• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Szahname

    Przeczytaj także...
    Wezyr (arab. وزير) – od czasów Abbasydów najważniejszy urząd na dworze kalifów. Wzrost znaczenia wezyra miał związek z przyjęciem przez Abbasydów ceremoniału orientalnego, który uniemożliwiał władcy bezpośrednie komunikowanie się z poddanymi, co spowodowało, że wezyr stał się wyrazicielem woli kalifa. Wezyr już od czasów Omajadów, stał na czele kancelarii państwa, przez którą przechodziły dekrety kalifów.Iran (pers. ايران – Irān), (dawniej znany powszechnie na Zachodzie jako Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.
    Marek Jan Olbrycht (ur. 1964 r.) – polski historyk, specjalizujący się w historii starożytnej i archeologii śródziemnomorskiej; nauczyciel akademicki związany z uniwersytetami w Krakowie i Rzeszowie.
    Dwór Gajomarsa – miniatura z Szahname Tahmaspa, Soltan Mohammad, ok. 1530. Zbiory Muzeum Agi Chana w Toronto

    Szahname, pers.: شاهنامه "Księga królewska" – perski epos narodowy autorstwa Ferdousiego (940 – 1020 albo 1025), opowiadający tradycyjną historię Iranu od stworzenia świata do upadku dynastii Sasanidów.

    Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie. Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w niej objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.Abd Allah Ibn al-Mukaffa, arab. عبد الله ابن المقفع, (ur. ok. 721/103 A.H. w Gor, dzis. Firuzabad w ostanie Fars - zm. ok. 757/139 A.H. w Basrze) - pierwszy wielki arabski prozaik oraz teoretyk polityki pochodzenia perskiego.

    Szahname "wyrosła z najstarszych i najtrwalszych tradycji Irańczyków; jej nowoperski kształt jest wynikiem wielowiekowego procesu przetwarzania tradycji narodowej, cyklizacji starych podań i legend o bohaterach i układania ich w takiej kolejności, by przybrały kształt kroniki". Pierwszą znaną próbą kodyfikacji tej tradycji było skomponowane pod koniec panowania Sasanidów Chwadajnamak ("Księga władców"), którą w VIII w. przełożył na arabski Ibn al-Mukaffa (zm. ok. 757). Zarówno średnioperski oryginał, jak i arabski przekład tego dzieła zaginęły. Pierwszą ważniejszą próbę odtworzenia tradycji zawartych w Chwadajnamak podjął Abu Ali Balchi (X w.), korzystający z zaginionych dziś przekładów źródeł średnioperskich na arabski. Jego dzieło także zaginęło. W połowie X wieku samanidzki namiestnik Tusu, Mohammad-e Abd ar-Razzagh (zm. 961), zebrał ludzi znających historię i stare legendy i kazał im sporządzić Szahname spisaną prozą pod kierunkiem swojego wezyra Abu Mansura Mohammada al-Mamari. Na podstawie tej Szahname pochodzący z Tusu poeta Daghighi (zm. ok. 976) rozpoczął pisanie wierszowanej Szahname. Po śmierci Daghigiego jego pracę kontynuował także wywodzący się z Tusu Ferdousi, który włączył tysiąc bejtów swojego poprzednika do nowej wersji eposu. Ferdousi ukończył Szahname w 1010 roku. W różnych rękopisach jej objętość waha się od 48 do 55 tysięcy bejtów.

    Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.Tus (per. طوس, st.gr. Σούσια, Sousia) – starożytne miasto w północno-wschodnim Iranie w ostanie Chorasan-e Razawi, znajduje się w pobliżu Meszhedu.
    Walka armii Iranu pod wodzą Kej Chosrowa i Turanu pod wodzą Afrasjaba – miniatura z Szahname Bajsonghora, ok. 1430. Zbiory Biblioteki Pałacu Golestan

    Tradycyjnie w europejskiej nauce Szahname dzieli się na trzy części: mityczną, heroiczną i historyczną. Rozpoczyna się ona stworzeniem świata, po czym następuje panowanie kolejnych królów ludzkości, począwszy od praczłowieka Gajomarsa aż do Feriduna. Ci pierwsi królowie, nazywani Piszdadydami, są dobroczyńcami ludzkości, ustanawiającymi kolejne instytucje życia społecznego, a także walczącymi z demonami nawiedzającymi Ziemię. Kiedy jednak być może największy z tych królów, Dżemszyd, popada w pychę, opuszcza go łaska ("farr") i świat dostaje się pod tysiącletnie panowanie tyrana Zahhaka. Zahhak zostaje obalony przez Feriduna, który przed śmiercią dzieli świat pomiędzy swoich trzech synów: pierworodny Salm otrzymuje Rum (tj. Zachód), młodszy Tur Turan, a najmłodszy Iradż Iran. Iradż zostaje jednak zamordowany przez swoich braci, co uruchamia niekończący się cykl zemsty, i odtąd głównym tematem eposu staje się walka pomiędzy Iranem a Turanem, osiadłymi Irańczykami i koczownikami Azji Środkowej. W tak rozpoczętej heroicznej części poematu dominuje postać Rostama, wywodzącego się z Sistanu herosa o nadludzkiej sile, który wspiera królów Iranu w ich wojnach. Po śmierci króla Zawa, który nie pozostawił po sobie następcy, irańska arystokracja powołuje na tron Kej Kobada, założyciela dynastii Kejanidów. Panowanie Kejanidów dobiega końca, kiedy urodzony z odrzuconej przez króla Daraba ciężarnej matki Eskandar (czyli Aleksander Macedoński) pokonuje swojego przyrodniego brata Darę i podbija Iran. Wraz z pojawieniem się Eskandara rozpoczyna się historyczna część Szahname, jednak "postacie są wprawdzie historyczne, ale ich czyny to w większości wyraźnie przejęte z dawnych podań «szaty honorowe». I tak zarówno Eskandar, jak i założyciel dynastii Sasanidów Ardaszir zabijają smoka, udowadniając w ten sposób że posiadają farr. Panowanie Arsakidów, nazywanych w Szahname Aszkanidami, w eposie trwa około 200 lat i jest potraktowane bardzo pobieżnie. Ferdousi zna imiona tylko ośmiu królów Partów. "Z punktu widzenia historiografii najwięcej elementów faktograficznych zawierają partie dzieła poświęcone epoce Sasanidów".

    Samanidzi, pers. سامانیان – dynastia pochodzenia irańskiego, panująca w Azji Środkowej w latach 819–1005. Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

    Szahname jest przede wszystkim historią wojen i rycerskich czynów, jednak zawiera w sobie także historie miłosne, co sprawia że Ferdousi obok twórcy perskiej epiki heroicznej może uchodzić także za prekursora epiki romantycznej. Z kolei wyodrębniony fragment dzieła, nazywany Dastan o Rostamie i Sohrabie, zaliczany jest do perskiego gatunki epiki określanego jako dastan. Szahname zawiera bardzo mało zapożyczeń z arabskiego i "odegrało ogromną rolę w formowaniu się języka nowoperskiego. O jego popularności wśród Irańczyków – utrzymującej się od pierwszych dni po ukazaniu się tekstu po dzień dzisiejszy – decydowały względy artystyczne, dramaturgia opisywanych tam zdarzeń, walory poetyckie i w końcu naukowe". Po podboju arabskim Iran był zagrożony arabizacją w imię islamu i Szahname Ferdousiego, "prawdziwe repozytorium irańskich tradycji" było najważniejszym pojedynczym czynnikiem pozwalającym Irańczykom na zachowanie ich tożsamości.

    Epos (gr. έπος, epos = słowo), także: ‘epopeja’, ‘poemat heroiczny’, czasem również ‘poemat epicki’ – jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki.Aži Dahaka, Zahhak ("wąż Dahak", śrper. Dahak, nwper. Zahak) – mityczny król-smok, który objął władzę nad Irańczykami po utracie przez Dżamszida (awest. Jima Chszaeta), z powodu popadnięcia w pychę, boskiego charyzmatu - chwareny (nwper. farr - "chwała").

    Polskie przekłady[ | edytuj kod]

  • Opowieść o miłości Zala i Rudabe. Wyjęta z Szach-name. Franciszek Machalski (tłum.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1961, seria: BN II 123.
  • Księga królewska. Wybór. Władysław Dulęba (tłum.). Warszawa: PIW, 1981.
  • Księga królewska. Szahname. T. 1. Władysław Dulęba (tłum.). Kraków: Nomos, 2004. ISBN 83-88508-60-1.
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Maria Składankowa: Kultura perska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1995, s. 121. ISBN 83-04-04199-5.
    2. Składankowa, ss. 121 – 123; Cl. Huart: al-Fīrdawsī. W: B. Lewis, Ch. Pellat, J. Shacht: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume II. Leiden: E.J. Brill, 1991, s. 918. ISBN 90-04-07026-5.
    3. Djalal Khaleghi-Motlagh: ABŪ ʿALĪ BALḴĪ (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 15 sierpnia 2011].
    4. Składankowa, s. 125
    5. Marek J. Olbrycht: Iran Starożytny. W: Anna Krasnowolska (red.): Historia Iranu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2010, s. 281. ISBN 978-83-04-05047-1.
    6. Słownik rodzajów i gatunków literackich. Grzegorz Gazda (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 199–200.
    7. Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003, s. 165. ISBN 83-88938-32-0.
    8. Djalal Khaleghi-Motlagh: FERDOWSI, ABU'L-QĀSEM i. Life (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 14 sierpnia 2011].

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Cl. Huart: al-Fīrdawsī. W: B. Lewis, Ch. Pellat, J. Shacht: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume II. Leiden: E.J. Brill, 1991. ISBN 90-04-07026-5.
  • Marek J. Olbrycht: Iran Starożytny. W: Anna Krasnowolska (red.): Historia Iranu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2010. ISBN 978-83-04-05047-1.
  • Bogdan Składanek: Historia Persji. T. 2, Od najazdu Arabów do końca XV wieku. Warszawa: Dialog, 2003. ISBN 83-88938-32-0.
  • Maria Składankowa: Kultura perska. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1995. ISBN 83-04-04199-5.
  • Pałac Golestan (perski: کاخ گلستان) - pałac szachów Iranu, zlokalizowany w centralnej części Teheranu. Na terenie tego zespołu pałacowo parkowego znajdują się liczne muzea i zabytki. W 2013 roku kompleks pałacowy został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.Arsacydzi – dynastia pochodzenia irańskiego, od 238 p.n.e. do 226 n.e. panująca w Iranie, a w latach 62 - 428 n.e. także w Armenii.




    Warto wiedzieć że... beta

    Ferdousi (albo Firdausi, właściwie: Abol Ghasem Ferdousi, pers. ابوالقاسم فردوسی), (ur. 940 w pobliżu Tusu, zm. tamże 1020 albo 1025) - perski poeta epicki, autor Szahname, narodowego eposu Persów i Tadżyków.
    Toronto – największe miasto Kanady położone w południowej części prowincji Ontario, której jest stolicą. Miasto pełni funkcję ekonomicznej i kulturalnej stolicy Kanady. W mieście Toronto mieszka 5 915 386 ludzi (2011).
    W zasadzie należałoby mówić nie o podbojach arabskich, lecz o podbojach muzułmańskich, bowiem impuls do zdobycia świata dała Arabom nie narodowość, lecz nowa religia – islam. W początkach VII wieku Arabowie byli luźnym konglomeratem plemion, zamieszkujących Półwysep Arabski. W jego urodzajniejszej, południowej części ludność była osiadła (królestwo Jemenu), natomiast pustynna i półpustynna część północna była zamieszkana przez plemiona koczowników. W latach 628–632 założyciel nowej religii, Mahomet, przełamując tradycyjne uprzedzenia między koczownikami a rolnikami, zjednoczył Arabów i stworzył z nich potęgę militarną. Tę dynamikę wykorzystali jego następcy – kalifowie.
    Bajt, bejt (z arab.) – typ wersu popularnego w poezji arabskiej i perskiej na Bliskim i Środkowym Wschodzie (zwłaszcza w gazelu i kasydzie). Składa się z określonej (zwykle parzystej) liczby stóp i posiada cezurę, która dzieli go na dwie równe części (półwersy), zwykle rymujące się ze sobą.
    Język pahlawi (język średnioperski) - język z podrodziny irańskiej języków indoeuropejskich, używany w okresie dynastii sasanidzkiej. Następca języka staroperskiego.
    Darab (perski: داراب) – miasto w Iranie, w ostanie Fars. W 2006 roku miasto liczyło 54 513 mieszkańców w 13 279 rodzinach.
    Język arabski należy do rodziny języków semickich, w której zaliczany jest do grupy języków południowo-zachodnich według klasycznego podziału, bądź grupy języków zachodnich, centralnych według podziału Hetzrona i Voigta. Zapisywany jest alfabetycznym pismem arabskim, typu abdżad, od strony prawej do lewej.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.694 sek.