Warmiacy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa Warmii historycznej z zaznaczonym północnym zasięgiem występowania gwary warmińskiej języka polskiego.
Podział językowy Prus Wschodnich na niemieckiej mapie z 1880. Zielony – przewaga polskiego, czerwony – przewaga niemieckiego

Warmiacygrupa etniczna mieszkańców Warmii, która ukształtowała się w okresie odrębności państwowej Warmii przed 1772 rokiem. Warmiacy z południa mówili po polsku, gwarą warmińską dialektu mazowieckiego, zaś Warmiacy z północy mówili po niemiecku, gwarą "wrocławską" (Breslausch) dialektu wysokopruskiego. W odróżnieniu od mieszkańców sąsiednich Prus Górnych i Prus Dolnych oraz Mazur, dominującym wyznaniem mieszkańców biskupiej Warmii był katolicyzm.

Gazeta Olsztyńska” – gazeta regionalna ukazująca się w województwie warmińsko-mazurskim, powstała 6 kwietnia 1970 roku z przemianowania "Głosu Olsztyńskiego".Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

W Polsce określenie Warmiacy odnosi się przede wszystkim do polskojęzycznych mieszkańców południowej Warmii, którzy od XIV wieku zasiedlili ten teren, a od pokrewnej grupy etnicznej Mazurów odróżniali się odrębną gwarą warmińską oraz wyznawanym katolicyzmem (wśród Mazurów dominował luteranizm). Różnice między Warmiakami i Mazurami pogłębiły także podziały polityczne: Warmiacy od 1466 do 1772 roku mieszkali w należących do Polski Prusach Królewskich.

Arcybiskup (gr. αρχή, arché - pierwszeństwo, gr. επίσκοπος, epískopos - nadzorca, biskup) – tytuł honorowy lub urząd nadawany biskupom ważniejszych diecezji (archidiecezja), a także jako wyróżnienie samej osoby biskupa ("ad personam").Feliks Nowowiejski (ur. 7 lutego 1877 w Wartemborku – obecnie Barczewo na Warmii, zm. 18 stycznia 1946 w Poznaniu) – polski kompozytor, dyrygent, pedagog, organista-wirtuoz, organizator życia muzycznego, szambelan papieski.

Przed okresem rozbudzenia świadomości narodowej (koniec XIX i początek XX wieku) zarówno polskojęzyczni Warmiacy i Mazurzy, jak i niemieckojęzyczni mieszkańcy Prus Wschodnich uważali się zwykle za "tutejszych" lub ogólnie "Prusaków" (co nie oznaczało wówczas Niemców). Oddzielenie od innych zaborów oraz niewielkie zainteresowanie ze strony polskich działaczy niepodległościowych sprawiało, że Warmiacy zwykle nie czuli szczególnej więzi z Polską, co znacznie przyczyniło się do faktu, że podczas plebiscytu w 1920 roku zdecydowana większość Warmiaków opowiedziała się przeciwko przyłączeniu do Polski, a za pozostaniem w "Prusach".

Jan Boenigk (ur. 24 lipca 1903 w Tomaszkowie, zm. w 22 lipca 1982 w Olsztynie) – polski nauczyciel działający w Prusach Wschodnich zasłużony w tworzeniu polskiego szkolnictwa na Warmii i Powiślu.Plebiscyt na Warmii i Mazurach 11 lipca 1920, Plebiscyt w Prusach Wschodnich – jeden z dwóch plebiscytów dotyczących Polski, wyznaczonych w 1919 r. w wersalskim traktacie pokojowym, kończącym I wojnę światową.

Obecnie określenie „Warmiacy” jest w większości przypadków historyczne. Współcześnie ze względu na napływ nowej ludności (po 1945) i wyjazdy większości Warmiaków i Mazurów do RFN (czyli zanik odrębności kulturowo-religijnych) trudno jest mówić o grupie ludności wyróżniającej się językiem (gwarą), kulturą czy religią. Wraz z postępującymi procesami globalizacji i równoczesnym renesansem lokalności i regionalności można jednak obserwować silniejsze akcentowanie przeszłości Warmii i samookreślanie się współczesnych mieszkańców tego regionu jako Warmiaków.

Jan Antoni Blank (ur. 6 maja 1785 w Olsztynie, zm. 20 lutego 1844 w Warszawie) – polski malarz historyczny, reprezentant warszawskiego klasycyzmu, portrecista. By podkreślić swoje pochodzenie posługiwał się dwuczłonowym nazwiskiem, podpisując się często Jan Antoni Blank-Białecki.Rainer Candidus Barzel (ur. 20 czerwca 1924 w Braniewie, zm. 26 sierpnia 2006 w Monachium) – niemiecki polityk Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej. Sprawował funkcję przewodniczącego CDU od 1971 do 1973 i był kandydatem partii na stanowisko kanclerza w wyborach w 1972, jednak przegrał z Willy Brandtem z SPD.
Warmiński drewniany dom i kapliczka w Kajnach
Dziewczęta w warmińskich strojach ludowych (lata 20. XX w.)

Znani Warmiacy[ | edytuj kod]

(w porządku alfabetycznym:)

  • Walenty Barczewski – działacz narodowy, historyk, pisarz, folklorysta, redaktor i wydawca, wieloletni proboszcz w Brąswałdzie.
  • Rainer Barzel – polityk CDU
  • Antoni Blank – malarz
  • Jan Boenigk – nauczyciel
  • Jan Chłosta – historyk
  • Edward Cyfus – regionalista, pisarz
  • Hugo Haase – polityk SPD
  • Johann Hirschberg, archiprezbiter w Barczewo (1888–1910), polityk
  • Jan Liszewski – założyciel Gazety Olsztyńskiej
  • Feliks Nowowiejskikompozytor, dyrygent
  • Seweryn Pieniężny – polski patriota, dziennikarz
  • Ignacy Pietraszewskiorientalista, podróżnik, tłumacz z Biskupca
  • Piotr Poleskikupiec i rajca olsztyński, założyciel fundacji Poleskich
  • Regina Protmannbłogosławiona zakonnica, założycielka zakonu św. Katarzyny
  • Andrzej Samulowski – poeta ludowy i działacz z Gietrzwałdu
  • Franciszek Sarnowski – polski działacz oświatowy w Niemczech
  • Georg Sterzinskykardynał, arcybiskup Berlina
  • Franciszek Szczepański – bibliotekarz, warmiński działacz społeczny z Lamkowa
  • Hans-Jürgen Wischnewski – polityk SPD
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Dom Warmiński
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Większość Polaków zasiedlających południową Warmię i Mazury przybyło dopiero w XVI wieku
    2. Plebiscyt, Dom Warmiński
    Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.Franciszek Szczepański (ur. 28 sierpnia 1842 w Lamkowie, zm. 4 lipca 1907 w Lamkowie) – warmiński działacz społeczny, bibliotekarz. Zasłużył się w organizacji wiejskich bibliotek Towarzystwa Czytelni Ludowych na południowej Warmii.




    Warto wiedzieć że... beta

    Dialekt wysokopruski (niem.: Hochpreußisch) – środkowoniemiecki dialekt używany na obszarze Prus Wschodnich do roku 1945. Jego użytkownikami byli potomkowie osadników ze Śląska, którzy przybywali do Prus od XIII wieku.
    Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna, niem. Christlich Demokratische Union Deutschlands (CDU) – niemiecka partia polityczna, założona po II wojnie światowej. Partia określa się mianem centroprawicowej, nawiązuje do konserwatyzmu i chrześcijaństwa. CDU nie istnieje w Bawarii, ponieważ w tym kraju związkowym działa partia o podobnym charakterze, CSU. Na szczeblu ogólnokrajowym partie te współdziałają, występując jako CDU/CSU; mimo to każde z ugrupowań zachowuje swoją własną strukturę. Tworzą wspólną frakcję w niemieckim parlamencie i nie prowadzą przeciwko sobie żadnych działań. Połączenie CDU i CSU nazywane jest powszechnie Unią.
    Edward Cyfus (ur. w 1949 w Dorotowie) – warmiński działacz regionalny, autor publikacji i pogadanek w gwarze warmińskiej.
    Kultura (z łac. colere = „uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie”) – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri („uprawa roli”), interpretuje się go w wieloraki sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).
    Mazurzy (właśc. Mazurzy pruscy, w odróżnieniu od Mazurów właściwych zamieszkujących Mazowsze) – mieszkańcy południowych Prus Wschodnich, potomkowie polskich osadników z Mazowsza (przeważnie chłopów, ale także szlachty), którzy w kilku falach osadnictwa zasiedlili południową i częściowo wschodnią część Prus Książęcych od XIV w.
    Biskupiec (lub Biskupiec Reszelski; niem. Bischofsburg) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biskupiec. Miasto położone jest w południowo-wschodniej części Warmii na Pojezierzu Olsztyńskim nad rzeką Dymer. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.
    Gwara, gwara ludowa, gwara terytorialna – terytorialna odmiana języka, mowa ludności (zwłaszcza wiejskiej), wyodrębniona z języka ogólnego i gwar sąsiadujących poprzez odrębności fonetyczne i leksykalne. Podrzędna w stosunku do dialektu. Czasem wyodrębnia się również podrzędne w stosunku do dialektu zespoły gwarowe. Granice gwar, podobnie jak granice dialektów, wyodrębniane są w badaniach językoznawczych poprzez zestawianie językowych cech dystynktywnych (cech odróżniających) na określonych terytoriach i niejednokrotnie mają charakter umowny.

    Reklama