Tiantai

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tiantai (chin. 天台宗, pinyin Tiāntái zōng; Wade-Giles T’ien-t’ai tsung; kor. 천태 Ch'ŏnt'ae chong; jap. Tendai; wiet. Thiên thai) – jedna z najważniejszych szkół buddyzmu chińskiego, założona w VI wieku przez Zhiyi. Jej nazwa pochodzi od góry Tiantai w prowincji Zhejiang, na której znajdował się główny klasztor szkoły.

Wizualizacja – ogólna nazwa graficznych metod tworzenia, analizy i przekazywania informacji. Za pomocą środków wizualnych ludzie wymieniają się zarówno ideami abstrakcyjnymi jak i komunikatami mającymi bezpośrednie oparcie w rzeczywistości. W dzisiejszych czasach wizualizacja wpływa na sposób prowadzenia badań naukowych, jest rutynowo wykorzystywana w dyscyplinach technicznych i medycynie, służy celom dydaktycznym, a także bywa pojmowana jako środek wyrazu artystycznego.Huayan – (Kwiatowa Girlanda; 華嚴 pinyin Huáyán; kor. Hwaeom 화엄; jap. 華厳宗 Kegon-shū; wiet. Hoa nghiêm) – chińska szkoła buddyjska (chin. zong 宗) odwołująca się do intelektu (tak jak i tiantai), powstała około VI wieku w Chinach (nie ma jej odpowiednika w Indiach). Szkoła ta rozwijała się w Chinach od lat 500. do połowy lat 800. Idee szkoły miały wielki wpływ na teorię i praktykę szkoły chan w Chinach.

Wyznawcy tiantai poświęcali się studiowaniu Sutry lotosu, uważając że zawiera ona w sobie całą esencję buddyzmu i godzi różne drogi prowadzące do oświecenia.

Szkoła ta zanikła po 845 roku, na skutek prześladowań buddyzmu za czasów dynastii Tang.

Historia szkoły[ | edytuj kod]

Fragment klasztoru Guoqing

Uważa się, że szkoła tiantai została założona przez mnicha nazwiskiem Zhiyi, gdyż to właśnie on był tym, który usystematyzował doktryny szkoły i doprowadził je do ostatecznego zakończenia. Trzeba wspomnieć jednak o jego dwóch poprzednikach, którymi byli Huiwen (o którym wiadomo bardzo mało) i Nanyue Huisi. Chociaż Zhiyi powinien być pierwszym patriarchą szkoły, to z szacunku dla wybitnych prekursorów pierwszym patriarchą został Nagardżuna, drugim - Huiwen, trzecim - Nanyue Huisi, a dopiero czwartym - Zhiyi.

Nanyue Huisi (515-21 lipca 577; chiń. upr.: 南岳慧思; chiń. trad.: 南嶽慧思; pinyin: Nányuè Huìsī) – prekursor myśli chińskiej szkoły tiantai. Uważany przez niektórych za trzeciego patriarchę tej szkoły.Guoqing si (Klasztor Niezmąconej Czystości/Niezmąconego Spokoju Państwa, chiń. upr.: 国清寺; chiń. trad.: 國清寺; pinyin: Guóqīngsì) – chiński klasztor, miejsce narodzin chińskiej szkoły tiantai.

Po krótkim pobycie w Nankinie Zhiyi zatrzymał się na górze Tiantai. Wkrótce stał się tak bardzo znany, że cesarz Xuan Di (chiń. 宣帝) z dynastii Chen (chiń. 陳) w 577 r. wydał dekret, w którym ogłosił, że wszystkie dochody z całego dystryktu maja zasilić klasztorną wspólnotę tiantai. Prawie wszystkie klasztory założone na tej górze należały do tej szkoły.

Awalokiteśwara (skt. अवलोकितेश्वर trl. Avalokiteśvara, ang. Avalokiteshvara, dosł. Pan patrzący w dół ([na świat], tzn. ze współczuciem); tyb. སྤྱན་རས་གཟིགས།, Wylie: spyan ras gzigs, wymowa: Czenrezig lub Cienrezig – jest jednym z najważniejszych bodhisattwów w buddyzmie mahajany i wadżrajany, uosabiającym współczucie.Stupa (sanskr. स्तूप stūpa; pali थुप thūpa, język tajski: เจติย czedi; język laotański that; jap. 卒塔婆 sotoba, kopiec, szczyt) – najprostszy typ budowli sakralnej buddyjskiej, rzadziej dźinijskiej, wywodzącej się z Indii, pełniącej funkcję relikwiarza. Ze względu na architekturę jest niezwykle odporna na trzęsienia ziemi. Na terenie Sri Lanki ten typ budowli nosi nazwę dagoby, w Tajlandii – czedi, w Indonezji – candi, w Bhutanie, Nepalu i w Tybecie – czortenu, w Mongolii – suburganu.

Sam Zhiyi, tak jak większość wybitnych nauczycieli przed nim, nie pozostawił po sobie wielu napisanych tekstów, jednak jego uczniowie zapisali jego wykłady. Dotyczyły one głównego tekstu szkoły, czyli Sutry Lotosu. Trzema najważniejszymi pracami powstałymi z wykładów mistrza Zhiyi były:

  • Miaofa lianhua jing xuanyi (Głębokie znaczenie "Sutry Lotosu") - systematyczne badanie nauk Buddy z Sutrą Lotosu jako punktem centralnym.
  • Miaofa lianhua jing wenju (Tekstualny komentarz do "Sutry Lotosu")
  • Mohe zhiguan (Wielka koncentracja i wgląd)
  • W następnych latach szkoła związała się z dynastią Sui, która panowała w latach 581-618, co spowodowało, iż po dojściu do władzy Tangów, szkoła utraciła poparcie władz (w przeciwieństwie do szkoły huayan). Wtedy rozwinął swą działalność Zhang’an Guanding (561-632) - piąty patriarcha. Nie cieszył się on poparciem nawet przez cesarza Yang Di z dynastii Sui. Guanding napisał kilka wersji wstępu do monumentalnej pracy Zhiyi Mohe zhiguan i w ostatniej wersji stworzył podstawę przekazu nauk i ideologii szkoły. Powtórzył wersję z patriarchami Indii z Fu fazang yinyuan zhuan (pol. Relacja Awadany z przekazu Skarbu Dharmy). Była to tzw. "zachodnia" linia przekazu. Natomiast "wschodnia" linia przekazu Dharmy biegnie wstecz do Huiwena od Zhiyi. Żaden z mistrzów szkoły nie podjął próby połączenia linii "zachodniej" ze "wschodnią". Natomiast Nagardżuna - 13 patriarcha linii "zachodniej" - został uznany za "głównego rodowego przodka" (chiń. gaozushi). Stało się tak dlatego, iż Huiwen był wnikliwym czytelnikiem pracy Dazhidu lun, uchodzącej wówczas za dzieło Nagardżuny.

    Nirwana (dosłownie zgaśnięcie) – wygaśnięcie cierpienia, termin używany w religiach dharmicznych na określenie bardzo zaawansowanego poziomu urzeczywistnienia. Zdarzało się, że niektórzy widzieli w tym stanie całkowitą anihilację świadomości, jest to jednak pogląd z gruntu błędny. Klasztor buddyjski (chiń. si 寺; kor. sa 사; jap. 寺 ji lub tera; wiet. tự lub chùa) – budynek lub kompleks budynków, w którym przebywają i praktykują mnisi buddyjscy lub mniszki buddyjskie. Jest to centrum religijnego, duchowego i nieraz naukowego życia w buddyzmie.

    W VIII w. działał jeden z największych mistrzów szkoły i jej odnowiciel, dziewiąty patriarcha - Jingxi Zhanran. Jego bardzo wpływowym dziełem był podręcznik ordynacyjny Fanwang jing. Zajął się w nim m.in. "ordynacją przez samego siebie". Według niego można się było samemu zaordynować biorąc w czasie ceremonii buddów i bodhisattwów jako wyświęcających. W takim przypadku już samo wzięcie schronienia było przyczyną powstania samej istoty wskazań (chiń. jieti) w samo ordynującym się uczestniku ceremonii.

    Budda; skr. बुद्ध buddha – przebudzony, oświecony; chiń. fo (佛), fotuo (佛陀); kor. bul, pult’a; jap. butsu (仏), hotoke (仏), budda (仏陀); wiet. phật, phật-đà, Bột đà; tyb. sangdzie (སངས་རྒྱས།, Wylie: sangs.rgyas). Anicca (czyt. aniczcza; sans. अनित्य anitya; pāli अनिच्च anicca; tyb. mi rtag pa; chiński 無常 wúcháng; kor. 무상 musang;jap. 無常 mujō; wiet. vô thường) – podstawowe pojęcie buddyzmu oznaczające nietrwałość.

    W okresie Song narosła kontrowersja pomiędzy klasztorami z góry Tiantai (chiń. shanjia, pol. domowa góra) utrzymującymi pierwotną doktrynę, a klasztorami tiantai znajdującymi się w innych regionach Chin (chiń. shanwai, pol. poza górą) i propagujące nową doktrynę ("czystego umysłu"). Reprezentantem "góry" był Siming Zhili (960-1028), najwcześniejszym reprezentantem "poza górą" był Yuanqing (zm. 997). W myśli Zhili istnieje intersubiektywna relacja pomiędzy odczuwającymi istotami a buddami (lub raczej pomiędzy każdą odczuwającą istotą a każdym buddą). Zatem relacja pomiędzy każdą parą osób oświeconych i nieoświeconych może być rozumiana z różnych perspektyw, bez żadnej subiektywności zredukowanej do drugiej. Natomiast frakcja z "poza góry" konsekwentnie redukowała relację pomiędzy buddami a odczuwającymi istotami do procesu emanacji z prawdziwego umysłu buddy. Echa tego konfliktu można znaleźć także w szkole chan. Frakcja górska była paralelna do praktyki huatou w szkole linji, a frakcja "poza górą" - z "cichą iluminacją" (chiń. mozhao chan, jap. mokusho-zen) szkoły caodong. Ogólnie, te nowe idee powstały pod wpływem szkoły chan i szkoły huayan, a zwłaszcza dużą rolę odegrały prace mistrza chan i patriarchy huayan - Guifenga Zongmi.

    Dynastia Song (chiń.: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch’ao) – dynastia panująca w Chinach od 960 do 1279 roku, po okresie Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, a przed panowaniem dynastii Yuan. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego, jak również odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.Dharma (skt. धर्म; pali Dhamma धम्म; chiń. 法, pinyin fǎ; kor. pǒp 법, talma; jap. ホウ hō lub タツマ datsuma; wiet. pháp, đạt-ma; tyb. ལྷ་ཆོས།, Wylie lha chos) – wieloznaczny termin występujący w religiach dharmicznych, np. w buddyzmie i hinduizmie.

    Ostatecznie zwyciężyła strona "domowej góry". Prace Zhili stały się częścią ortodoksyjnego kanonu tiantai w czasie panowania dynastii Tang.

    Huiwen
    Huisi – nauczyciel Zhiyi

    Wielkim ciosem były prześladowania buddyzmu w IX wieku. W ich wyniku upadająca szkoła utraciła zasadniczo prawie wszystkie swoje teksty. Mnisi, którzy chcieli szkołę w różnych okresach reaktywować, musieli sprowadzać teksty z Korei lub Japonii.

    Od IX w. klasztory szkoły na górze Tiantai zaczęły być przejmowane przez szkołę chan.

    Linia przekazu Dharmy – ograniczona tylko do szkoły zen metoda promowania następcy lub następców z grona uczniów danego mistrza zen. Ta metoda bezsłownego przekazu istoty nauk Buddy stała się jedną z wyróżniających cech szkoły. Jednym z jej skutków było rozbicie jedności szkoły na kilka różnych frakcji. Synonimicznym określeniem jest "linia przekazu chan".Trojaka kontemplacja – termin związany ze szkołą tiantai dotyczący trzech rodzajów kontemplacji stworzonych przez patriarchę szkoły Zhiyi.

    Około XI w. rozpoczęło się ponowne ożywienie szkoły tiantai. Znany był Siming Zhili (960-1028), uczeń Yitonga (zm. 988), mający ponad 30 bliskich uczniów. Ważną postacią tego okresu był Ciyun Zunshi (964-1032). W swojej działalności skupił się na promocji rytuałów dla świeckich buddystów. Usiłował on także odciągnąć ludzi od używania krwi, mięsa i alkoholu w pogrzebowych i poświęconych przodkom rytuałach. Ciyi z kolei energicznie zajmował się także propagowaniem praktyk, w których zaadoptował lokalne chińskie bóstwa i duchy do religii buddyjskiej oraz mocno naciskał na przeprowadzanie rytuałów skruchy. Obaj także zajmowali się popularyzowaniem praktyk Czystej Krainy poprzez zakładanie świeckich stowarzyszeń mających w nazwie słowo "lotos" (chiń. lianshe). Dzięki ich działalności szkoła ta stała się w okresie Song jedną z dominujących form buddyzmu w Chinach (poza chanem). Jednym z działających wówczas mistrzów tiantai był Jingfan (zm. 1128), który również miał bliskie relacje ze Szkołą Czystej Krainy.

    "Rzecz sama w sobie", noumen (gr. νοούμενoν; rzecz wyobrażona; pomyślana od nous - rozum, duch) – termin wprowadzony do filozofii przez Immanuela Kanta oznaczający rzecz samą w sobie. Dla Kanta noumen oznaczał rzeczywistość, która istnieje niezależnie od świadomości i która jest absolutnie niepoznawalna, i nie może się stać "rzeczą dla nas", tzn. nie może być poznana.Siunjata (pāli. suññata; sanskr. śūnyatā; शून्यता - pustka, pustość, niesubstancjonalność; chiń. 空 kōng, kongxing 空性; kor. kong 공, kongsǒng; jap. kū, kūshō; wiet. không, không tính; tyb. stong pa nyid) – pojęcie występujące we wszystkich odłamach buddyzmu. Jest kluczowym pojęciem dla zrozumienia mahajany. Zgodnie z jej doktryną wszystkie rzeczy, czyli dharmy, są przejawieniami pozbawionymi realnego istnienia czy definitywnego nieistnienia. Szkoły buddyzmu wczesnego, na ogół przyjmowały istnienie dharm, takimi jakimi wydają się przejawiać, choć zakładały brak tożsamości "ja". Niniejszy artykuł został napisany w całości z punktu widzenia buddyzmu mahajany.

    Do XI w. żaden z klasztorów należących do szkoły tiantai nie był klasztorem publicznym. Właściwie wszystkie publiczne klasztory należały do szkoły chan. Prawdopodobnie pierwszym publicznym klasztorem tiantai stał się Yanqing. Siming Zhili twierdził w petycji z 1010 r., że poprzedni opat klasztoru przekazał go jemu, pod warunkiem, że stanie się on klasztorem publicznym poświęconym nauczaniu doktryny tiantai. W następnych latach pojawiły się publiczne klasztory przeznaczone dla członków linii przekazu tiantai. To doprowadziło do stworzenia formalnego rozróżnienia pomiędzy publicznymi klasztorami chan, a publicznymi klasztorami skojarzonymi albo ze szkołą tiantai, albo ze szkołą huayan. Prawo podatkowe z 1145 r. ustanawiało podatki różnej wysokości dla mnichów żyjących w dziedzicznych klasztorach szkoły winaji, publicznych klasztorach chan i publicznych klasztorach doktrynalnych (tiantai, huayan). Czyli w tym czasie podział taki był już oficjalny. Pod koniec XI w. szkoła chan zaczęła tracić do pewnego stopnia swoją uprzywilejowaną pozycję. Klasztory publiczne z opatami należącymi do szkoły tiantai lub huayan stawały się coraz liczniejsze, kosztem establishmentu chan. Na początku XIII wieku już tylko połowa publicznych klasztorów należała do szkoły chan

    Saṅsāra lub saṃsāra (pali, sans.: संसार, tel.: సంసారం; chiń.: trad. 輪迴, upr. 轮回, pinyin lún huí, jap.: 輪廻 rinne) – w hinduizmie, dźinizmie i buddyzmie termin dosłownie oznacza nieustanne wędrowanie, czyli kołowrót narodzin i śmierci, cykl reinkarnacji, któremu od niezmierzonego okresu podlegają wszystkie żywe istoty włącznie z istotami boskimi (dewy). Po każdym kolejnym wcieleniu następne jest wybierane w zależności od nagromadzonej karmy. W buddyzmie wyzwolenie z sansary następuje dzięki kroczeniu szlachetną ośmioraką ścieżką, która prowadzi do nirwany.Cztery Szlachetne Prawdy (pāli. cattari arya sacchani; sanskr. catvari arya satyani) – to podstawa nauk buddyzmu. Pojawiają się one wielokrotnie w buddyjskich tekstach (np. Kanon Pālijski). Powstały one w wyniku doświadczenia przez Buddę Śakjamuniego "Przebudzenia" (pāli. bodhi). Są one postrzegane przez buddyzm jako głęboka analiza psychologiczna rzeczywistości i metodologia postępowania, a nie zwykła filozofia. Dlatego też Budda mówił:
    Okresy Yuan, Ming i Qing

    Upadek Songów spowodował kolejny kryzys szkoły. Dynastia Yuan wspierała buddyzm tybetański, a chan kontynuował swój rozwój i popularność atakując inne szkoły. Najważniejszą postacią okresu Yuan był zapewne Xuxi Huaize (pocz. XIV w.). Napisał on polemiczny traktat Zapiski z przekazu pieczęci umysłu Buddy w tiantai, w celu obrony tradycji tiantai przeciwko krytyce ze strony szkoły chan.

    Sanlun (chiń. 三論宗, pinyin Sānlún zōng; kor. 삼논종, Samnon chong (jeong); jap. Sanron-shū; wiet. Tam luận tông; pol. Szkoła Trzech Traktatów) – jedna z wczesnych szkół chińskiego buddyzmu, kontynuacja madhjamiki. Avataṃsaka sūtra lub Buddhāvataṃsaka sūtra; chin. (Da fang guang fo) huayan jing (大方廣佛華嚴經); kor. (Taebang gwangbul) hwaŏm kyŏng (화엄경); jap.(Daihōkōbutsu) kegon kyō ( ); wiet (Đại phương quảng phật hoa nghiêm kinh, Kinh Hoa nghiêm kinh; tyb.Sangs-rgyas phal-po-che shes-bya ba śin-tu-rgyas-pa-chen-pohi mdo ( ) – sanskryckie pismo mahajany, powstałe w Indiach ok. 200 r. Przybliżonym tłumaczeniem może być nazwa Sutra girlandowa.

    W XVI- i XVII-wiecznych Chinach odrodzenie buddyzmu zaczęło się najpierw w szkołach doktrynalnych, takich jak tiantai, huayan i faxiang, zwłaszcza iż cesarzem był sprzyjający buddyzmowi Wanli panujący w latach 1572-1620. Jedną z głównych postaci tego odrodzenia był Miaofeng Zhenjue (1537-1589), który studiował pod kierunkiem Yuetinga Mingdego (1531-1588), dobrze zaznajomionego z tekstami różnych szkół buddyjskich i nie mającego skłonności do wybrania jednej z nich. Podobno jednak Miaofeng nie skorzystał z jego nauczania i zrozumiał doktrynę tiantai poprzez tzw. "naturalne włączenie" (chiń. xingju), dzięki czytaniu prac Siminga Zhili. W 1554 r. rozpoczął karierę jako mistrz tiantai. Miał on dwóch wybitnych uczniów - Wujina Chuandenga (znanego także jako Youxi) (1554-1628) i Wulou Chuanpinga (1565-1614). Wujin ożywił słynne klasztory tiantai Gaoming i Ayuwang. Jednym z najważniejszych tekstów powstałych w tym okresie była praca Wujina O naturze wliczając dobro i zło. Podjął próbę zharmonizowania nauk tiantai z konfucjanizmem i z ideami zawartymi w Sutrze Śurangamie. Tianxi Shoudeng (1607-1676) - uczeń Wujina Chuandenga - stał się jednym z najbardziej wpływowych nauczycieli i egzegetów tiantai w okresie Qing,

    Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) jest ogólnie dostępną encyklopedią internetową filozofii opracowaną przez Stanford University. Każde hasło jest opracowane przez eksperta z danej dziedziny. Są wśród nich profesorzy z 65 ośrodków akademickich z całego świata. Autorzy zgodzili się na publikację on-line, ale zachowali prawa autorskie do poszczególnych artykułów. SEP ma 1260 haseł (stan na 20 stycznia 2011). Mimo, że jest to encyklopedia internetowa, zachowano standardy typowe dla tradycyjnych akademickich opracowań, aby zapewnić jakość publikacji (autorzy-specjaliści, recenzje wewnętrzne).Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.

    Mnich Dixian (1852-1932) ożywił pod koniec XIX i na początku XX wieku szkołę tiantai. Od 21 stycznia 1913 r. był opatem klasztoru Guanzong w Ningbo, w którym w 1913 r. założył seminarium. Ponad 100000 osób uważało się za jego uczniów. Jego uczniem był Tanxu (1875-1963), słynny wykładowca i założyciel klasztorów. W 1922 r. założył Instytut Buddyjskich Nauk w Wuchang.

    Demon (stgr. δαίμων daimon – dosłownie ten, który coś rozdziela lub ten, który coś przydziela, także: nadprzyrodzona potęga, dola; łac. daemon) – istoty występujące w wielu wierzeniach ludowych, mitologiach i religiach, które zajmują pozycję pośrednią między bogami a ludźmi, między sferą ziemsko-ludzką, materialną, a sferą boską, czysto duchową; istoty o cechach na wpół ludzkich, na wpół boskich; najczęściej są to nieprzyjazne człowiekowi duchy, związane pierwotnie z pojęciem nieczystości sakralnej.Dewa (dewanagari देव, trl. deva) – w buddyzmie jeden z wielu typów nieludzkich bytów bardziej potężnych, długowiecznych i żyjących w większym zadowoleniu niż przeciętny człowiek.

    Nauki szkoły zostały przeniesione do Korei i Japonii. Do Korei wprowadził nauki tej szkoły mnich Hyŏngwang, uczeń Nanyuego Huisiego, a nieco później mnich z Goguryeo - Payak (562-613), który był uczniem mistrza Zhiyi. Szkoła nosiła nazwę ch'ŏnt'ae (cheontae). W XI w. reformator buddyzmu Taegak Ŭich'ŏn (Daegak Euicheon; 1055-1101) ponownie zakłada szkołę. Do Japonii wprowadził ją w 805 r. mnich Saichō (767-822).

    Północna dynastia Wei, chiń. 北魏朝 Běi Wèi Cháo – dynastia panująca w północnych Chinach w latach 386 - 535.Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.
    Samana Zhiyi

    Doktryna[ | edytuj kod]

    Szkoła ta (tak jak i szkoła huayan reprezentuje charakterystyczną i całkowicie chińską buddyjską odpowiedź na indyjski buddyzm. Tiantai wprowadziła wyróżniające się hermeneutyczne podejście do potężnego buddyjskiego kanonu. Wykazywała silne nastawienie synkretyczne, stworzyła system panjiao do rankingu sutr, którego kulminacją, według tej szkoły, była Sutra Lotosu. Tiantai podkreślała doktrynę Jednego Umysłu, uniwersalną naturę Buddy i że pierwotny budda jest tym samym, co wszechświat.

    Dynastia Sui (chiń.: 隋朝; pinyin: Suí Cháo; 581-618) opanowała Chiny po okresie Dynastii Południowych i Północnych, kończąc trwający od upadku dynastii Han okres rozbicia. Dynastię Sui założył cesarz Wen. Jej stolicą był Chang’an.Synkretyzm – połączenie różnych, często rozbieżnych i sprzecznych poglądów; wyznawanie zasad lub wierzeń obejmujących odległe od siebie elementy pozornie lub rzeczywiście wzajemnie sprzecznych.

    Szkoła tiantai obrazuje chińską próbę ustanowienia wielkiej eklektycznej szkoły rozpoznającej wszystkie formy buddyzmu. Dzięki jej wszechstronności i encyklopedycznej naturze, znalazło się w niej miejsce dla wszystkich sutr. Były one postrzegane jako teksty stopniowo ujawniane przez Nauczyciela, gdy zorientował się, że jego słuchacze zaczynali stopniowo rozumieć jego przesłanie coraz lepiej. Ta szkoła nie widziała antagonizmu pomiędzy hinajaną a mahajaną, wszystkie sutry były akceptowane jako prawdziwe słowa Buddy, wygłaszane podczas pewnego okresu. Jednak szkoła ta uważała, że Saddharma zawiera istotę wszystkich nauk. Uważała także, że każdy człowiek może stać się Buddą, gdyż wszyscy posiadamy naturę Buddy.

    Linji zong (臨濟宗) – szkoła chan założona przez chińskiego mistrza chan Linji Yixuana około 850 r. Była spadkobierczynią szkoły hongzhou, stosowała więc różne, nieraz ekstremalne, sposoby nauczania z mocnym naciskiem na praktykę gong’anową.Dilun( chiń. 地論, pinyin Dìlún) – jedna z wczesnych szkół chińskiego buddyzmu, prekursorska dla szkoły huayan.

    Nowy sposób myślenia o buddyzmie rozwinął się w tej szkole na podstawie takich buddyjskich idei jak Cztery Szlachetne Prawdy, współzależne powstawanie, chwilowość (kśanikawada), pustka (siunjata), dwie prawdy, nie-ja (anatman) i środkowa droga.

    Klasyfikacja sutr i nauk[ | edytuj kod]

    W związku z masowym napływem tekstów buddyjskich do Chin, Chińczycy poczuli się zagubieni z powodu ich ilości. W północnych Chinach, w czasie panowania Północnej dynastii Wei (386-535) powstała tendencja do klasyfikowania i usystematyzowania tej olbrzymiej masy sutr, które zostały przetłumaczone w tym okresie na język chiński.

    Saichō (jap. 最澄, Saichō ur. 766, zm. 822) – założyciel szkoły tendai w Japonii. Pośmiertnie nadano mu imię Dengyō Daishi (jap. 伝教大師, Wielki Nauczyciel Buddyzmu Przekazujący Naukę).Bhikku – nazwa w pełni wyświęconego mnicha buddyjskiego. W różnych krajach buddyjskich nazwa ta może być odmienna: bhikkhu (pali.), bhiksiu, bhiksu, bhikszu, śramana. Od tych nazw utworzono żeńskie odpowiedniki: bhikkhuni (pali.), bhiksiuni, bhiksuni, bhikszuni.

    Zhiyi, świetnie zaznajomiony z całym kanonem, stworzył system zwany panjiao (chiń. 判教) czyli podział okresów nauczania. System ten można podsumować zwrotem "pięć okresów i osiem nauk". "Pięć okresów" dotyczy podziału zgodnego z chronologią, a "osiem nauk" - podziału zgodnego z metodą i naturą. A zatem:

  • Huayan jing czyli (Avatamsaka Sutra)
  • (Teksty) Āgama
  • Fangdeng czyli Vāipulya ("szerokie i równe", podstawowa mahajana)
  • Dabanruo jing czyli Mahāprajñāpāramitā Sūtra
  • Fahua niepan jing czyli Mahāparinirvāna Sūtra i Miaofa lianhua jing czyli Saddharma puṇḍarīka sūtra (Sutra lotosu).
  • Zhiyi tłumaczył, iż Budda po osiągnięciu oświecenia pozostawał w stanie ekstazy i w tym stanie umysłu wygłosił w ciągu 3 tygodni Sutrę Awatamsaki. Jednak tylko ludzi o najwyższych możliwościach intelektualnych byli zdolni do jej pełnego zrozumienia. Słuchacze zachowywali się jakby byli głusi lub głupi i rozeszli się niezadowoleni. To przekonało Buddę, że ludzie nie są jeszcze gotowi na tak głębokie nauki i zdecydował się na głoszenie prostych tekstów hinajany, czyli Agam.

    Dynastia Liang (chiń. 梁朝; Hanyu pinyin Liáng cháo) – dynastia panująca w południowych Chinach w Okresie Dynastii Południowych i Północnych (420 - 589) w latach 502 - 556.Natura Buddy (także Tathagatagarbha, Sugatagarbha; sans. Buddhata, chin. 佛性 fóxìng, kor. pulsǒng, jap. 仏性 bussho, wiet. phật tính, wylie: de bzhin gshegs pa’i snying po) – esencja umysłu, najwyższa mądrość, absolutna natura wszystkiego, co istnieje, umożliwiająca osiągnięcie Oświecenia według buddyzmu. Nauki o naturze buddy według nauk mahajany, obok nauk o siunjacie, są najbardziej istotnymi naukami Buddy Siakjamuniego i związane są szczególnie z tzw. Trzecim Obrotem Kołem Dharmy Buddy oraz doktrynami czittamatra i madhjamaka.

    Okres Agam trwał 12 lat. To, co wtedy Budda nauczał, nie było pełną a tylko dostosowaną prawdą, składającą się z Czterech Szlachetnych Prawd, Ośmiorakiej ścieżki i Dwunastu ogniw współzależnego powstawania. Te nauki mógł zrozumieć każdy, więc ludzie masowo przychodzili słuchać Buddy i się nawracali, łącznie z jakszami, demonami itd. Ponieważ sutry te zostały pomyślane tak, aby przyciągnąć słuchaczy, okres ten nazywa się czasem "zachęcającym".

    Śamatha (sanskryt), samatha (pali), szine (tyb. ཞི་གནས་, Wylie: zhi gnas) — jedna z podstawowych technik medytacji w buddyzmie, polegająca na utrzymywaniu w sposob ciągły uważności, poprzez skupienie na jakimś obiekcie, co prowadzi do uspokojenia umysłu. Nazwa pochodzi od sanskryckiego rdzenia "śam-" (spokój, uspokajać) i "(s)tha" (pozostawać).Vinaya Pitaka (pāḷi: Vinaya Piṭaka; pol.: kosz dyscypliny) – jest tekstem buddyjskim, jednym z trzech "koszy" (pāḷi: piṭaka), które tworzą Tipitakę (pāḷi: Tipiṭaka; skr.: Tripiṭaka त्रिपिटक; pol.: trzy kosze). Jej głównym tematem są reguły monastyczne dla mnichów i mniszek.
    Guanding – uczeń i następca Zhiyi

    Po wygłoszeniu tych podstawowych nauk, które były zrozumiałe dla ludzi, Budda doszedł do wniosku, iż trzeba pójść naprzód. Powiedział słuchaczom, że Agamy nie zawierają ostatecznej prawdy, która jest zawarta w sutrach mahajany, które każdy powinien zrozumieć, aby osiągnąć wyzwolenie. Jednak w tym okresie, który trwał osiem lat, Budda również nie głosił prawd mahajany w pełni, zasadniczo był zainteresowany w porównywaniu hinajany z mahajaną. W celu zniszczenia dumy i samozadowolenia tych, którzy wierzyli w ideał hinajany, czyli arhata, wskazał na nadrzędny ideał mahajany - bodhisattwę, który jest głównie zainteresowany wybawieniem innych. Tan okres jest nazywany Wajpulją (skr. Vāipulya) lub fangtang (szerokie i równe). Szerokie, bo te nauki są uniwersalne, a równe, bo sutry te nauczają o samathā - identyczności Buddy i człowieka. Ponieważ w tym okresie Budda skarcił arhatów za ich błędne poglądy, czasem nazywa się ten okres "karcącym".

    Dynastia Ming (1368–1644) (chiń.: 明朝; pinyin: Míng Cháo; Wade-Giles: Ming Ch’ao; IPA: [mǐŋ tʂʰɑ̌ʊ̯]) – dynastia cesarska Chin, panująca po upadku mongolskiej dynastii Yuan. Była to ostatnia narodowa dynastia chińska.Hanyu pinyin – oficjalna transkrypcja standardowego języka mandaryńskiego (putonghua) – urzędowego języka Chin – na alfabet łaciński.

    Następny okres trwał 22 lata. Budda rozpoczął wtedy omawiać abstrakcyjne metafizyczne problemy. Najlepszym przykładem jest Sutra Mahapradźniaparamity. W tym okresie mówiąc np. o absolucie używał negatywnych sformułowań. Wykazał również całkowite nieistnienie przeciwieństw.

    W okresie piątym Budda podkreślał całkowitą tożsamość przeciwieństw. Trzy pojazdy: śrawaków, pratjekabuddów i bodhisattwów, są obecnie zjednoczone w jeden pojazd - ekajana. Misją Buddy na ziemi jest wybawienie wszystkich istot, a to może być jedynie wykonane w zgodzie z Saddharmą. Dlatego Saddharma jest uważana za najwyższą naukę Buddy. Okres ten obejmował ostatnie osiem lat życia Buddy.

    Guanyin – główna postać chińskiego panteonu buddyjskiego, odpowiednik indyjskiego bodhisattwy Awalokiteśwary, przedstawiany w postaci kobiecej. W Chinach Guanyin jest także tradycyjnie czczona w ludowej religii jako bogini miłosierdzia, litości i płodności.Faxiang – (Cechy Dharm; chin. 法相 pinyin Fǎxiàng; kor. 법상 Beopsang; jap. Hossō ; wiet. Pháp tương) – chińska szkoła buddyjska (chin. zong 宗) będąca odpowiednikiem jogaczary. Była także nazywana Szkołą Idealistyczną (chin. 唯識宗 pinyin wéishí zōng, pol. Tylko Świadomość; kor. 유식종 yusik jong; jap. yuishikigyō; wiet. duy thức tông). Powstała około VII wieku w Chinach, zastępując wcześniejszą szkołę - 攝論 shelun.

    Myśliciele szkoły uważali, że Budda czasem wygłaszał nauki pięciu okresów równocześnie. Aby omówić tą ewentualność szkoła wypracowała schemat ośmiu nauk; cztery związane z metodami nauczania i cztery związane z naturą nauk. Pierwsze cztery to

  • Nagła lub natychmiastowa nauka. Metoda ta jest odpowiednia dla istot o najwyższych zdolnościach. Budda głosił swoje nauczanie bez wstępnych instrukcji, a jego słuchacze byli zdolni uchwycić prawdę natychmiast. Była to metoda zastosowana w czasie nauczania nauk zawartych w Sutrze Awatamsace.
  • Stopniowa nauka. W tej metodzie słuchacze są prowadzeni krok po kroku, od podstawowych nauk do najgłębszych. Może być podzielona na trzy etapy: początkowy (zgodny z okresem Agam), środkowy (zgodny z fangdeng i końcowy (zgodny z okresem Pradźni). Nauki Saddharmy z piątego okresu nie są włączone w ten schemat, gdyż mistrzowie tiantai uważali, że nie są one ani stopniowe, ani nagłe, bowiem są ponad wszystkimi metodami, ponieważ przedstawiają ostateczną prawdę Buddy.
  • Tajemna nauka. Była to metoda używana przez Buddę, gdy mówił do kogoś w sekrecie, w odosobnieniu. Był zatem rozumiany tylko przez tę osobę. Słuchaczy mogło być mnóstwo, lecz dzięki swoim nadnaturalnym mocom Budda tak przekazywał nauki, każdy że słuchaczy myślał, iż mówi on tylko do niego i do nikogo więcej.
  • Nieokreślone nauki. W tej metodzie słuchacze znają się nawzajem, ale słyszą inne nauki Buddy i rozumieją je także inaczej.
  • Dwie ostatnie metody (sekretna i nieokreślona) były wykorzystywane przez Buddę, gdy musiał nauczać ludzi o całkowicie różnych zdolnościach w tym samym czasie. Umiejętność Buddy do przekazywania różnych nauk różnym ludziom w tym samym czasie, a więc mówienia wieloma głosami naraz, wymagała oczywiście nadnaturalnych mocy, które Budda posiadał. Mógł również mówić w tym samym czasie w wielu różnych miejscach. Mógł milczeć w jednym miejscu, lecz mówić w innym.

    Asura (także: assura, asaura, aszura; san. asu - "oddech Prajapati" lub as - "być") – w hinduizmie i buddyzmie potężne i złe istoty, przeciwnicy dewów.Patriarchat zen – szczególna linia sukcesji patriarchów zen biegnąca od siedmiu buddów przeszłości, poprzez historycznego Buddę Siakjamuniego, patriarchów (chiń. zu (祖); kor. cho; jap. so; wiet. tổ) linii medytacyjnej Indii (dhyana), Chin (chan), Korei (sŏn) i Japonii (zen). Uważa się, że oficjalna linia przekazu kończy się na Huinengu – szóstym patriarsze chanu – gdyż nie dokonał od przekazu misek i szaty jednemu z wybranych uczniów, co było tradycyjnym symbolem. Od tej pory przekaz stał się "demokratyczny". Każdy oświecony uczeń otrzymywał potwierdzenie oświecenia i najczęściej stawał się kolejnym "patriarchą" w swojej linii przekazu Dharmy.

    W przeciwieństwie do tych, którzy uważali, że Budda mówił jednym głosem, ale słuchacze rozumieli jego słowa różnie, Zhiyi twierdził, iż Budda celowo mówił wieloma głosami, a różnice w przekazie wynikały nie z różnych interpretacji przez słuchaczy, ale z różnych intencji Buddy.

    Jingxi Zhanran
    Następna czwórka
  • Doktryny Pitaki czyli nauki hinajany przeznaczone dla śrawaków i pratjekabuddów.
  • Zwyczajna doktryna; nauki dla ludzi hinajany i podstawowa mahajana. Nauki przeznaczone dla śrawaków, pratjekabuddów i podrzędnych bodhisattwów.
  • Specjalna doktryna, wygłaszana tylko dla bodhisattwów.
  • "Okrągła" czyli doskonała doktryna, która dotyczy środkowej drogi i wzajemnej tożsamości (jeden element zawiera wszystkie elementy).
  • Następnie Zhiyi musiał połączyć ten podział z pięcioma okresami.

    Przejrzyste światło (tyb. འོད་གསལ་, Wylie. ‘od gsal), inna nazwa "czyste światło" – termin stosowany w buddyzmie tybetańskim związany z tantrami jogi najwyższej.Język japoński (jap. 日本語 nihongo lub nippongo) – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.
  • Okres Awatamsaki zawierał zarówno doktryny doskonałe i specjalne (nazywany był zatem dwojakim).
  • Okres Agam zawierał tylko nauki Pitaki (nazywany był zatem prostym).
  • Okres Wajpulji zawierał aż cztery doktryny, zatem był związany z nimi.
  • Okres Pradźni zawierał głównie nauki doskonałe, ale w dużo mniejszym stopniu także zwyczajne i specjalne; jest więc okresem niecałkowicie "okrągłym" (niecałkowicie doskonałym).
  • Okres Saddharmy zawierał jedynie nauki całkowicie "okrągłe" czyli doskonałe.
  • Trojaka prawda[ | edytuj kod]

    Szkoła tiantai postępowała za naukami Nagardżuny, że wszystkie złożone rzeczy są nietrwałe, że wszystkie dharmy nie mają własnego "ja" i że tylko nirwana jest spokojem. Również jedną z jego nauk było to, że istnieje prawdziwy stan noumenu, który może być urzeczywistniony i przejawiony w fenomenie. Nie istnieje noumen poza fenomenem. Co więcej - sam fenomen jest w rzeczy samej noumenem. Aby uniknąć dychotomicznego myślenia o nich (noumen kontra fenomen), szkoła tiantai rozwinęła teorię trojakiej prawdy: pustki (chiń. 空 kong), chwilowości (chiń. 假 jia) i środka (chiń.中 zhong) :

    Dzogczen (wymowa przyjęła się z brzmienia angielskiego dzogchen, a po tybetańsku brzmi dzokcien, རྫོགས་ཆེན་, Wylie. rdzogs chen, ZWPY: Zogqên) – to fundamentalny, pierwotny stan oraz kompleksowy system nauk i praktyk prowadzących do tego stanu traktowany jako „wielki szczyt” ścieżek do oświecenia występujących w tradycji ningma buddyzmu tybetańskiego i przed-buddyjskiej religii bön. „Dzogczen nie winno rozpatrywać się jako religię, i by pytać kogokolwiek by uwierzył w cokolwiek. Wręcz przeciwnie, to nakierowuje, by każdy indywidualnie widział siebie i rozpoznał swój rzeczywisty stan”.Trzy ciała Buddy (zwane również jako trzy kaje Buddy; skt. trikaya, buddhakaya) - podział stanu Buddy stosowany w mahajanie. Synonim "Doskonałego Oświecenia" (skt. Anuttarā Samyak Saṃbodhi), tj. ostatecznego rezultatu do którego prowadzi mahajana.
  • Fenomeny są puste, nie mają własnej natury. (Wynika to z faktu, że nie mają swojej własnej niezależnej rzeczywistości. Tę pustkę nazywa się także prawdą przełamania przez subiektywne złudzenia. Pustka dharm nie oznacza nicości, nicość bowiem nie może przełamać ułudy.)
  • Fenomeny istnieją jedynie chwilowo ze światowej perspektywy. (Dlatego mogą być postrzegane przez nasze zmysły.)
  • Fenomeny są zarówno pozbawione istnienia (puste) jak i istnieją tymczasowo w tym samym czasie. (Jest to synteza pustki i fenomenalnego istnienia, uniwersalności i szczególności. Fakt, że każda dharma jest pusta i chwilowa w tym samym czasie, tworzy "średnią" prawdę. Ta średniość nie oznacza czegoś pomiędzy tymi dwoma stanami dharmy, ale coś, co jest ponad nimi.).
  • Te trzy prawdy podkreślają ideę totalności i wzajemnej tożsamości - całość i jej części są tożsame. Zatem np. cały wszechświat i wszyscy buddowie mogą być obecni w ziarnku piasku lub na szczycie włosa. Mistrz szkoły określił to tak: yinian sanqian (一念三千; jedna myśl w trzech tysiącach światów). To wyrażenie ma ukazać wzajemne przenikanie się wszystkich dharm i ostateczną jedność wszechświata.

    Duḥkha (pal. dukkha दुक्ख; skt दुःख; chiń. ku 苦; kor. ko ( ); jap. ku ( ); wiet. khổ) – buddyjski termin pochodzący z sanskrytu oznaczający cierpienie lub bolesność, często jest też tłumaczony jako psychiczny dyskomfort związany z brakiem trwałego zadowolenia.Shingon (jap. 真言, Shingon pol.: "prawdziwe słowa") – japońska odmiana buddyzmu ezoterycznego tzn. wadżrajany (jap. mikkyō z j. chińskiego mijiao 密教 - tajemna nauka, nauki niejawne). Sektę Shingon-shū (jap. 真言宗, Shingon-shū), odpowiednik chińskiej szkoły zhenyan zong, założył w 806 roku Kūkai.

    | edytuj kod]

     Osobny artykuł: Trojaka kontemplacja.

    Potrójna kontemplacja była praktyczną stroną koncepcji Zhiyi o potrójnej prawdzie, kluczowym terminie związanym z tradycją tiantai.

    Trojaka kontemplacja odnosi się zarówno do "trojakiego zaprzestania" (chiń. 三止 sanzhi, skr. śamatha) jak i "trojakiego wglądu/kontemplacji" (chiń. 三觀 sanguan, skr. vipaśyanā).

    Tanxu

    Absolutny umysł[ | edytuj kod]

    Tożsamość fenomenów z noumenem (absolutem) była wyjaśniana przez doktrynę absolutnego umysłu. Ten absolutny umysł zawiera z sobie cały wszechświat. Tym samym istnienie wszystkie rzeczy w świecie zależy od tego umysłu. Absolutny umysł składa się z dwóch natur: czystej i nieczystej. Jego czysta natura jest odpowiedzialna za atrybuty Buddy, natomiast natura nieczysta, jest odpowiedzialna za miriady rzeczy w fenomenalnym świecie. W swojej substancji umysł absolutny jest wszędzie taki sam i niezróżnicowany, jednak w działaniu jest różnorodny i zatem zróżnicowany. Ale pomimo tej różnorodności, te wszystkie fenomenalne przejawienia się są harmonijnie zintegrowane w absolutnym umyśle.

    Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Samantabhadra (tyb.: ཀུན་ཏུ་བཟང་པོ, Kun-tu bzang-po, mongolski: Qamugha Sain, chiński 普贤菩萨 Pǔxián Púsà, kor. Pohyon posal, japoński Fugen bosatsu, wiet. Phổ Hiền Bồ tát).

    Koncentracja i wgląd[ | edytuj kod]

    W tym świecie ogląd rzeczy przez człowieka jest obarczony błędem wynikającym z ułudy w jakiej żyją ludzie. Ta ułuda może być zniszczona tylko przez kultywację duchową. Praktyka (kultywacja) składa się z koncentracji (chiń. 止 zhi) i wglądu (chiń. 觀 guan). Dzięki koncentracji można urzeczywistnić, że wszystkie dharmy nie mają własnej natury i dlatego nie cieszą się prawdziwym istnieniem. To, że odbieramy je jako prawdziwe wynika z naszych iluzji i wyobraźni. Gdy to urzeczywistnimy, wtedy wszystkie błędne myśli przestaną się pojawiać. Przez wgląd urzeczywistniamy, że chociaż dharmy nie mają prawdziwego istnienia, są wciąż kreowane przez umysł i ostatecznie cieszą się tymczasowym istnieniem oraz wykonują pewne światowe działania. Dlatego też wydaje się, że istnieją, tak jak sny.

    Samādhi (nie mylić z mahasamadhi) (skt समाधि, chiń. sanmade 三摩提 lub sanmei 三昧, kor. samadi 사마디 lub sammae 삼매, jap. さんまい, wiet. tam-ma-địa) — w religiach dharmicznych oznacza medytacyjne pochłonięcie, stan osiągany dzięki wytrwałej praktyce medytacji (np. zazen lub innej), polegający na głębokiej koncentracji niezakłóconej zewnętrznymi bodźcami. Samadhi nie polega na izolacji od świata, tylko na takim zjednoczeniu z nim, które wolne jest od lgnięcia do zjawisk.Trzy schronienia (skr. triśarana; pali: tisarana) – w buddyzmie przyjęcie Trzech schronień jest pierwszym krokiem oznaczającym wejście na buddyjską ścieżkę.

    Teoria, iż wszystko jest manifestacją absolutnego umysłu, poprowadziła logicznie do stanowiska zajętego przez Zhanrana, który utrzymywał, że natura Buddy może być znaleziona nawet w rzeczach nieożywionych, takich jak góry, rzeki, a nawet w najdrobniejszych cząsteczkach kurzu.

    Oświecenie (albo samourzeczywistnienie, bodhi skr. बोधि, poch. od rdzenia budh "wiedzieć", w stronie biernej "być przebudzonym") – stan umysłu (lub raczej cały szereg stanów), jaki według większości religii i filozofii Wschodu (buddyzm, zen, joga, wedanta, dżinizm, w pewnym sensie taoizm) czasami – lub na trwałe – przytrafia się albo po długotrwałej praktyce medytacyjnej, albo z nagła, bez żadnego przygotowania (spór gradualizmu z subityzmem).<|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Gompa (tyb.: དགོན༌པ༌, Wylie: dgon-pa, ZWPY: gönba; wyraz pokrewny sanskryckiemu gumpa – jaskinia) – tybetańskie określenie buddyjskiego klasztoru, będącego jednocześnie ośrodkiem studiów i miejscem, w którym odprawiane są religijne ceremonie.
    Samana (pali समण, sanskryt श्रमण śramana) – termin używany w kanonicznej literaturze buddyjskiej na określenie żyjącego z jałmużny indyjskiego ascety, który odsunął się od świata, aby przy wykorzystaniu praktyk jogicznych uspokoić umysł i podjąć próbę zgłębienia natury rzeczywistości.
    Bardo (skt. antarabhawa; tyb. བར་དོ་, Wylie: bar do) – w dosłownym tłumaczeniu stan pośredni. Pojęcie buddyjskie z języka tybetańskiego określające każdy przejściowy stan egzystencji: życie, medytację, sen, śmierć.
    Czittamatra – doktryna "tylko umysłu" w buddyzmie wywodząca się od przekazu nauk o naturze buddy Maitrei przekazanego przez Asangę (Indie, IV w.n.e) oraz rozpowszechnionego przez Vasubandhu (Indie, IV). Główna obecnie występująca doktryna mahajany obok madhjamaki, przekazu "Środkowej Ścieżki". Termin czittamatra oznaczający z sanskrytu "Tylko Umysł" odnosi się do istnienia samoświadomego i samorozświetlającego się umysłu wolnego od dualizmu postrzegającego i postrzeganego aspektu doświadczania, który możliwy jest do urzeczywistnienia bezpośrednio w czasie praktyki buddyjskiej.
    Trzy Cechy Istnienia (pali ti-lakkhana), określane też jako Trzy Pieczęcie Dharmy (sanskr. dharma mudra) to podstawowa doktryna w buddyzmie głosząca, że wszelkie uwarunkowane istnienie podlega:
    Wadżrajana – kierunek buddyzmu związany z praktyką tantr, który wyodrębnił się w II wieku n.e. w Indiach w ramach tradycji mahāyāny, w której ideałami były postawa bodhisattwy, który rozwija miłujące współczucie (skt. bodhiczitta) dla pożytku wszystkich istot oraz zrozumienie natury rzeczywistości siunjata i wiedzy o naturze Buddy. Wadżrajana to system tantr umożliwiający bezpośrednie doświadczenie natury rzeczywistości, na temat której tylko "wnioskuje się" (według tzw. prawomocnego poznawania, sanskryt. pramana, ang. logic/valid cognition) w teoriach mahajany.
    Jaksza (sanskryckie यक्ष, trl. yakṣa; pali yakkha) – klasa bóstw w mitologii indyjskiej, reprezentujących siły przyrody. Pojmowane zazwyczaj jako duchy lasów i gór. Żeński odpowiednik jakszy to jakszini.

    Reklama