallera we Francji.

    Formowanie odrodzonego wojska polskiego napotykało trudności związane z dezercjami i uchylaniem się poborowych od służby wojskowej. Już w 1919 r. wydawane były zarządzenia o prowadzeniu obław na dezerterów. Tylko w maju 1920 na terenie woj. kieleckiego schwytanych zostało ponad 2000 dezerterów i poborowych uchylających się od służby wojskowej.

    II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.Tymczasowy Komitet Rządzący – polski Komitet z siedzibą we Lwowie utworzony 25 listopada 1918 r. w celu sprawowania tymczasowej władzy w Galicji Wschodniej.

    W związku z uchwałą Sejmu z 17 czerwca 1919 r. oficerami mogli być tylko obywatele polscy narodowości polskiej (wykluczało to mianowanie na stopnie oficerskie np. obywateli żydów).

    Naczelne władze Wojska Polskiego[ | edytuj kod]

    28 października 1918 roku szefem powołanego trzy dni wcześniej Sztabu Generalnego Wojska Polskiego został gen. Tadeusz Rozwadowski. Z chwilą objęcia tego stanowiska rozpoczął on organizowanie centralnych instytucji wojskowych oraz nowych oddziałów Wojska Polskiego. 11 listopada 1918 zwierzchnią władzę nad wojskiem przejął Józef Piłsudski jako naczelny wódz. Nastąpiła dalsza organizacja naczelnych władz wojskowych: Ministerstwa Spraw Wojskowych i Sztabu Generalnego WP.

    Mina − ogólne określenie broni w postaci środków rażących, najczęściej ładunków wybuchowych w specjalnej obudowie, z urządzeniem reagującym i zapalającym. Służy do niszczenia siły żywej i sprzętu bojowego przeciwnika, w przeszłości także burzenia obiektów obronnych. Nazwa „mina” (oznaczająca dawniej kopalnię) pochodzi od podkopów wykonywanych pod murami obronnymi w celu ich zawalenia. Zachodnioukraińska Republika Ludowa ("ZURL", ukr. Західно Українська Народна Республіка) – jedno z dwóch państw ukraińskich powstałych w wyniku I wojny światowej.

    Z pierwszego rozkazu do Wojska Polskiego wydanego 12 listopada 1918 przez Józefa Piłsudskiego (pisownia oryginalna):

    Żołnierze!
    Obejmuję nad Wami komendę w chwili, gdy serce w każdym Polaku bije silniej i żywiej, gdy dzieci naszej ziemi ujrzały słońce swobody w całym jej blasku. Z Wami razem przeżywam wzruszenie tej godziny dziejowej, z Wami razem ślubuję życie i krew swoją poświęcić na rzecz dobra Ojczyzny i szczęścia Jej obywateli.
    Żołnierze! W ciągu wojny światowej w różnych miejscach i warunkach tworzyły się próby formacyj wojskowych polskich. Przy kalectwie – zdawało się – nieuleczalnym naszego Narodu próby nawet, gdy były szczytne i bohaterskie były z konieczności karle i jednostronne. Pozostałością tych stosunków jest niejednolitość szkodliwa wojsku. Liczę na to, że każdy z Was potrafi siebie przezwyciężyć i zdobędzie się na wysiłek dla usunięcia różnic i tarć, klik i zaścianków w wojsku, dla szybkiego wytworzenia poczucia koleżeństwa i ułatwienia pracy. …
    Chciałbym, … abym mógł zdając sprawę ze swych czynności przed narodem, powiedzieć sumiennie o sobie i o Was, że byliśmy nie tylko pierwszymi, ale i dobrymi żołnierzami zmartwychwstałej Polski.
    Rozkaz ten przeczytać przed frontem podwładnych mi oddziałów.”

    Pobór obejmuje całokształt przedsięwzięć związanych z oceną zdolności fizycznej i psychicznej (realizowane przez powiatowe komisje lekarskie "cywilne" powoływane przez wojewodów na czas trwania poboru) młodych ludzi do służby wojskowej oraz ujęciem ich w ewidencji wojskowej. Nie należy mylić poboru z powołaniem, kiedy to otrzymuje się kartę powołania (tzw. bilet) nakładającą obowiązek stawienia się w określonym miejscu i czasie do odbycia czynnej służby wojskowej.Huta Stalowa Wola – zakład przemysłu przetwórczego powstały w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego na północny zachód od miasta Nisko, w okolicach wsi Pławo – obecnie Stalowa Wola.

    Ministerstwo Spraw Wojskowych[ | edytuj kod]

    W skład ministerstwa wchodziły określone jednostki organizacyjne zajmujące się różnymi dziedzinami spraw wojskowych. Były to departamenty: Mobilizacji i Uzupełnień, Techniczno-Komunikacyjny, Gospodarczy, Artylerii, Szkolnictwa Wojskowego, Prawno-Wojskowy i Sekcja Ogólna.

    Od 1919 w jego skład weszły kolejne departamenty: Personalny, Spraw Morskich (rozwinięty z dawnej sekcji Marynarki Wojennej), do Spraw Koni i Taborów oraz Informacyjny. Przy ministerstwie powołano ponadto instytuty: Wojskowo-Techniczny, Wojskowo-Geograficzny oraz Główny Urząd Zaopatrzenia Armii.

    Renault R-35 – francuski lekki czołg piechoty Char légere model 1935R z okresu II wojny światowej. Nazwa Renault R-35 była używana nieoficjalnie, ale bardzo powszechnie.Związek Walki Czynnej (ZWC) – polska tajna organizacja wojskowa założona w czerwcu 1908 we Lwowie przez działaczy Organizacji Bojowej PPS lecz o charakterze ponadpartyjnym, mająca przygotować walkę zbrojną o wyzwolenie Polski. Zainicjowała i kierowała organizacjami strzeleckimi, które dały początek I Brygadzie Legionów.

    W drugiej połowie 1919 nastąpiła kolejna reorganizacja ministerstwa. W jej wyniku zostały powołane generalne inspektoraty: Piechoty, Jazdy i Artylerii oraz inspektoraty: Budynków Wojskowych, Wojsk Łączności, Wojsk Kolejowych, Szkół Wojennych, Inżynierii i Saperów, Wojsk Lotniczych, Wojsk Taborowych, Wojsk Samochodowych, Żandarmerii, Straży Granicznej oraz Obozów Jeńców.

    Armia Austro-Węgier (albo Armia Monarchii Austro-Węgierskiej) (niem. Gemeinsame Armee, kaiserliche und königliche Armee, k.u.k. Armee czyli cesarska i królewska Armia; do 1867 p.n. kaiserlich königliche Armee, k.k. Armee czyli cesarsko-królewska Armia) – wspólne wojska monarchii austro-węgierskiej. Wchodziły w skład wojsk lądowych (Landstreitkrräfte).Wojska łączności - rodzaj wojsk przeznaczony do organizowania łączności wojskowej w czasie pokoju i wojny zarówno w warunkach garnizonowych jak i polowych.

    Ministrami byli kolejno: płk Jan Wroczyński, gen. Józef Leśniewski i gen. Kazimierz Sosnkowski.

    Sztab Generalny WP[ | edytuj kod]

    Pierwszym szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego powołanego przez Radę Regencyjną 25 października 1918 roku został gen. Tadeusz Rozwadowski. Rozpoczął on formowanie zalążków polskiego wojska. Od 16 listopada 1918 Rozwadowskiego zastąpił gen. Szeptycki. Sztab Generalny funkcjonował wówczas w składzie dziesięciu wydziałów. Były to: I Organizacyjny, II Łączności, III Kolejowy, IV Techniczny, V Demobilizacyjny, VI Informacyjny, VII Naukowy, VIII Geograficzny, IX Personalny i Adiutantura.

    Jeniec wojenny – zatrzymana osoba, zdefiniowana w artykule 4 i 5 Konwencji Genewskiej o traktowaniu jeńców wojennych przyjętej 12 sierpnia 1949 jako ta, która angażowała się w działania bojowe pod rozkazami swojego rządu i została zatrzymana przez siły zbrojne strony przeciwnej. Osoba taka nazywana jest kombatantem posiadającym immunitet wynikający z międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych.Besarabia (rum. Basarabia, tur. Besarabya, ukr. Бесарабія) – kraina historyczna położona we Wschodniej Europie między Dniestrem a Prutem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy. Współcześnie nazwy Besarabia używa się w znaczeniu historycznym, geograficznym i kulturowym, całkowicie pozbawionym sensu politycznego. Stosuje ją jednak w swej terminologii np. Związek Wypędzonych (ziomkostwo besarabskie).

    Od 7 lutego 1919 funkcję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego sprawował płk Stanisław Haller, a od lipca 1920 ponownie gen. Tadeusz Rozwadowski.

    Tworzenie jednostek bojowych[ | edytuj kod]

    Rozkaz Dzienny Nr 1

    Wielkie jednostki[ | edytuj kod]

    Licząc się z istniejącymi możliwościami materialnymi, przystąpiono na wiosnę 1919 do tworzenia dziesięciu dywizji piechoty, Dywizji Litewsko-Białoruskiej, brygady górskiej i pięciu brygad jazdy. Każdą dywizję piechoty miały stanowić cztery pułki piechoty. Sformowano 40 pułków piechoty, 4 pułki piechoty litewsko-białoruskiej i 2 pułki górskie: a ponadto 2 pułki szwoleżerów i 13 pułków ułanów

    Galicja Wschodnia – określenie używane w latach 1795-1809 na określenie całej Galicji, w opozycji do Nowej Galicji, zwanej niekiedy Zachodnią. Później, do roku 1850, do Galicji Wschodniej wliczano zaś wszystkie tereny na wschód od Tarnowa (z samym miastem włącznie). Po roku 1850 określenie to stosowano dla wschodnich terenów Królestwa Galicji i Lodomerii ze Lwowem, Stanisławowem, Tarnopolem, Przemyślem i Sanokiem, jej zachodni kres stanowiła granica okręgu sądu apelacyjnego we Lwowie - zachodnie granice powiatów: jarosławskiego, brzozowskiego i sanockiego. Stolicą tego regionu był Lwów.Aleksander Osiński, herbu Wąż (ur. 27 lutego 1870 w Pilicy, zm. 10 lutego 1956 w Warszawie) – senator w II RP i prezes Polskiego Czerwonego Krzyża, generał major Armii Imperium Rosyjskiego oraz generał dywizji Wojska Polskiego II RP. Odznaczony Orderem Virtuti Militari.

    W połowie 1919 zdecydowano o zjednoczeniu wojska narodowego w jednolity organizm. Chodziło o scalenie formacji z trzech zaborów.

    Józef Piłsudski, od pierwszych dni powołania Wojska Polskiego, dążył do zatarcia różnic pomiędzy żołnierzami odmiennych szkół wojskowych byłych wojsk zaborczych, różnych organizacji powstałych podczas I wojny światowej. Dlatego wydał rozkaz, który dla przypieczętowania półrocznego braterstwa broni tworzył zewnętrzny symbol zjednoczenia wojska, poprzez nałożenie na kołnierze kurtek oficerskich i żołnierskich srebrnego wężyka, który do tego czasu nosili wyłącznie oficerowie pochodzący z Legionów. Oto treść tego rozkazu, zmieszczonego w „Dzienniku Rozkazów Wojskowych” z dnia 29 maja 1919 (pisownia oryginalna):

    Lwów (dawna nazwa form. Królewskie Stołeczne Miasto Lwów), ukr. Львів (Lwiw), ros. Львов (Lwow), niem. Lemberg, łac. Leopolis, jidysz לעמבערג ,לעמבעריק (Lemberg, Lemberik), orm. Լվով (Lwow) – miasto na Ukrainie, ośrodek administracyjny obwodu lwowskiego.Organizacja Młodzieży Niepodległościowej "Zarzewie" (w skrócie Zarzewie) – organizacja młodzieżowa, wyodrębniła się z "Zet" w maju 1909 roku z centralą we Lwowie.

    „Walcząc od 6 miesięcy ramię przy ramieniu, zawarły oddziały Wojska Polskiego, czy to powstałe z Legionów Polskich, czy z oficerów i żołnierzy byłych armii zaborczych, ściśle krwią i trudami żołnierskimi przypieczętowane braterstwo broni.
    Tak, jak im jeden cel przyświeca i jeden ich rozkaz prowadzi: wola narodu i obrona Ojczyzny, tak też stali się oni jednolitym wojskiem polskim.
    By i zewnętrznie zaznaczyć jedność, dając wyraz tej woli całego wojska do zatarcia różnic, nakazuję wszystkim oficerom i żołnierzom Wojska Polskiego nałożenie odznaki, noszonej dotychczas na kołnierzu przez formację Legionów Polskich.
    Niech ten historyczny znak, którego świętą tradycję podjęły Legiony, stanie się od dziś odznaką całego Wojska Polskiego.
    Naczelnik Państwa
    Józef Piłsudski.
    Dnia 23 maja 1919 r.”

    Okręg wojskowy – jest to wyższy związek administracyjny, łączący w swym składzie oddziały, związki taktyczne, instytucje i zakłady różnych rodzajów wojsk oraz organów terenowej administracji wojskowej, rozmieszczonych na ściśle określonym terenie.Litwini (lit. lietuviai) – naród bałtycki zamieszkujący głównie Litwę, a również Wlk. Brytanię, USA, Irlandię, Brazylię i inne kraje, posługujący się językiem litewskim.

    Na terytorium państwa polskiego transportem kolejowym przyjechały z bronią formacje armii gen. Hallera. W połowie czerwca 1919 z Odessy przez Rumunię przedostała się również 4 Dywizja Strzelców gen. Żeligowskiego.

    Poszczególne dywizje piechoty otrzymały jednolitą numeracje. Dywizje sformowane w kraju otrzymały numery od 1 do 9. W skład 10 Dywizji Piechoty weszły kadry 4 Dywizji Strzelców gen. Żeligowskiego, a jej pułki otrzymały miano „Strzelców Kaniowskich”. Jej jazda częściowo zasiliła 6 pułk ułanów, a częściowo utworzyła nowy – 14 pułk ułanów.

    Narodowa Demokracja lub ruch narodowy (popularna nazwa endecja od skrótu ND) – polski ruch polityczny o ideologii nacjonalistycznej, powstały pod koniec XIX wieku. Głównym ideologiem i współzałożycielem Narodowej Demokracji był Roman Dmowski.Cenzus (łac. census: oszacowanie majątku; obliczenie, spis ludności; por. censor) – ograniczenie w prawie wyborczym, wobec służby wojskowej, administracyjnej, publicznej, etc., relatywne do określonej grupy społeczeństwa.

    Rozkazem z 1 września 1919 dywizje Armii gen. Hallera otrzymały numery 11–13 oraz dostarczyły kadr pozwalających na utworzenie 18 Dywizji Piechoty i na rozwinięcie brygady podhalańskiej w dywizję górską. Dywizje wojsk wielkopolskich – numery 14, 15, 17, a brygada jazdy numer VII. Numer 16 otrzymała dywizja sformowana na Pomorzu w pierwszych tygodniach 1920.

    PZL P.11 (zwany potocznie "jedenastką") – polski samolot myśliwski konstrukcji inżyniera Zygmunta Puławskiego z okresu przed II wojną światową.Tadeusz Kutrzeba (ur. 15 kwietnia 1886 w Krakowie, zm. 8 stycznia 1947 w Londynie) – kapitan Sztabu Generalnego cesarskiej i królewskiej Armii, generał dywizji Wojska Polskiego II RP, dowódca Armii „Poznań” podczas wojny obronnej 1939 r.

    Dywizja Litewsko-Białoruska została rozwinięta w dwie wielkie jednostki.

    Zjednoczone Wojsko Polskie na przełomie lat 1919–1920 dysponowało więc 21 dywizjami piechoty, 7 brygadami jazdy, formacjami artylerii oraz oddziałami wszystkich broni i służb. W formacjach skierowanych na front oraz w oddziałach rozmieszczonych w kraju służyło około 600000 żołnierzy.

    Jednostki ochotnicze[ | edytuj kod]

    5 lipca 1920 powołano Generalny Inspektorat Armii Ochotniczej i przystąpiono do tworzenia formacji, która składałaby się z ochotników nie zobowiązanych do świadczenia służby wojskowej. Początkowe zamierzenia, obliczone na utworzenie dodatkowej Armii Ochotniczej, zostały jednak zmodyfikowane. Ograniczono się do formowania pułków, które mogły być użyte w działaniach bojowych jako wzmocnienie dywizji piechoty. Formowano też bataliony ochotnicze i kierowano je do poszczególnych pułków jako uzupełnienie strat osobowych.

    Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych (GISZ) – organ pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, powołany dekretem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z dnia 6 sierpnia 1926 o sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju i ustanowieniu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.TKS – polski lekki czołg rozpoznawczy (tankietka) z okresu przed II wojną światową. Obok czołgu 7TP był podstawową bronią polskich sił pancernych podczas kampanii wrześniowej 1939.

    Ostatecznie utworzono czteropułkową Dywizję Ochotniczą walcząca całością sił, ponadto 5 pełnych pułków ochotniczych i 22 pułki sformowane częściowo. Te ostatnie użyto jako uzupełnienie oddziałów regularnych, oraz kilku oddziałów specjalnych (nie w rozumieniu sił specjalnych).

    Jednostki rezerwowe[ | edytuj kod]

    Zimą 1920 przystąpiono do dalszej rozbudowy Wojska Polskiego. Planowano rozwinięcie batalionów zapasowych poszczególnych pułków piechoty w pułki rezerwowe. Żołnierzy miał dostarczyć pobór sześciu nowych roczników. Planowano utworzyć 65 tego typu pułków. Po ich scaleniu w brygady miała powstać silna armia rezerwowa, przeznaczona do działań w odwodzie i na drugorzędnych odcinkach frontu.

    Polacy – naród zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, a poza granicami Polski tworzący Polonię.Walerian Czuma (ur. 24 grudnia 1890 w Niepołomicach, zm. 7 kwietnia 1962 w Wrexham, Walia), generał brygady Wojska Polskiego, komendant Straży Granicznej, działacz społeczny, dowódca obrony Warszawy we wrześniu 1939.

    Z uwagi na ciężką sytuację gospodarczą nowo powołanego państwa, plan ten zrealizowano częściowo. Zdołano utworzyć 25 pułków rezerwowych. Większość z nich istniała tylko przez okres przejściowy. Ich stan osobowy był wykorzystywany do uzupełnienia strat walczących na froncie pułków piechoty. Pewna liczba pułków rezerwowych brała jednak udział w działaniach zbrojnych walcząc całością sił.

    Józef Artur Rybak (ur. 7 kwietnia 1882 w Delatynie woj. stanisławowskie, zm. 8 maja 1953 w Warszawie) – generał dywizji Wojska Polskiego, pułkownik Sztabu Generalnego cesarskiej i królewskiej Armii, wyznania ewangelicko-reformowanego.Sztab Generalny Wojska Polskiego (SG WP) – instytucja centralna Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, utworzona w 1918.

    Wojsko Polskie w szczytowym okresie swego rozwoju w powijakach, w październiku 1920 miało w swoich szeregach ponad 900000 żołnierzy. Składało się ze wszystkich rodzajów broni i służb, w tym lotnictwa i broni pancernych. Osiągnięto to m.in. dzięki pomocy wojskowej okazywanej przez mocarstwa Ententy, a głównie Francję.

    Wojsko Polskie – ogólna nazwa polskich sił zbrojnych stanowiących: formacje zbrojne państwa polskiego, zorganizowanych wojsk Polaków na terytorium dawnego państwa polskiego, zorganizowanych wojsk Polaków niebędących częścią struktury państwa polskiego, działających poza terytorium Polski.Poborowy - obywatel danego państwa podlegający obowiązkowi odbycia służby w wojsku. W Polsce, każdy mężczyzna, który ukończy 18 rok życia podlega obowiązkowi stawienia się przed komisją wojskową (lekarską), która podejmuje decyzję o przydzieleniu tzw. kategorii zdrowotnej oraz o tym, kiedy dany obywatel odbędzie służbę w siłach zbrojnych (od 2010 pobór w Polsce jest zawieszony).


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5] [6]




    Warto wiedzieć że... beta

    Artyleria w II Rzeczypospolitej - jeden z trzech, obok piechoty i kawalerii, głównych rodzajów wojska Sił Zbrojnych II RP (w ówczesnej terminologii rodzaj wojsk nazywano bronią).
    Dezercja (łac. desertio (opuszczenie), ang. desertion, fr. désertion, niem. Fahnenflucht, szw. desertering) jest podlegającym karze przestępstwem, samowolnym uchyleniem się od obowiązków wojskowych w czasie wojny lub pokoju. Żołnierz taki jest zwany dezerterem. Występek jest tak dawny jak armie świata, był znany w starożytnej Grecji i Rzymie. Do XIX wieku dezercja była z reguły karana śmiercią, w tym stuleciu wprowadzono w wojskowych kodeksach karnych rozróżnienie między dezercją a samowolnym oddaleniem się od oddziału, co utrzymało się do dziś.
    Bukowina (rum. Bucovina, ukr. Буковина) – kraina historyczna położona pomiędzy Karpatami Wschodnimi a środkowym Dniestrem, obecnie, od II wojny światowej dzieli się na:
    Polska, Rzeczpospolita Polska – państwo unitarne w Europie Środkowej, położone między Morzem Bałtyckim na północy a Sudetami i Karpatami na południu, w dorzeczu Wisły i Odry. Powierzchnia administracyjna Polski wynosi 312 679 km², co daje jej 70. miejsce na świecie i dziewiąte w Europie. Zamieszkana przez ponad 38,5 miliona ludzi, zajmuje pod względem liczby ludności 34. miejsce na świecie, a szóste w Unii Europejskiej.
    Władysław Eugeniusz Sikorski (ur. 20 maja 1881 w Tuszowie Narodowym, zm. 4 lipca 1943 na Gibraltarze) – polski wojskowy i polityk, generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na Uchodźstwie podczas II wojny światowej.
    Wacław Teofil Stachiewicz (ur. 19 listopada 1894 we Lwowie, zm. 12 listopada 1973 w Montrealu) – generał dywizji Wojska Polskiego, szef Sztabu Głównego (1935–1939), pisarz wojskowy, wolnomularz, członek loży wolnomularskiej Tomasz Zan w Wilnie.
    Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego – komórka organizacyjna Sztabu Generalnego WP (od 1928 r. Sztabu Głównego WP) zajmująca się wywiadem, w tym radiowywiadem, kontrwywiadem, dywersją pozafrontową, kryptologią, studiami obcych sił zbrojnych i sprawami zagranicznymi Wojska Polskiego (ataszaty wojskowe RP) w latach 1918-1939.

    Reklama

    Czas generowania strony: 1.468 sek.