Turkiestan (region)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Turkiestan (pers. ‏ترکستان‎ – dosłownie „kraj Turków”) – część Azji Środkowej leżąca pomiędzy Syberią na północy a Tybetem, Indiami i Afganistanem na południu, oraz Morzem Kaspijskim na zachodzie i wschodnią Mongolią i pustynią Gobi na wschodzie.

Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, Darja-je Chazar; ros. Каспийское море, Kaspijskoje morie; azer. Xəzər dənizi; kaz. Каспий теңізі, Kaspij tengyzy; turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Dla porównania powierzchnia całkowita Polski to ok. 313 tys. km². Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10-12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie. W epoce antycznej i przez znaczną część średniowiecza powszechnie uważano, że Morze Kaspijskie stanowi zatokę wielkiego oceanu północnego (pogląd taki głosili m.in. Eratostenes, Strabon, Pomponiusz Mela, Izydor z Sewilli).Tienszan, Tien-szan (chiń.: 天山; pinyin: Tiān Shān; dosł. „niebiańskie góry”) – wielki system górski w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.
Turkiestan (wyróżniony jakrawszymi kolorami) na tle granic współczesnych państw

Tradycyjnie rozróżnia się Turkiestan Zachodni i Wschodni, zwany też Chińskim. W ramach tego pierwszego można wyodrębnić dwa regiony. Pierwszy to tzw. Zarzecze (gr. Τρανσοξανια, arab. النهر – Mā Warā' an-Nahr), leżące pomiędzy Syr-darią a Amu-darią. Jest to suchy, półpustynny teren, który ze względu na wczesny rozwój systemu irygacji stał się ośrodkiem miejskiej cywilizacji skoncentrowanej wokół oaz. Drugim regionem Turkiestanu Zachodniego jest Siedmiorzecze, rozciągające się na północny wschód od Syr-Darii i na północ od masywu Tienszan aż do podnóża Ałtaju. Na północy granicą Siedmiorzecza jest granica syberyjskich lasów, na zachodzie rozciąga się ono w sposób nieprzerwany aż do ukraińskich stepów; na wschodzie jest ono ograniczone przez pasma podgórskie rozciągające się od Ałtaju aż do Tienszanu. Był to teren na którym aż do niedawnych czasów dominowała ludność koczownicza, mająca tutaj bazę dla swoich najazdów na ludność osiadłą, która pozwalała zakładać różne stepowe imperia.

Tybetański Region Autonomiczny, Tybet (tyb.: བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་, Wylie: Bod-rang-skyong-ljongs, ZWPY: Poi Ranggyong Jong; chiń.: 西藏自治区; pinyin: Xīzàng Zìzhìqū) – region autonomiczny Chińskiej Republiki Ludowej ze stolicą w Lhasie. Powstał w 1965 roku w wyniku połączenia dotychczasowego regionu Tybet i terytorium Qamdo. Obejmuje jednak jedynie 1,2 z 2,5 mln km² terytorium historycznego Tybetu.Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.

Turkiestan Wschodni jest zdominowany przez pustynię Takla Makan, ograniczoną przez Tienszan na północy, Pamir na zachodzie i Kunlun na południu. Jest to jeden z najgorętszych i najbardziej nieprzyjaznych terenów na ziemi. Osadnictwo ludzkie zawsze było tutaj skupione w stosunkowo nielicznych, wyżej położonych oazach, korzystających z wody rzek ginących na pustyni Takla Makan, z których największą jest Tarym. Historyczne znaczenie tego regionu polegało głównie na istnieniu w jego oazach miast stanowiących przystanki na Jedwabnym szlaku.

Ałtaj (ros.: Алтай; kaz.: Алтай таулары, Ałtaj taułary; mong.: Алтайн нуруу, Altajn nuruu; chiń. upr.: 阿尔泰山脉; pinyin: Ā’ěrtài Shānmài) – system górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej. Ałtaj dzieli się na trzy części:Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Gavin R. G. Hambly History of Turkistan w: Encyclopaedia Britannica, 15th edition, Macropaedia, Encyclopaedia Britannica Inc., William Benton, Publisher, 1943-1973, Helen Hemingway Benton, Publisher, Chicago/London/Toronto/Geneva/Sydney/Tokyo/Manila/Seoul/Johannesburg.
  • Bogdan Składanek, Historia Persji, Tom I, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2004, ​ISBN 83-88238-09-4
  • Siedmiorzecze (ros. Ceмиpeчьe, kaz. Жетысу, kirg. Жетисуу) - region historyczny w Azji Środkowej nad granicą chińską, za czasów Imperium Rosyjskiego osobny obwód (obłast’) ze stolicą w Wiernym (Ałmaty), obecnie należący w większości do Kazachstanu, częściowo do Kirgistanu (dolina rzeki Talas, powiat Biszkek) i Chin (ujgurski region autonomiczny Sinciang).WorldCat – katalog rozproszony łączący zbiory 71 000 bibliotek ze 112 krajów, które są uczestnikami serwisu Online Computer Library Center. Katalog jest tworzony i prowadzony przez biblioteki, których zbiory są w nim ujęte.




    Warto wiedzieć że... beta

    Gobi (mong.: Говь; Gow’; chiń. 戈壁; pinyin: Gēbì) – wyżynny obszar stepów, półpustyń i pustyń w Azji Wschodniej, leżący na terenie południowej Mongolii i północnych Chin. Po Saharze druga pod względem wielkości pustynia świata (nie licząc Antarktydy).
    Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie.
    Tarym (chin. 塔里木河, Tǎlǐmù Hé, ujgur. تارىم دەرياسى, Tarim däryasi) - rzeka w zachodnich Chinach, w bezodpływowej Kotlinie Kaszgarskiej. Długość (z Jarkend-darią) - 2030 km, powierzchnia zlewni - 951,5 tys. km².
    Afganistan, Islamska Republika Afganistanu (dari افغانستان, trl. Afghānestān, trb. Afghanestan; جمهوری اسلامی افغانستان, trl. Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afghānestān, trb. Dżomhuri-je Eslami-je Afghanestan; paszto افغانستان, trl. Afghānistān, trb. Afghanistan; د افغانستان اسلامي جمهوریت, trl. Də Afghānistān Islāmī Jumhūriyat, trb. Dy Afghanestan Eslami Dżumhurijat) – śródlądowe państwo położone w Azji Środkowej.
    Biblioteka Narodowa Francji (fr. Bibliothèque nationale de France, BnF) – francuska biblioteka narodowa, znajdująca się w Paryżu. Przewidziana jest jako repozytorium dla wszystkich materiałów bibliotecznych, wydawanych we Francji. Obecnym dyrektorem Biblioteki jest Bruno Racine.
    Kunlun (chiń. upr.: 昆仑山; chiń. trad.: 崑崙山; pinyin: Kūnlún Shān) – góry w zachodnich Chinach, trzecie pod względem wysokości na Ziemi po Himalajach i Karakorum, na północnym skraju Wyżyny Tybetańskiej, łączące Karakorum na zachodzie i Ałtyn-Tag na wschodzie. Rozciągają się na długości ok. 2500 km. Najwyższym szczytem Kunlunu jest Kongur Tagh, dla którego podawane są dwie wysokości 7719 m i 7649 m n.p.m., jeden z najtrudniej dostępnych szczytów siedmiotysięcznych. W zależności od tego, którą z powyższych wysokości przyjmuje się za właściwą, Kunlun są trzecimi (po Himalajach i Karakorum) lub czwartymi (po Himalajach, Karakorum i Hindukuszu) pod względem wysokości górami świata.
    Syberia (ros. Сибирь, Sibir’) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, działem wód zlewisk Oceanu Arktycznego i Spokojnego na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu. W ujęciu historycznym (oraz potocznym w Rosji) do Syberii należy również rosyjski Daleki Wschód.

    Reklama