Teoria filmu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Teoria filmudyscyplina humanistyczna z obszaru filmoznawstwa, koncentrująca się wokół rozważań na temat filmu i jego funkcjonowania w obrębie kultury. Teoretycy filmu zajmują się między innymi refleksją na temat estetyki filmu, właściwości procesu komunikacji filmowej, psychologicznych uwarunkowań odbioru dzieła i emocjonalnego zaangażowania widza w film. Teoria filmu jest interdyscyplinarna, gdyż zaangażowani w nią badacze odwołują się do metod wypracowanych na gruncie innych dyscyplin, takich jak: literaturoznawstwo, językoznawstwo, psychologia, czy antropologia.

Empiryzm (od stgr. ἐμπειρία empeiría – "doświadczenie") – doktryna filozoficzna głosząca, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego, zaś wszelkie idee, teorie itp. są w stosunku do nich wtórne.Karol Irzykowski (ur. 23 stycznia 1873 w Błażkowej pod Jasłem, zm. 2 listopada 1944 w Żyrardowie) – polski krytyk literacki i filmowy, poeta, prozaik, dramaturg, teoretyk filmu, tłumacz, szachista.

Teoria filmu na początku była tworzona przez samych twórców filmowych, którzy zajmowali się teoretyczną refleksją na temat swoich dzieł (np. twórcy tzw. radzieckiej szkoły montażu jak Siergiej Eisenstein czy Wsiewołod Pudowkin, czy francuscy impresjoniści jak Jean Epstein). Drugi nurt badań nad filmem należał do teoretyków, dla których film nie był głównym nurtem badań. Dopiero w latach 60. teoria filmu stała się odrębną dziedziną, dając możliwość akademickich badań nad kinem. Tutaj też teoria filmu wraz z historią myśli filmowej stały się ściśle powiązanymi dziedzinami filmoznawstwa.

Strukturalizm (z łac. structura) - to nazwa różnych kierunków, występujących we współczesnych dyscyplinach naukowych zajmujących się analizą struktury badanych zjawisk, a nie ich genezą czy funkcją.Psychologia (od stgr. ψυχή Psyche = dusza, i λόγος logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka badająca mechanizmy i prawa rządzące psychiką oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. Psychologia jako nauka dotyczy ludzi, ale mówi się również o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.

Kierunki badań[ | edytuj kod]

W dziejach teorii filmu można wyróżnić z grubsza trzy główne okresy w sposobie jej uprawiania.

W pierwszych dekadach kształtowania się filmowych środków wyrazu dominowały teorie esencjalistyczne (od 1895 do ok. 1950). Były one dość rozległe pod względem przyjmowanych stanowisk i metod, lecz łączyło je dążenie do uzyskania odpowiedzi na pytanie o istotę (esencję w rozumieniu arystotelesowskim) kina, jego funkcję oraz na jego związki ze sztuką. Reprezentantami tego okresu są pionierzy i klasycy myśli filmowej: Bolesław Matuszewski, Václav Tille, Riciotto Canudo, Karol Irzykowski, Hugo Münsterberg, Béla Balázs, Wsiewołod Pudowkin, Rudolf Arnheim, André Bazin.

Piotr Bolesław Matuszewski (używał tylko drugiego imienia, we Francji Boleslas lub Boleslaus Matuszewski) (ur. 19 sierpnia 1856 w Pińczowie, zm. 1943) – polski fotograf, teoretyk sztuki filmowej, operator filmowy, prekursor reportażu, filmu dokumentalnego i naukowego oraz pionier światowej i polskiej kinematografii.Jacques-Marie-Émile Lacan (ur. 13 kwietnia 1901 r. w Paryżu, zm. 9 września 1981 tamże) – psychiatra i psychoanalityk francuski, twórca i reformator francuskiej szkoły psychoanalizy.

Kolejnym etapem rozwoju teorii filmu był okres teorii systemowych, nazywanych też wielkimi teoriami, dążących do ustalenia pewnego rygoru metodologicznego. Miały one swoje źródło w rozważaniach filmologów francuskich lat 50. i 60., za których sprawą do teorii filmu przeniknęła zasada posługiwania się zdobyczami różnych dziedzin nauki w celu wyjaśnienia zjawisk związanych z filmem. W tym czasie wiodącym nurtem jest strukturalizm: badania kina jako języka (nawiązanie do językoznawstwa strukturalnego) oraz strukturalistyczny marksizm, zainspirowany badaniami Louisa Althussera, określający kino jako formę i wyraz ideologii.

Alicja Helman (ur. 19 maja 1935 w Radomiu, zm. 24 lutego 2021 w Torrevieji) – polska teoretyczka i historyczka filmu, eseistka, tłumaczka. Hugo Münsterberg (ur. 1 czerwca 1863 w Gdańsku, zm. 16 grudnia 1916 w Cambridge w Massachusetts) - filozof niemiecki, przedstawiciel neokantowskiej szkoły badeńskiej. Zajmował się także zastosowaniem psychologii do prawa, biznesu, przemysłu, medycyny, nauczania, socjologii oraz oddziaływania filmu na widza.

Teorie systemowe osiągają swoje apogeum i zarazem kres w latach 70., wraz z nadejściem poststrukturalizmu. Wówczas pojawia się radykalna teoria feministyczna, rozwijana jest także teoria psychoanalityczna (w interpretacji Jacques'a Lacana) zajmująca się badaniem filmu przez pryzmat widza.

Estetyka (gr. aisthetikos – dosł. „dotyczący poznania zmysłowego”, ale też „wrażliwy”) – dziedzina filozofii zajmująca się pięknem i innymi wartościami estetycznymi. W polskiej literaturze filozoficznej przedmiot estetyki w sposób najbardziej precyzyjny został określony przez Marię Gołaszewską w jej książce pt. Zarys estetyki, gdzie opisano estetykę jako naukę zajmującą się tzw. sytuacją estetyczną. W ramy sytuacji estetycznej wchodzą artysta (twórca), proces twórczy, dzieło sztuki, odbiorca, proces percepcji sztuki oraz wartości estetyczne. Zadaniem estetyki filozoficznej jest opisać relacje pomiędzy poszczególnymi elementami sytuacji estetycznej. Kultura (z łac. colere = „uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie”) – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri („uprawa roli”), interpretuje się go w wieloraki sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Od lat 80. do dziś następuje odejście od idei wielkich teorii kina. Powstaje model teoretyzowania fragmentarycznego (ang. piecemeal theorizing). Zakłada on rezygnację z opisywania zjawiska kina w sposób całościowy i zwrot w stronę analizowania konkretnych aspektów filmów. W nurt ten wpisują się między innymi neoformaliści oraz kognitywiści, odrzucający rozważania nad abstrakcyjnymi ideami na rzecz analiz i badań empirycznych.

Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Strukturalizm jest teorią opartą na przekonaniu, iż język jest strukturą zorganizowanych systemów znaków, będących podstawowym kodem komunikacji międzyludzkiej. Strukturaliści ujmują język jako system relacji. Odrzucają natomiast poglądy młodogramatyków i dążą do tego, by zbliżyć się do metod przyrodniczych (naturalizm biologiczny). Odrzucają psychologizowanie i atomizowanie języka. Nie opisują elementów pozajęzykowych.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Jacek Ostaszewski: Słowo wstępne. W: Historia myśli filmowej. Podręcznik. Gdańsk: wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007, s. 5-7. ISBN 978-83-7453-820-6.
  2. Jacek Ostaszewski: Słowo wstępne. W: Historia myśli filmowej. Podręcznik. Gdańsk: wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007, s. 7-9. ISBN 978-83-7453-820-6.
  3. Alicja Helman: Początki refleksji nad filmem. W: Historia myśli filmowej. Podręcznik. Gdańsk: wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007, s. 11-16. ISBN 978-83-7453-820-6.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Alicja Helman, Jacek Ostaszewski: Historia myśli filmowej. Podręcznik. Gdańsk: wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007. ISBN 978-83-7453-820-6.
  • Václav Tille (ur. 16 lutego 1867 w Taborze, zm. 26 czerwca 1937 w Pradze) – czeski literaturoznawca i teatrolog, krytyk i pisarz, profesor Uniwersytetu Karola w Pradze i jeden z pionierów teorii filmu. Zajmował się badaniami porównawczymi w dziedzinie literatury i teatru. W 1908 roku napisał artykuł zatytułowany Kinéma, który ukazał się na łamach trzech numerów czasopisma Novina. Potraktował w nim film jako nową formę ekspresji artystycznej.Antropologia (gr. άνθρωπος anthropos – człowiek, λόγος logos – nauka) – interdyscyplinarna dziedzina nauki na pograniczu nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekstach historycznej zmienności, różnorodności, etniczności, struktur władzy czy płci kulturowej (gender). Ma dwa podstawowe nurty:




    Warto wiedzieć że... beta

    Rudolf Arnheim (ur. 15 lipca 1904 – zm. 9 czerwca 2007) - urodzony w Niemczech pisarz, teoretyk sztuki i filmu, psycholog percepcji. Najważniejsze prace badawcze: Art and Visual Perception: A Psychology of the Creative Eye (1954) (polski przekład: Sztuka i percepcja wzrokowa. Psychologia twórczego oka), Visual Thinking (1969) (polski przekład: Myślenie wzrokowe), oraz The Power of the Center: A Study of Composition in the Visual Arts (1982). Jego książki przetłumaczono na kilkanaście języków.
    Językoznawstwo (lingwistyka) – dział nauk humanistycznych badających istotę, budowę i rozwój języka. Specjalista w zakresie językoznawstwa to językoznawca lub lingwista. Wyróżnia się lingwistykę teoretyczną i stosowaną.
    Interdyscyplinarność to rodzaj współpracy naukowej, w której naukowcy, stosując typowe dla swoich dyscyplin metody nadawcze, starają się doprecyzować wstępnie sformułowany problem. W wyniku działań interdyscyplinarnych powstaje specyficzna nowa wiedza przedstawiająca podejście odmienne od podejść reprezentowanych przez dziedziny, na których się opiera.
    Radykalny feminizm - jeden z nurtów feminizmu, główną przyczynę opresji kobiet upatruje w męskiej dominacji opartej na patriarchalnych strukturach społeczeństwa. Radykalny feminizm pojawił się w latach sześćdziesiątych XX wieku, jako jeden z odłamów drugiej fali feminizmu.
    Biblioteka Narodowa Francji (fr. Bibliothèque nationale de France, BnF) – francuska biblioteka narodowa, znajdująca się w Paryżu. Przewidziana jest jako repozytorium dla wszystkich materiałów bibliotecznych, wydawanych we Francji. Obecnym dyrektorem Biblioteki jest Bruno Racine.
    Psychoanaliza (od gr. ψυχη = „psyche”, „dusza” i ανάλυσις = „analiza”) – metoda poznania i leczenia człowieka, teoria psychoapatologii i teoria pozwalającą wyjaśnić różne zjawiska społeczne i kulturowe. Została zapoczątkowana na przełomie XIX i XX wieku przez wiedeńskiego lekarza Zygmunta Freuda.
    Filmoznawstwo (również: wiedza o filmie lub filmologia) jest dyscypliną humanistyczną, zajmującą się naukową refleksją nad filmem. Obejmuje trzy zasadnicze dziedziny: teorię filmu (z historią myśli filmowej), historię filmu oraz krytykę filmową. W kręgu zainteresowań filmoznawców znajduje się także wiele innych przenikających się dyscyplin, np. antropologia filmu, teoria nowych mediów i audiowizualności.

    Reklama