• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Systemy monetarne w Polsce



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Prusy Południowe (niem. Südpreußen) – prowincja Królestwa Prus istniejąca w latach 1793–1807 na części ziem uzyskanych w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej.Jan Maurycy Hauke herbu Bosak, (ur. 26 października 1775, Seifersdorf, Saksonia, zm. 29 listopada 1830, Warszawa) – hrabia, generał artylerii Wojska Polskiego Królestwa Polskiego, senator-wojewoda Królestwa Polskiego.

    Systemy monetarne na ziemiach polskich – ogół różnych nominałów określonej jednostki monetarnej, warunków jej obiegu i zdolności zwalniania od zobowiązań, jej podział na drobniejsze nominały, jej stopa mennicza i wartość określona w stosunku do kruszców szlachetnych obowiązujących na terytorium: państwa pierwszych Piastów, księstw okresu rozbicia dzielnicowego, zjednoczonego Królestwa Polskiego, Korony Królestwa Polskiego, I Rzeczypospolitej, ziemiach odebranych I Rzeczypospolitej w wyniku rozbiorów, II Rzeczypospolitej, ziemiach II Rzeczypospolitej okupowanych bądź anektowanych w czasie II wojny światowej, PRL oraz III Rzeczypospolitej, aż do czasów współczesnych.

    Wielkie Księstwo Poznańskie 1815-1848 (dawniej Wielkie Xięstwo Poznańskie, niem. Großherzogtum Posen, fr. Grand Duché de Posnanie) – autonomiczne księstwo, wchodzące w skład Prus (pozostające - z wyjątkiem lat 1848-1851 - obok Prus Zachodnich i Wschodnich, poza Związkiem Niemieckim), powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające w zamierzeniu mocarstw zaspokoić narodowe dążenia wielkopolskich Polaków w związku z odłączeniem decyzją kongresu terytorium Wielkopolski od reszty terytorium Księstwa Warszawskiego, które otrzymało status Królestwa Polskiego, państwa konstytucyjnego, związanego jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznaniaków, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831, a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 - całkowicie zniesiona. Administracja pruska bez żadnego aktu prawnego zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen), ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy). Nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.Bolesław Jerzy II, łac. Georgius dei gracia dux et heres Regni Russie, ukr. Юрій II Болеслав Тройденович (ur. ok. 1310, zm. 21 marca 1340) – natus dux et dominus Russiae – książę halicko-wołyński w latach 1323-1340. Ożeniony z córką wielkiego księcia Giedymina (dziadek Jagiełły) księżniczką Eufemią, siostrą królowej Aldony Anny Giedyminówny, pierwszej żony Kazimierza Wielkiego. Bolesław Jerzy był po kądzieli i po mieczu praprawnukiem księcia Konrada mazowieckiego.

    Spis treści

  • 1 Systemy monetarne w średniowieczu
  • 1.1 System denarowy (X – XIII wiek)
  • 1.1.1 Monety na wagę
  • 1.1.2 Placki, okruchy, ozdoby, sztabki srebrne
  • 1.1.3 Monety systemu denarowego
  • 1.2 System groszowy (XIV – pocz. XVI w.)
  • 1.2.1 Grosz praski
  • 1.2.2 Okres półgroszowy
  • 1.2.3 Moneta złota
  • 1.2.4 XIV, XV i początek XVI w. na ziemiach polskich
  • 1.2.5 Monety systemu groszowego
  • 2 Systemy monetarne w czasach nowożytnych (1526–1795)
  • 2.1 System monetarny w latach 1526–1580
  • 2.2 System monetarny w latach 1580–1623
  • 2.3 System monetarny w latach 1623–1650
  • 2.4 System monetarny w latach 1650–1658
  • 2.5 System monetarny w latach 1658–1760
  • 2.6 System monetarny w latach 1760–1766
  • 2.7 System monetarny w latach 1766–1787
  • 2.8 System monetarny w latach 1787–1794
  • 2.9 System monetarny w latach 1794–1795
  • 2.10 Monety w latach 1526–1795
  • 3 Systemy monetarne w okresie rozbiorów (1772–1918)
  • 3.1 Systemy monetarne epoki napoleońskiej (1807–1815)
  • 3.1.1 System monetarny Księstwa Warszawskiego (1810–1815)
  • 3.1.2 Monety w oblężeniu Zamościa (1813)
  • 3.1.3 System monetarny Wolnego Miasta Gdańska (1808–1812)
  • 3.2 System monetarny Królestwa Kongresowego w latach 1815–1841
  • 3.2.1 System monetarny okresu autonomii (1816–1831)
  • 3.2.2 Pieniądze Królestwa Polskiego okresu powstania listopadowego (1831)
  • 3.2.3 Pieniądze po powstaniu listopadowym (1832–1841)
  • 3.3 Pieniądze Królestwa Kongresowego w latach 1842–1866
  • 3.4 Monety Wolnego Miasta Krakowa (1835)
  • 3.5 System monetarny w zaborze rosyjskim (1772–1917)
  • 3.5.1 System monetarny w latach 1772–1897
  • 3.5.2 System monetarny w latach 1897–1917
  • 3.6 Systemy monetarne w zaborze austriackim (1772–1918)
  • 3.6.1 Lokalne emisje monetarne (1774–1794)
  • 3.6.1.1 Monety dla Galicji i Lodomerii (1774–1777)
  • 3.6.1.2 Monety dla Galicji i Lodomerii okresu insurekcji kościuszkowskiej (1794)
  • 3.6.2 Systemy monetarne w latach 1772–1857
  • 3.6.2.1 System monetarny w latach 1772–1816
  • 3.6.2.2 System monetarny w latach 1816–1857
  • 3.6.3 System monetarny w latach 1857–1891
  • 3.6.4 System monetarny w latach 1892–1918
  • 3.7 Systemy monetarne w zaborze pruskim (1772–1918)
  • 3.7.1 Lokalne systemy monetarne (1772–1821)
  • 3.7.1.1 Monety dla Prus Wschodnich i Prus Zachodnich (1772–1811)
  • 3.7.1.2 Monety dla Prus Południowych (1796–1798)
  • 3.7.1.3 Moneta dla Gdańska (1801)
  • 3.7.1.4 Monety dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1816–1817)
  • 3.7.2 System monetarny w latach 1821–1871
  • 3.7.3 System monetarny w latach 1871–1918
  • 3.8 Systemy monetarne w czasie I wojny światowej (1914–1918)
  • 3.8.1 Systemy monetarne Ober-Ost (1916–1918)
  • 3.8.1.1 Ostrubel
  • 3.8.1.2 Ostmarka
  • 3.8.2 System monetarny Królestwa Polskiego (1917–1918) – Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego
  • 4 Systemy monetarne po odzyskaniu niepodległości (od 1918)
  • 4.1 System markowy (1918–1924)
  • 4.2 Systemy złotowe (od 1924)
  • 4.2.1 System monetarny w latach 1924–1939
  • 4.2.2 Systemy monetarne Generalnego Gubernatorstwa (1939–1945)
  • 4.2.3 System monetarny w latach 1944–1950
  • 4.2.4 System monetarny w latach 1950–1994
  • 4.2.5 System monetarny od 1995 r.
  • 4.3 Systemy monetarne w czasie II wojny światowej
  • 4.3.1 System monetarny na terenach anektowanych przez III Rzeszę (1939–1945)
  • 4.3.1.1 System monetarny getta łódzkiego (1940–1944)
  • 4.3.2 System monetarny na terenach anektowanych przez Związek Radziecki (1939–1941)
  • 4.3.3 System monetarny na terenach anektowanych przez Litwę (1939–1940)
  • 4.3.4 System monetarny na terenach anektowanych przez Słowację (1939–1945)
  • 4.3.5 Systemy monetarne na terenach zajętych przez III Rzeszę po 22 czerwca 1941 r.
  • 4.3.5.1 System monetarny Komisariatu Rzeszy Wschód (1941–1944)
  • 4.3.5.2 System monetarny Komisariatu Rzeszy Ukraina (1942–1944)
  • 5 Zobacz też
  • 6 Przypisy
  • 7 Bibliografia
  • 8 Linki zewnętrzne
  • Systemy monetarne w średniowieczu[ | edytuj kod]

    System denarowy (X – XIII wiek)[ | edytuj kod]

    W obiegu była tylko jedna moneta – denar, mająca tylko jeden nominał wykonany jedynie ze szlachetnego kruszcu (tym samym moneta wytworzona z 90% miedzi i 10% srebra była uważana za srebrną). O wartości monety decydowała ilość kruszcu użytego przy produkcji. Z tego powodu zamiast odliczania w pełni uprawnionym było odważanie pieniędzy.

    15 kopiejek – 1 złoty (1832–1841) – dwunominałowa moneta o wartości piętnastu kopiejek i jednocześnie jednego złotego, przygotowana dla Królestwa Kongresowego okresu po powstaniu listopadowym, wprowadzona do obiegu na terenie Królestwa ukazem carskim z 15 października 1832 r., a na terenie całego Imperium Rosyjskiego ukazem z dnia 1 maja 1834 r. Moneta była bita, początkowo w mennicy w Petersburgu, od 1834 r. również w Warszawie, w srebrze, w latach 1832–1841, wg rosyjskiego systemu wagowego – zołotnikowego, opartego na funcie rosyjskim. Góry Świętokrzyskie (342.34) – masyw górski położony w południowo-wschodniej Polsce, w centralnej części Wyżyny Kieleckiej. Najwyższy szczyt to Łysica (612 m n.p.m.) w paśmie Łysogór. Nazwa gór pochodzi od relikwii Krzyża Świętego przechowywanych w klasztorze na Łysej Górze.

    Dominacja srebra każe uznać system denarowy za klasyczny przykład monometalizmu. Charakterystycznym dla okresu denarowego jest zjawisko stopniowego spadku wartości denara, objawiające się poprzez zmniejszanie jego wagi oraz pogarszanie próby stopu. Od końca X w., do początków XIV w., wartość polskiego denara spadła z ok. 1,5 do 0,15 grama. Schyłek XII w. przyniósł także istotną zmianę techniki produkcji: zastąpienie dotychczasowego bicia dwustronnego – biciem jednostronnym, skutkującego powstaniem brakteata. Z racji tych wszystkich czynników okres denarowy dzieli się na trzy podokresy, wprawdzie niedające się zamknąć w datach rocznych, ale wyraźnie następujące jeden po drugim:

    Jadwiga Andegaweńska (ur. między 3 października 1373 a 18 lutego 1374 w Budzie, zm. 17 lipca 1399 w Krakowie) – najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki, król Polski od 1384, święta Kościoła katolickiego, patronka Polski.Państwo polskie za panowania pierwszych Piastów miało charakter monarchii wczesnofeudalnej. Była to jej specyficzna odmiana - tzw. protofeudalna, która obok typowych cech monarchii wczesnofeudalnej charakteryzowała się występowaniem niewolnictwa patriarchalnego oraz księstw i wspólnot plemiennych. Odrębności te zanikły w miarę chrystianizacji państwa.
  • denarów grubych – od Bolesława I Chrobrego, do Władysława I Hermana i Sieciecha, czyli przez cały XI w.
  • denarów cienkich – od panowania Bolesława III Krzywoustego, do przełomu XII i XIII w.
  • denarów brakteatowych – związanych ze zmianą techniki produkcji, obejmujący XIII w.
  • Niewielki wyłom w monopolu denara stanowił wykreowany przez reformę karolińską obol, którego nazwa wywodziła się jeszcze z okresu starożytnej Grecji. Wartość obola była równa ½ wartości denara, zatem /480 funta. Postać materialną obol przybrał m.in. w Niemczech, Francji i ma Węgrzech. Na ziemiach polskich pomiędzy X a XIII w. nie był chyba w ogóle produkowany, choć stosowano go jako jednostkę obrachunkową.

    Bilety Dyrekcji Biletów Skarbowych – papierowe znaki pieniężne emitowane w 1794 r. w czasie insurekcji kościuszkowskiej przez Dyrekcję Biletów Skarbowych. W XXI w. powszechnie uznawane jako pierwsze polskie pieniądze papierowe. Joachimsthal (pol. Grzyminica) - miasto w Niemczech, w Brandenburgii, w powiecie Barnim, siedziba Związku Gmin Joachimsthal (Schorfheide). W 2008 liczyło 3 292 mieszkańców.

    Wspólną dla całej Europy podstawową zasadą, wywodzącą się z modelu karolińskiego, była zwierzchność mennicza, będąca jednym z atrybutów panującego. Jedynie władca miał prawo do określania jakości monety (tworzywa, stempla i stopy menniczej), oraz normowania warunków jej obiegu. Praktyczną konsekwencją zwierzchności menniczej było uprawnienie panującego do bicia monety (regale mennicze), które jednak mogło ulec uszczupleniu w przypadku nadawania przywilejów i immunitetów menniczych. Na ziemiach polskich w X – XII w. regale mennicze pozostawała z reguły przy panującym, poza nielicznymi wyjątkami takimi jak palatynowie Sieciech i Piotr Wszeborzyca. W XIII w., w konsekwencji rozbicia dzielnicowego, nastąpiła jednak daleko posunięta decentralizacja mennictwa.

    Stopa mennicza lipska – stopa mennicza ustalona w 1690 r. w Lipsku pomiędzy Saksonią, Brandenburgią, Brunszwikiem i Lüneburgiem, wg której z jednej grzywny kolońskiej czystego srebra bito 9 speciestalarów równych 32 groszom lub 2 guldenom, co było równe 12 talarom obrachunkowym. Kutná Hora (niem. Kuttenberg) – stolica powiatu Kutná Hora w kraju środkowoczeskim, w Czechach w odległości ok. 65 km od Pragi. Populacja miasta wyniosła w 2003 r. 21 218 mieszkańców.

    Konsekwencją zwierzchności menniczej stała się zasada wyłączności obiegu monety własnej – w warunkach średniowiecznych praktycznie nie do zrealizowania w pełni. Skupiano się więc na egzekwowaniu przymusu użytkowania monet władcy w transakcjach i płatnościach wewnątrz granic, zwłaszcza przy regulowaniu należności podatkowych, celnych i sądowych. Formą realizacji zasady wyłączności była też przymusowa renowacja monety.

    Karol Robert (ur. 1288, zm. 16 lipca 1342) − pierwszy z Andegawenów na tronie węgierskim (od 1308), koronowany w 1310 roku. Syn Karola Martela, tytularnego króla Węgier w latach 1290-1295 i Klemencji Habsburg.Ziemie Zabrane, prowincje zabrane (ros. Западный край, Kraj Zachodni) – wschodnie województwa Rzeczypospolitej zagarnięte w latach 1772–1795 przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów, tereny zaboru rosyjskiego z wyłączeniem terytorium Królestwa Polskiego.

    Monety na wagę[ | edytuj kod]

    Posługiwanie się denarem sprawiało wiele kłopotów, istniał tylko jeden gatunek monety, nie było więc ani jednostek grubych, ani drobnych. Poszczególne egzemplarze różniły się wagą i średnicą, a więc i wartością. Z tego powodu w wielu transakcjach posługiwano się wagą, przeliczając ilość monet na wielokrotność jednostki obrachunkowej. W tej roli funkcjonowały na różnych etapach okresu denarowego:

    Piotr I Aleksiejewicz Wielki, ros. Пётр I Алексеевич (ur. 30 maja/9 czerwca 1672 w Moskwie, zm. 28 stycznia/8 lutego 1725 w Sankt Petersburgu). Syn Aleksego (1645-1676), z dynastii Romanowów.Bank Polski – bank emisyjny i kredytowy działający w latach 1828–1885 w Królestwie Polskim, z siedzibą w Warszawie. Założony przez księcia Ksawerego Druckiego-Lubeckiego.
  • nieznana z nazwy jednostka równa mniej więcej 4 gramy srebra,
  • funt karoliński (408 gramów srebra),
  • ósma część funta karolińskiegogrzywna (51 gramów srebra).
  • W połowie XI w. upowszechniła się nowa jednostka wagowo-pieniężna – marka równa 200–250 gramów srebra. W Polsce i w Czechach przeniesiono na nią dotychczasowe miano grzywny. Okazała się niezwykle długowieczna. Wzmianki o grzywnie kolońskiej srebra (200 g) można jeszcze znaleźć na pierwszych polskich banknotach wyemitowanych pod koniec XVIII w. Grzywna dzieliła się na cztery wiardunki, a wiardunek na sześć skojców.

    Władysław II Jagiełło (ur. ok. 1362 lub ok. 1352, zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377–1381 i 1382–1401, król Polski 1386-1434 i najwyższy książę litewski 1401–1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.Naddrukowane banknoty Generalnego Gubernatorstwa – banknoty stuzłotowe II Rzeczypospolitej emisji z 2 czerwca 1932 oraz 9 listopada 1934 r. z umieszczonym dodatkowo czerwonym naddrukiem: „Generalgouvernement für die besetzen polnischen Gebiete” (pol. Generalne Gubernatorstwo dla zajętych obszarów polskich), wprowadzone do obiegu na terenie Generalnego Gubernatorstwa przez Kasy Kredytowe Rzeszy Niemieckiej.

    Wykorzystywanie wagi do odmierzania pieniędzy miało wpływ na metodę określania zapłaty. Ceny w denarach podawano jedynie w przypadku drobnych transakcji.

    Placki, okruchy, ozdoby, sztabki srebrne[ | edytuj kod]

    Niejako na obrzeżach obiegu denara pojawił się, rozwinął, a potem zniknął obrót plackami srebrnymi. W pewnym okresie placki musiały stanowić popularny środek płatniczy. W handlu międzynarodowym funkcjonowały sztabki srebrne o większej masie. Zostały wyparte dopiero wskutek wprowadzenia ciężkiego grosza srebrnego oraz złotego florena, reprezentujących duże jednostki pieniężne w sposób bardziej precyzyjny.

    Fryderyk Franciszek Chopin (ur. 22 lutego lub 1 marca 1810 roku w Żelazowej Woli, zm. 17 października 1849 roku w Paryżu) – polski kompozytor i pianista. Od roku 1830 zamieszkały we Francji.Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwami Oświęcimia i Zatoru (niem. Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator; ukr. Королівство Галичини та Володимирії з великим князівством Краківським і князівствами Освенціма і Затору) – państwo (w praktyce prowincja i kraj koronny) na terytorium Galicji, w latach 1772-1918 wchodzące w skład Monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier. Kraina historyczna na wschodzie Europy Środkowej, obecnie w granicach Polski i Ukrainy.

    Monety systemu denarowego[ | edytuj kod]

    monety srebrne

  • denar = 2 obole
  • obol = ½ denara
  • System groszowy (XIV – pocz. XVI w.)[ | edytuj kod]

    Późne średniowiecze było okresem szybkiego rozwoju gospodarczego, do którego nie przystawał już wywodzący się z epoki karolińskiej, nazbyt prosty, bo oparty jedynie na istnieniu tylko jednej jednostki monetarnej, system denarowy. Szybko rosnące obroty wewnętrzne oraz wymiana międzynarodowa wymagały nowych rozwiązań. Panaceum okazał się grosz, który nie tylko wyszedł naprzeciw oczekiwaniom epoki, ale odegrał również rolę istotnego katalizatora dalszego rozwoju. Inną ważną nowością było pojawienie się monet złotych – dukatów i florenów.

    1 fenig wzór 1917 - moneta jednofenigowa, wprowadzona do obiegu w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim 16 lutego 1917, wycofana z obiegu w II Rzeczypospolitej dnia 1 lipca 1924 w wyniku reformy walutowej Władysława Grabskiego. Stopa mennicza Graumanna – stopa mennicza wprowadzona w Prusach w 1750 r., wg której z jednej grzywny kolońskiej czystego srebra bito 14 talarów.

    Istota reformy groszowej polegała na:

  • wprowadzeniu dwustopniowego systemu monetarnego składającego się z monet „grubych” (grossi, grosz) i „drobnych” (parvi: denar, parwus). Nazwa monet grubych wywodziła się od „grubego denara” – denarius grossus, co skrócono do samego grossus – po polsku grosz,
  • zmiany technologii produkcji – powrotu do bicia monety dwustronnej (zaprzestania bicia brakteatów),
  • zaniechania renowacji monety na rzecz wprowadzenia monety wieczystej. Zysk menniczy osiągano dzięki świadomemu obniżaniu masy monety poniżej wartości wynikającej z obowiązującej stopy menniczej.
  • Grosz praski[ | edytuj kod]

    Reforma groszowa obejmowała po kolei różne kraje Europy. W Anglii zrealizowaną ją w 1248 i 1351 r. (grosze), we Francji w 1266 (grosze turońskie), we Flandrii i Hainaut w 1275 r. (małe grosze flandryjskie), w zachodnich Niemczech w pierwszej połowie XIV w. U schyłku XIII w. zmiany objęły również Europę Środkową, gdzie przeprowadzono równocześnie dwie niezależne reformy wprowadzające monetę „grubą”:

    Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967, zm. 17 czerwca 1025) – pierwszy koronowany król Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 także książę Czech jako Bolesław IV, książę Polski od 992 roku.1 złoty wzór 1989 – moneta jednozłotowa, wprowadzona do obiegu 28 grudnia 1988 zarządzeniem prezesa Narodowego Banku Polskiego z 10 grudnia 1988 roku (Monitor Polski nr 35, poz.325), wycofana z obiegu z dniem denominacji z 1 stycznia 1995 roku, rozporządzeniem prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 18 listopada 1994 (Monitor Polski nr 61, poz.541).
  • groszową w Czechach i
  • kwartnikową na Śląsku.
  • Obie miały istotne znaczenie dla ziem polskich. Reforma groszowa pociągnęła za sobą jednak skutki szersze i bardziej dalekosiężne. Królestwo Czeskie stanęło na czele reformy monetarnych tej części kontynentu, dzięki dużym złożom kruszcowym odkrytym w ostatniej ćwierci XIII w. w Kutnej Horze, z których wydobycie znacznie przekraczało lokalne potrzeby. Reformę przeprowadził Wacław II, korzystając z pomocy specjalistów sprowadzonych z Florencji przez swojego kanclerza – biskupa Piotra z Aspeltu. W 1300 r. otwarto w Kutnej Horze centralną mennicę (powstałą z połączenia dotychczasowych 17 mennic) i rozpoczęto bicie słynnego grosza praskiego. W bardzo krótkim czasie grosz praski stał się w Europie Środkowej i Wschodniej „dolarem średniowiecza”, na tyle popularnym, że na wielu ziemiach nie było już potrzeby bicia analogicznej monety rodzimej. Grosz praski opanował:

    Monety próbne – jeden z pięciu podstawowych typów monet w numizmatyce polskiej, obok obiegowych, okolicznościowych, kolekcjonerskich i bulionowych, najczęściej oznakowanych wypukłym lub wklęsłym napisem PRÓBA. 50 groszy wzór 1990 – moneta pięćdziesięciogroszowa, wprowadzona do obiegu w dniu denominacji z 1 stycznia 1995 r., zarządzeniem z 29 listopada 1994 r. Została zastąpiona pięćdziesięciogroszówką wzór 2017 o zmodyfikowanym wzorze awersu.
  • Czechy,
  • Polskę,
  • Austrię,
  • Karyntię,
  • Ruś,
  • Litwę,
  • Saksonię,
  • Brandenburgię,
  • Turyngię.
  • Na północy spotykano go w Skandynawii, na południu na Bliskim Wschodzie, na wschodzie w Armenii. Najprawdopodobniej grosz praski był bity na stopę menniczą: 56 monet z grzywny ważącej około 218 gramów, średnia waga wynosiła 3,9 grama, a stosunek do denara to 12:1. Próba srebra wynosiła 937. Grosz praski był produkowany na ogromną skalę – rocznie nawet 55 ton, czyli 14,5 mln sztuk. Wygląd grosza praskiego nie uległ zmianie przez następne 250 lat, tzn. do zakończenia produkcji w 1547 r.

    Augustalis (augustał) – złota moneta średniowieczna wprowadzona do obiegu przez cesarza Fryderyka II na wzór wartościowych monet bliskowschodnich.Frank szwajcarski, waluta Szwajcarii i Liechtensteinu, oznaczenie według ISO 4217: "CHF" (z łac. Confoederatio Helvetica Franc). Jeden frank szwajcarski dzieli się na 100 centymów (według nazewnictwa francuskiego – fr. centimes) lub 100 rappenów (określanych tak w części niemieckojęzycznej, od niem. Rappen). Obok dolara amerykańskiego, euro, jena japońskiego i funta szterlinga, jedna z podstawowych walut wymienialnych świata. Do roku 1967 monety o nominałach 1/2, 1, 2 i 5 Franków były wykonane ze srebra; od roku 1968 zaprzestano bicia srebnych monet obiegowych. Banknoty występują w nominałach 10, 20, 50, 100, 200 i 1000 franków.

    Grosz praski stanowił wyższy stopień zamierzonego systemu dwustopniowego. W roli niższego stopnia nie wystąpiły brakteaty, a nowo powołana jednostka parwus, utworzona na wzór włoskich parvi, równa ½ grosza., którą pod koniec lat dwudziestych XIV w. nazwano halerzami.

    Grosz praski Wacława II, panującego w latach 1289–1305 także na Wawelu, wkomponował się bezpośrednio w system pieniężny ziem polskich, przy czym znaczą pozycję osiągnął jednak po utracie Wawelu przez Przemyślidów. Szczególnie istotną rolę w napływie groszy praskich odegrał eksport soli do Czech (ok. 15 groszy za cetnar surowca).

    Uniwersał – list władz lub akt prawny odczytywany publicznie, dotyczący ważnych wydarzeń, spraw gospodarczych, wojskowych, wyznaniowych.Brakteat – moneta wybijana jednostronnie z cienkiej blaszki na miękkiej podkładce (łac. nummi bracteati, bractae - blaszka). Stempel odciśnięty wypukło na awersie pojawiał się jako wklęsły (negatyw) na rewersie. W postaci brakteatów bito w XII - XVI wieku w środkowej Europie małe denary. Tym sposobem przy ograniczonych możliwościach emisyjnych władcy (król, książę) spowodowanych brakiem kruszcu (srebra), wprowadzano do obiegu czasem nawet duże ilości bezwartościowego pieniądza. W Polsce Mieszko Stary oprócz takich praktyk redukcji kruszcu w masowo bitych brakteatach stosował, nawet trzykrotnie w ciągu jednego roku, przymusową wymianę monet (renovatio monetare), co doprowadzało do znacznego drenażu rynku. Brakteaty bił również słynny Jaksa z Kopanicy (Köpenick).

    W Krakowie grosz praski pojawił się zapewne pomiędzy 1300 a 1305 r., stamtąd ok. 1306 r. opanował Małopolskę i Śląsk, w 1312 r. Kujawy, w 1314 r. Wielkopolskę, w 1325 r. Pomorze Gdańskie, w 1333 r. Mazowsze. Przez cały XIV w. stanowił podstawę miejscowej waluty. Jeszcze reforma krakowska Władysława II Jagiełły z 1396 r. ustalała stały stosunek monety krajowej do grosza praskiego, uznając, że jest równy sześciu kwartnikom lub 24 starym denarom (16 nowym).

    Wincenty Witos (ur. 21 stycznia 1874 w Wierzchosławicach koło Tarnowa, zm. 31 października 1945 w Krakowie) – polski polityk, działacz ruchu ludowego, trzykrotny premier Rzeczypospolitej Polskiej.Jarosław Dąbrowski przydomek Żądło, ps. Łokietek (ur. 13 listopada 1836 w Żytomierzu, zm. 23 maja 1871 w Paryżu) – polski działacz niepodległościowy, sztabskapitan Armii Imperium Rosyjskiego, generał i naczelny dowódca wojsk Komuny Paryskiej (1871).

    Na ziemiach polskich wyparcie z obiegu grosza praskiego nastąpiło w XV w. i było następstwem przejęcia jego funkcji rynkowych przez polskie półgrosze oraz obce monety złote, a także skutkiem przestoju w produkcji monetarnej w Czechach w okresie wojen husyckich. Wznowienie produkcji grosza praskiego w latach 50. XV w. spowodowało ponowny jego napływ na ziemie współczesnej Polski, który ograniczył się jednak do Śląska i części Małopolski.

    Stempel lustrzany – określenie odnoszące się do bicia monety w sposób pozwalający na osiągnięcie estetycznego efektu idealnie wypolerowanego, lustrzanego tła i matowego rysunku. Stempel lustrzany w innych językach nazywany jest Sycylia (wł., łac. Sicilia, w starożytności Trinacria) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 710 km²), leżąca na południowy zachód od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska. Zamieszkuje ją około 5 milionów mieszkańców.
     Osobny artykuł: Grosz praski.

    Okres półgroszowy[ | edytuj kod]

    Wbrew przypuszczeniom obecność samego grosza jako monety rodzimej, a nie obcej, w systemach monetarnych okresu groszowego, wcale nie była przesądzona. Wręcz przeciwnie, w Polsce od lat 60. XIV w. grosz zanotował aż 150-letnią przerwę, kiedy to zaprzestano jego produkcji wobec silnej konkurencji grosza praskiego. Podstawę systemu groszowego stanowił wówczas wprowadzony pod koniec XIV w. przez Władysława Jagiełłę półgrosz. Nietypowa sytuacja dominacji półgrosza w systemie groszowym utrzymała się aż do reformy Zygmunta I Starego z 1526 r.

    2 złote wzór 1924 – moneta dwuzłotowa, bita w srebrze, wprowadzona do obiegu 1 lipca 1924 r. (Dziennik Ustaw z r.1924 nr 34, poz.351), wycofana z obiegu 31 stycznia 1933 r. (Dziennik Ustaw z r.1932 nr 92, poz.798). Zjednoczenie Niemiec (1866–1871) – kilkuletni proces jednoczenia państw niemieckich, zakończony proklamacją II Rzeszy.

    Moneta złota[ | edytuj kod]

    W tym samym okresie co reforma groszowa nastąpił powrót do monety złotej wykorzystywanej już w czasach rzymskich (aureus) wypchniętej z obiegu w wyniku reformy karolińskiej. W połowie XIII w. na nowo zaczęto się przyglądać bizantyjskiemu następcy aureusa, czyli solidowi. Nazwa solidusa była znana zresztą w samym systemie karolińskim – oznaczał on jednostkę obrachunkową (równą w zależności od czasu i miejsca 12, 30 lub 40 denarów). Pierwszy krok uczynił cesarz Fryderyk II, który w 1231 r. przystąpił na Sycylii do produkcji augustalisa (5,28 grama). Następnie kolejno Genua, Florencja i Wenecja wypuściły swoje złote monety.

    Awers i rewers (łac.) to dwie strony jakiegoś zdobionego przedmiotu płaskiego, pokrytego jedno- lub dwustronnie malowidłem, grafiką lub drukiem, zawierającego płaskorzeźbę, wizerunek wykonany metodą rycia, kucia lub zdobionego w jeszcze inny sposób. Oba pojęcia funkcjonują wyłącznie razem, gdy w danym przedmiocie występuje swobodny dostęp do obu jego powierzchni, przy czym jedna z nich jest wyłączną lub główną stroną zawierającą przedstawiane treści.Wojny husyckie – wojny religijne toczone pomiędzy husytami a Luksemburgami w Królestwie Czech w latach 1419-1436. Były one prowadzone przez czeskich husytów (głównie taborytów i Sierotki) przeciwko krucjatom organizowanym przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego przy poparciu papiestwa.

    Pod koniec pierwszej połowy XIII w. Genua wyprodukowała swoje genovino (równe ½ augustalisa), wyznaczając standardy wagowe złotej monety – 3,5 grama prawie czystego złota. Genua nie była jednak w stanie utrzymać swojego standardu, ale podchwyciła go Florencja, wypuszczając w 1252 r. florena. Monety florenckie dosłownie zalały ówczesne rynki, podbijając zwłaszcza tereny na północ od Alp. Rokrocznie bito od 500 tys. do 1 miliona sztuk (ok. 3,5 tony czystego złota). Na Węgrzech pojawiło się lokalne naśladownictwo w postaci florena węgierskiego, który stał się podstawową złotą monetą Europy Środkowej.

    Petersburg (forma zalecana), Sankt Petersburg (egzonim wariantowy) (ros. Санкт-Петербург, Sankt-Pietierburg, potocznie Петербург, Pietierburg; dawniej Piotrogród, ros. Петроград, Leningrad, ros. Ленинград) – miasto w Rosji, położone w delcie Newy nad Zatoką Fińską na terytorium zawierającym m.in. ponad 40 wysp. W latach 1712–1918 stolica Imperium Rosyjskiego. Powierzchnia 1439 km², liczba ludności 4 600 276.Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy – obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.

    W 1284 r. do bicia złotych monet przystąpiła Wenecja wypuszczając dukata, który z czasem swoim znaczeniem dorównał florenowi. Dukaty najpierw zdominowały handel ze Wschodem, a później rozpowszechniły się w nieopanowanej przez florena części Europy. Bito je niemal identycznymi stemplami aż do 1797 r.

    Z ziemiami polskimi wiąże się również w pewnym stopniu wprowadzony przez Edwarda III w Anglii w 1344 r. nobel, ważący 8,86 grama, próby 995. Wraz z handlem morskim nobel pojawiał się w sporych ilościach na północy kontynentu – jego imitację przygotowywano np. w połowie XV w. w Gdańsku. Moneta o wartości półnobla prawdopodobnie nie została nigdy zrealizowana – znane są jedynie próbne odbitki w srebrze.

    Regalia (także ducalia) – charakterystyczne dla wczesnego średniowiecza dziedziny gospodarki zastrzeżone dla panującego, wynikające z prawa książęcego i patrymonialnej zasady, iż państwo jest prywatną własnością monarchy. Niektóre z regaliów utrzymały się przez kilka następnych stuleci.Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, śl. Gůrny Ślůnsk, czes. Horní Slezsko, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

    XIV, XV i początek XVI w. na ziemiach polskich[ | edytuj kod]

    XIV stulecie na ziemiach polskich to okres przejściowy pomiędzy dwoma systemami monetarnymi: groszowym oraz denarowym (także w jego brakteatowej postaci). Nie zawsze następowały one jednak jeden po drugim. Nierzadko dochodziło do współwystępowania na zasadach, których współcześnie zazwyczaj nie da się zrekonstruować.

    Komisariat Rzeszy Ukraina (niem. Reichskommissariat Ukraine) – niemiecka nazwa dla cywilnej administracji zachodnich terenów zdobytych przez III Rzeszę na ZSRR po 21 czerwca 1941, utworzona 1 września 1941, istniejąca do początków 1944, z siedzibą w Równem. Komisarzem Reichskommissariatu był Erich Koch.Saksonia, Wolny Kraj Saksonia (łac. Saxonia; niem. Freistaat Sachsen; górnołuż. Swobodny stat Sakska; dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Stolicą jest Drezno. Obecnie niewielki skrawek historycznej Saksonii znajduje się w Polsce, w województwie dolnośląskim (okolice Bogatyni). Republika Saksonii jest spółką prawa publicznego. Reprezentuje ją premier Stanislaw Tillich.

    Panowanie Władysława I Łokietka

    Władysław I Łokietek nie przeprowadził jednej dużej ogólnopaństwowej reformy w duchu systemu groszowego, a ograniczył się jedynie do jego stopniowych modyfikacji. Zasadnicze zmiany pozostawił Kazimierzowi III Wielkiemu. Najważniejszym dokonaniem Łokietka było wprowadzenie ok. roku 1315 w miejsce czeskiego odpowiednika (o wadze 218 gramów) pierwszej polskiej grzywny obrachunkowej – krakowskiej o wadze 196 gramów równej 48 groszom praskim i zarazem 576 denarom typu hełmowego z napisem. W efekcie została zachowana jedność grzywny wagowej z obrachunkową, realizowaną w denarach, a nadto uzyskano wobec grosza praskiego stosunek 1:12 pod względem substancjalnej wartości monety (liczonej w „czystym srebrze”). Rozwiązanie Łokietka zostało zainspirowane aktem węgierskiego Karola I Roberta z 1314 r. i utrzymało się de jure do 1334 r.

    Ludwik II Jagiellończyk (ur. 1 lipca 1506 w Budzie, zm. 29 sierpnia 1526 pod Mohaczem) – król Czech (jako Ludwik I) i Węgier panujący samodzielnie w latach 1516-1526.Bank Polski Spółka Akcyjna – bank prywatny z prawem emisji z siedzibą w Warszawie, założony 15 kwietnia 1924 (a faktycznie działający od 28 kwietnia 1924), na mocy ustawy o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej, w formie spółki akcyjnej z kapitałem 100 mln zł. Później kapitał podniesiono do 150 mln, podzielonych na 1,5 mln akcji po 100 zł każda.

    W mennicy krakowskiej, po zajęciu Krakowa 1 września 1306 r. przez Władysława I Łokietka, aż do śmierci króla, były bite denary zwane krakowskimi, których współcześnie rozpoznano siedem typów. Mimo wprowadzenia denara dwustronnego należącego do systemu groszowego, nie ma oznak aby Łokietek podejmował czy planował produkcję własnej monety „grubej” – analogicznej do grosza praskiego. Wręcz przeciwnie, opanowanie przez króla Wielkopolski w 1314 r. przyniosło zarzucenie produkcji miejscowych kwartników, rozwiniętej pod rządami książąt głogowskich.

    1 kopiejka 1916 - moneta jednokopiejkowa, wprowadzona do obiegu w 1916 roku na terenie Ober-Ost, na terenie II Rzeczypospolitej wycofana z obiegu w 1921 r. 10 groszy (1812–1813) – moneta dziesięciogroszowa Księstwa Warszawskiego, bita na podstawie dekretu Fryderyka Augusta, króla saskiego, księcia warszawskiego, z dnia 25 czerwca 1810 r.

    Za panowania Łokietka została wybita również pierwsza polska złota moneta – aureus polonus z 1330 r. – złoty floren (w dawniejszych opracowaniach nazywanym dukatem). Złote monety Łokietka nie zmieniły jednak polskiego systemu pieniężnego, a Kazimierz III Wielki nie kontynuował emisji w tym kruszcu. Następna, efemeryczna próba emisji rodzimego dukata przypadła dopiero na 1503 r. Nie oznacza to jednak, że złoto na rynku całkowicie nie występowało. Po substytutach takich jak złoty piasek, sztaby czy bryły, zagościł na dłużej floren węgierski – kolejna po groszu praskim obca moneta. Przeliczanie złota na srebro opierało się na stosunku zwanym ratio, który wynosił:

    Ort - moneta srebrna bita w Polsce od XVII do XVIII wieku (równa 1/4 talara). Wprowadzono ją w Gdańsku w roku 1608 na wzór niemieckiego ortstalara. Początkowo bito go ze stopu o próbie 6,089 grama. Od roku 1615, próba zmalała do 5,676 grama. Wprowadzając ową monetę, Gdańsk chciał sobie zapewnić dobrą i uniwersalną walutę niezbędną do zawierania transakcji zagranicznych. Na jednego orta gdańskiego składało się 10 do 18 groszy polskich (od 1623 roku). Moneta ta szybko rozpowszechniła się na całą Rzeczpospolitą i już w XVII wieku biła go mennica koronna, miejskie mennice i mennica litewska. Za panowania Augusta III orta zrównano z tymfem, tym samym przestał on istnieć jako samodzielna jednostka monetarna. Ostatni raz ort został wybity w 1766 jako moneta próbna.Antoni Oleszczyński (ur. 16 stycznia 1794 w Krasnymstawie, zm. 28 lutego 1879 w Paryżu) – polski artysta grafik, autor miedziorytów i stalorytów.
  • pod koniec XIII w. – 1:10
  • w 1-szej połowie XIV w. – 1:12, potem 1:14, 1:15
  • ok. 1500 r. – 1:20, ze stałą tendencją spadkową.
  • Florem węgierki przejął z czasem rolę stałego miernika wartości monet srebrnych, wymienialnego po ustalonym wedle ratio kursie. W drugiej połowie XV w., gdy stosunek florena do grosza wynosił 30:1 wykształciła się nowa jednostka obrachunkowa równa 30 groszom. Gdy cena florena w groszach osiągnęła poziom 40–50, jednostka ta – przeliczeniowa wartość 30 groszy – zaczęła funkcjonować samoistnie pod nazwą złoty polski. Przymiotnik polski dodano w celu odróżnienia od zmiennokursowego czerwonego złotego, czyli realnego florena.

    Władysław I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261, zm. 2 marca 1333 w Krakowie) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/1309 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 20 stycznia 1320 roku, król Polski (był pierwszym władcą Polski koronowanym w Krakowie, w katedrze wawelskiej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława), od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.De iure (łac. według prawa) – w języku prawniczym stan zgodny z treścią norm prawnych. Często używane dla przeciwstawienia stanu de facto wobec rzeczywistości prawnej.

    Panowanie Kazimierza III Wielkiego

    W roku 1334 Kazimierz III Wielki przeprowadził reformę monetarną będącą pierwszym krokiem do przywrócenia równowagi w systemie Władysława I Łokietka. Reforma ta polegała na odgórnej zmianie kursu grosza praskiego, który od tego momentu był wart 16, a nie 12 denarów – tzw. dewaluacja denara o 25%. Na grzywnę obrachunkową 196 gramów składało się teraz 768 denarów, a nie 576 jak dotychczas. Reforma ta nie zmieniała niczego w fizycznej strukturze masy monetarnej, gdyż sprowadzała się jedynie do arbitralnej decyzji władcy – tzw. mutacja monety. Choć objęła tylko prowincję denarową, czyli Małopolskę, odnosiła się także do prowincji brakteatowej, czyli Wielkopolski – grzywna stosowna na północy Polski (191 gramów) odpowiadała przeciętnie 768 brakteatom. W celu utrwalenia nowego stanu rzeczy w Krakowie i Poznaniu dokonywano selekcji obiegających monet, eliminując egzemplarze niespełniające kryteriów za pomocą żelaza, czyli rodzaju sita, przez którego otwory (11 mm) wypadały monety zbyt małe, czyli za lekkie. Wprowadzając reformę nie podjęto produkcji monet w nowym standardzie.

    Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis, biał. Казімір I Ягелончык (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Pomorze Gdańskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii, przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.3 kopiejki 1916 – moneta trzykopiejkowa, wprowadzona do obiegu w 1916 roku na terenie Ober-Ost, na terenie II Rzeczypospolitej wycofana z obiegu w 1921 r.

    W roku 1337 Kazimierz III Wielki przeprowadził następną reformę pieniężną, ponownie dotyczącą w zasadzie Małopolski. Reforma ta może się wydawać niezrozumiała i niwecząca skutki reformy z 1334 r. Dotąd obiegające denary przepuszczano na Rynku Głównym w Krakowie przez żelazo o średnicy oczek 13 zamiast 11 mm – po selekcji pozostawały tylko najcięższe egzemplarze. Uzupełniano je emisją o nowym, przeciętnie cięższym o 14% standardzie, ale o niższej próbie kruszcu – ilość czystego srebra nie uległa zmianie. W efekcie tego procesu na grzywnę wagową przypadało 676, a nie 768 denarów jak poprzednio. Grzywna obrachunkowa osiągnęła w ten sposób 233 gramy. Cały czas funkcjonowało jeszcze odważanie pieniędzy przy wielkich transakcjach. Największym beneficjentem reformy okazał się skarb królewski, który gromadził monetę na sztuki, a wydawał na wagę, w hurcie. Dodatkowo reforma ta miała bardzo pozytywne znaczenie dla rozwoju kupiectwa, ustalając korzystny kurs denara polskiego do monety toruńskiej (krzyżackiej).

    5 kopiejek – 10 groszy 1842 – dwunominałowa moneta o wartości pięciu kopiejek i jednocześnie dziesięciu groszy, przygotowana dla Królestwa Kongresowego w konsekwencji ukazu carskiego z 15 października 1841 r., unifikującego z dniem 1 stycznia 1842 r. systemy monetarne Królestwa i Imperium Rosyjskiego. Bito ją w mennicy w Warszawie, w srebrze, z datą 1842, wg rosyjskiego systemu wagowego – zołotnikowego, opartego na funcie rosyjskim. Wilhelm II (ur. 27 stycznia 1859 w Poczdamie, zm. 4 czerwca 1941 w Doorn w Holandii) – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów.

    Obydwie pierwsze reformy Kazimierza III Wielkiego i emisje denarów z mennicy krakowskiej odnosiły przede wszystkim skutek w dzielnicy krakowsko-sandomierskiej, gdy w tym czasie w pozostałych częściach kraju nie tylko kursowały monety bite gdzie indziej, ale i obowiązywały inne systemy monetarne. W jakiejś jednak nieokreślonej chwili denary krakowsko-sandomierskie uzyskały prawo obiegu w całym Królestwie, z wyjątkiem Rusi.

    1 szeląg 1801 – pruska moneta szelągowa bita dla Gdańska w 1801 roku na menniczą stopę zakładającą bicie 180 sztuk z grzywny kolońskiej. Jan Henryk Dąbrowski, herbu Virgo Violatta Dąbrowski (ur. 2 sierpnia 1755 w Pierzchowie nad Rabą w Małopolsce, zm. 6 czerwca 1818 w Winnej Górze w Wielkopolsce) – polski generał, uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, twórca Legionów Polskich we Włoszech, dowódca naczelny wojsk polskich w 1813, senator-wojewoda Królestwa Polskiego w 1815, generał jazdy armii Królestwa Polskiego w 1815.

    W państwie Kazimierza III Wielkiego nadal funkcjonowała „brakteatowa” prowincja wielkopolska, poprzez swój system monetarny upodobniona do niemieckich sąsiadów, zwłaszcza państwa krzyżackiego. Lokalne emisje zdarzały się również w innych częściach Królestwa, czy to sąsiadujących ze światem niemieckim, czy to objętych napływającą stamtąd monetą. W 1343 r. król przyłączył Wschowę, w której istniała mennica. Miasto otrzymało od króla przywilej sankcjonujący dotychczasowe prawo bicia monety. W 1346 r. nadany został podobny przywilej dla Bydgoszczy. W 1351 r. Kazimierz przyłączył po Polski płockie Mazowsze, gdzie w związku z tym przeprowadzono lokalną reformę monetarną w celu inkorporacji do polskiego systemu.

    Boratynka (boratynek) – popularna, nieoficjalna nazwa miedzianego szeląga Jana Kazimierza, bitego w Rzeczypospolitej w latach 1659–1668.Imperiał to złota moneta rosyjska wprowadzona przez Elżbietę Romanow w 1755 r. Bita do 1897 r. Do 1896 r. równa 10 rublom, w 1897 równa 15 rublom.

    W 1338 r. bezpotomny książę halicko-włodzimierski Bolesław Jerzy II zawarł z Kazimierzem III Wielkim układ, w którym uznał go za swojego dziedzica. Inkorporacja doszła do skutku w 1349 r., a Ruś Czerwona zachowała znaczny stopień odrębności. W 1367 r. Kazimierz Wielki wkroczył na Podole zmieniając je w swoje lenno. Produkcję lokalnych monet bitych wg dawnych systemów monetarnych zaprzestano pod koniec XIV w. wprowadzając początkowo nowe emisje dla Rusi, dążąc jednak docelowo do pełnej unifikacji systemów monetarnych.

    Święte Cesarstwo Rzymskie (łac. Sacrum Romanum Imperium lub Sacrum Imperium Romanum (S.I.R.) od 1254, niem. Heiliges Römisches Reich, potocznie (od 1441) łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicae, niem. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) – nazwa państwa stanowiącego kontynuację cesarstwa zachodniorzymskiego, odwołująca się zarówno do idei jak i kształtu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy. Składało się formalnie z rdzenia którym było Królestwo Niemieckie oraz z równoprawnych mu formalnie Królestwa Włoch (de facto do 1648) i Królestwa Burgundii (od 1032, de facto do 1378).Drezno (niem. Dresden, górnołuż. Drježdźany, czes. Drážďany, dawniej Drezdno) – miasto we wschodnich Niemczech na Pogórzu Zachodniosudeckim, położone nad Łabą, stolica kraju związkowego Saksonia. Aglomeracja drezdeńska liczy ok. 1,036 mln mieszkańców (2004).

    W drugiej połowie XIV w. istniała świadomość o konieczności unifikacji monety w całym Królestwie, co np. zostało zapisane w statucie piotrkowskim 1496 roku. Realizacja tego zamierzenia nastąpiła u schyłku panowania Kazimierza III Wielkiego, tj. w latach 1365–1370, przez co nie została dokończona, a efekty zniweczyli następcy. Nie zdążono nawet wydać stosownej ordynacji menniczej, dlatego obraz reformy został zrekonstruowany na podstawie numizmatów, choć znany jest jej przypuszczalny autor – krakowski mieszczanin imieniem Bartko, notowany od 1366 r., w tym w roli stołecznego mincerza w latach: 1367, 1369 i 1370. Wielka reforma lat 1365–1370 miała wprowadzić nowy – pięciostopniowy system nominałów, będących względem siebie w stosunku opartym na mnożniku dwójkowym:

    Kaliningrad (ros. Калининград, do 4 czerwca 1946 Królewiec (do XVI w. także Królówgród), ros. Кёнигсберг, niem. Königsberg, łac. Regiomontium, prus. Kunnegsgarbs, lit. Karaliaučius) – stolica obwodu kaliningradzkiego – eksklawy Federacji Rosyjskiej, u ujścia Pregoły do Bałtyku, w historycznej krainie Sambii. Liczba ludności Kaliningradu w 2006 wynosiła 434,9 tys.Wolne, Niepodległe i Ściśle Neutralne Miasto Kraków i jego Okręg- inne nazwy: Rzeczpospolita Krakowska, Wolne Miasto Kraków, Rzeczpospolita Krakowska Wolna, Niepodległa i Ściśle Neutralna (1815–1846) – państwo utworzone na kongresie wiedeńskim, pozostające pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austrii od 1832 poprzez zobligowanie ich przez Rosję oraz Prusy. Państwo to zostało utworzone 18 października 1815 roku z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego i było pół-demokratyczną republiką konstytucyjną opartą na Kodeksie Napoleona i własnej konstytucji.
  • 1 grosz (3,1 – 3,2 grama) = 2 kwartniki (1,5 – 1,6 grama)
  • 1 kwartnik = 2 ćwierćgrosze (0,75 grama)
  • 1 ćwierćgrosz = 4 denary
  • 1 denar = 2 obole.
  • Nie wiadomo czy system wprowadzano od razu w całości, czy etapami. Najniższy nominał – obol znany jest obecnie tylko w jednej sztuce. Nie ma ostatecznej pewności, czy nie powstał wcześniej, a nowy system nie był czterostopniowy. Grosz wprowadzony w wyniku tej reformy nazywany jest groszem krakowskim.

    II pokój toruński – traktat zawarty w Toruniu 19 października 1466 roku pomiędzy Polską a zakonem krzyżackim, kończący wojnę trzynastoletnią, trwającą w latach 1454-1466. Papiestwo stojące po stronie Krzyżaków, nie zatwierdziło uchwał zawartego pokoju. Królestwo Polskie (niem. Königreich Polen) – fragmentaryczna państwowość, wyrażająca się w istnieniu instytucji państwowych (sądownictwa i szkolnictwa) pod egidą Rady Regencyjnej, wyposażonej formalnie przez mocarstwa okupujące terytorium Królestwa Polskiego, w atrybuty zwierzchnictwa.
     Osobny artykuł: Grosz krakowski.

    Panowanie Andegawenów

    Za panowania Andegawenów bito jedynie drobne denary, większe transakcje pozostawiając kwartnikom Kazimierza III Wielkiego, groszom praskim lub florenom węgierskim. Temu regresowi typologicznemu towarzyszyło jednak polepszenie stopy, jak i próby monet. Jeśli chodzi o unifikację, to utrzymano produkcję zarówno w Krakowie, jak i Poznaniu, ale monety miały już zasięg ponadregionalny, a nawet pozagraniczny (zwłaszcza na Pomorzu Zachodnim). Podstawą systemu monetarnego była grzywna krakowska licząca wówczas 197,68 grama w monecie obiegowej równej 48 groszom albo 96 kwartnikom. Kurs denara wobec grosza spadł do:

    1 grosz polski (1816–1835) – moneta groszowa Królestwa Kongresowego okresu autonomii, wprowadzona ukazem cara Aleksandra I z 1 grudnia 1815 r., bita w miedzi w latach 1816–1835, wg systemu monetarnego opartego na grzywnie kolońskiej, wycofana z obiegu w lutym 1851 r. Półgrosz (półgroszek) – srebrna moneta bita w Polsce, na Litwie i na Śląsku od XIV do XVI wieku (równa 1/2 grosza). Wprowadzona przez Władysława Jagiełłę w wyniku cyklu reform z lat 1393-1398.
  • 16:1 za panowania Ludwika Węgierskiego
  • 18:1 za panowania Jadwigi.
  • Cena florena urosła natomiast z 14 groszy pod koniec rządów Kazimierza III Wielkiego do 16 groszy za panowania Ludwika Węgierskiego.

    Panowanie Władysława II Jagiełły

    W czasie panowania Władysława II Jagiełły w Królestwie obiegały półgrosze, ternary oraz denary. Półgrosze, zwane również kwartnikami dużymi, dzieliły się na koronne i ruskie. Ternary dzieliły się na nominalne ruskie (MONETA RVSSIE) i nominalne lwowskie (MONETA LEMBVRG). Ternary zwane są również trzeciakami lub kwartnikami małymi. Denary można z kolei podzielić na: koronne i miejskie, przy czym w drugiej z podgrup mieszczą się monety wschowskie i poznańskie. W obiegu były również w pewnym stopniu obecne grosze praskie i floreny węgierskie. Grosz praski pełnił przy tym funkcje jednostki przeliczeniowej wyrażającej wartość wielkich transakcji – w chwili wypłaty należności w monecie polskiej trzeba było dokonać specjalnej dopłaty, tzw. adżio, aby zaspokoić różnice kursową. Oznacza to, że nie dało się przeliczać po prostu półgroszy na obce grosze np. w stosunku 2:1, gdyż wartość półgroszy spadała z reguły szybciej niż groszy praskich.

    10 złotych polskich (1820–1825) – moneta dziesięciozłotowa Królestwa Kongresowego okresu autonomii, bita na podstawie zgody cara Aleksandra I z 20 października 1818 r., wyrażonej między innymi na emisję monet dziesięciozłotowych z napisem na rewersie „Z SREBRA KRAIOWEGO”. Monetę bito w latach 1820–1825, wg systemu monetarnego opartego na grzywnie kolońskiej. Wycofano ją z obiegu 1 maja 1847 r. Śląsk (śl. Ślunsk, Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Dzieli się na Dolny i Górny Śląsk. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

    W czasach Władysława II Jagiełły funkcjonowały w Królestwie cztery mennice w:

  • Krakowie
  • Lwowie
  • Poznaniu i
  • Wschowie.
  • Lwowska mennica została definitywnie zamknięta wraz z likwidacją odrębności mennictwa Rusi Czerwonej. Mennice z reguły były puszczane w dzierżawę, co sprzyjało pogarszaniu jakości monety – dzierżawcy dążyli do zaspokajania chęci zysku, jak i czynszu dzierżawnego. Problemy z jakością monety wynikały również z braku własnych źródeł kruszcu, który importowano z Węgier, gdzie dyktowano wygórowane ceny srebra. Monety bito na masową skalę, jednak produkcja nie była ciągła. Zawieszano ją czasami w razie widma dewaluacji z powodu nadmiernej ilości pieniądza albo jego złej jakości. W 1422 r. Jagiełło zobowiązał się w przywileju wydanym w Czerwińsku do niepodejmowania produkcji menniczej bez zgody Rady Królewskiej.

    Władysław I Herman (ur. ok. 1043, zm. 4 czerwca 1102) – książę z dynastii Piastów, władca Polski w latach 1079-1102. Młodszy syn Kazimierza I Odnowiciela i jego żony Dobroniegi.Pieniądz powstania listopadowego – monety i banknoty emitowane na polecenie Rządu Narodowego w okresie od detronizacja cara Mikołaja I z 25 stycznia 1831 r. do upadku powstania 7 września 1831 r., czyli zdobycia Warszawy przez generała Iwana Paskiewicza.

    W ciągu pierwszych lat panowania Władysława II Jagiełły kontynuowano na modę andegaweńska bicie denarów. Słaba jakość denarów przyczyniła się do utworzenia nowych jednostek o wyższej wartości. Reformami przeprowadzanymi przez pięć lat (1393–1398) kierował najprawdopodobniej Monald z Lukki, będący naczelnym inżynierem mennicy krakowskiej. Nowe nominały nawiązywały w jakimś stopniu do reformy Kazimierza III Wielkiego. Były to:

    Znak pieniężny – emitowany przez państwo materialny znak posiadania przez okaziciela określonej ilości pieniądza. Znaki pieniężne emitowane są w formie monet i banknotów. Gwarantem wartości znaku pieniężnego jest państwo.Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, rus. Эльблонг) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla. Także najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. Według danych z 30 czerwca 2012 r. ma 123 977 mieszkańców.
  • półgrosze o wartości /96 grzywny, lub ½ grosza, albo 8 denarów oraz
  • „małe kwartniki” o wartości /192 grzywny, lub ½ półgrosza, albo 4 denarów.
  • Mimo podobnej nomenklatury nie można jednak mówić o identyczności. O ile w czasach Kazimierza III Wielkiego podstawą był obrachunkowy skojec (nazwa kwartnika powstała od ¼ skojca), to w epoce Władysława II Jagiełły punktem odniesienia stał się o połowę mniejszy grosz. Oznacza to, że jagielloński półgrosz mógł być jedynie następcą dawnego kwartnika (stąd nazwa „duży kwartnik”), a „mały kwartnik” to kazimierzowski ćwierćgrosz. Nie wznowiono jednak bicia naczelnej jednostki systemu, czyli grosza.

    Zakon krzyżacki – pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (zakon krzyżacki, zakon niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Theutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XI i XII wieku. Sprowadzony, by zapewnić bezpieczeństwo ewangelizacji Prusów, opanował militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem formację państwową Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.Lipsk (niem. Leipzig; górnołuż. Lipsk; czes. Lipsko; łac. Lipsia) – miasto na prawach powiatu, najliczniejszy ośrodek Saksonii i drugi, po Berlinie, Niemiec wschodnich. Miasto należy do aglomeracji Lipsk-Halle, która liczy ok. 996 100 mieszkańców (2009).

    Po wprowadzeniu reformy ostatecznie zniesiono podział Królestwa na prowincje monetarne – małopolską i wielkopolską, jednak szybki rozwój państwa, tak wskutek unii, jak i podbojów, pociągał za sobą konieczność integracji monety koronnej z Rusią Czerwoną, Litwą, Prusami i Mazowszem.

    Poślednia jakość kwartnika jagiellońskiego spowodowała w latach 1396–1397 jego szybką dewaluację z ¼ do zaledwie /6 grosza, co z kolei komplikowało przeliczenia na denary. Dlatego w 1398 r. skorygowano niezmienny od ponad 60 lat kurs grosza obrachunkowego z 16 na 18 denarów, przeprowadzając wymianę monet na nowe, dopasowane metrologicznie emisje. W rezultacie półgrosz stał się równy dziewięciu denarom, a „mały kwartnik” – trzem.

    Parwus – drobna srebrna moneta czeska, która pojawiła się jako niższy stopień systemu groszowego wprowadzonego przez reformy Wacława II, utworzona na wzór włoskich parvi ( od łac. parvi denarii – mizerne denary). Stanowiła równowartość 1/12 grosza. Desygnat – każdy konkretny obiekt pasujący do nazwy, lub ściślej – każda rzecz oznaczana przez dany wyraz, pojęcie lub znak. Na przykład desygnatem słowa "pies" jest obiekt, o którym można zgodnie z prawdą powiedzieć, że jest psem.

    Podstawową monetą „grubą” za czasów Władysława II Jagiełły były półgrosze.

    Panowanie Władysława III Warneńczyka, Kazimierza IV Jagiellończyka, Jana I Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka

    Władysław III Warneńczyk emitował w koronie tylko jeden typ monety – denary. Planował również wznowienie produkcji półgroszy, o co zwrócił się do Rady Królestwa w Piotrkowie w 1444 r. Decyzję jednak odłożono do powrotu króla z wyprawy warneńskiej.

    Rozwój gospodarki pieniężnej w dobie jagiellońskiej pociągnął za sobą także rozwój fałszerstwa monet na szeroką skalę, co przyczyniło się do powstania chaosu na rynku, szczególnie w latach 1437–1444.

    10 groszy 1835 – moneta dziesięciogroszowa Wolnego Miasta Krakowa, będąca odpowiednikiem 10 groszy polskich Królestwa Kongresowego, bita w bilonie z datą 1835. Ostatecznie wycofana z obiegu w 1857 r. w wyniku przeprowadzanej reformy monetarnej w Cesarstwie Austrii. Królestwo Czech (czes. České království) – historyczne państwo istniejące od momentu koronacji Wratysława II na króla Czech. Po jego śmierci Czechy znów stały się księstwem. Ponownie istniało królestwo w czasie panowania Władysława II. Od czasów Przemysła Ottokara I tytuł królewski był dziedziczny. Po wygaśnięciu dynastii Przemyślidów w 1306 r. Czechy przeszły pod panowanie Luksemburgów. Od 1356 r. król Czech był jednym z elektorów Rzeszy. Po bezpotomnej śmierci Ludwika II Jagiellończyka w 1526 r. Czechy dostały się pod panowanie Habsburgów. Od 1849 r. kraj koronny Cesarstwa Austrii, obejmujący obszar Czech właściwych. W wyniku rozpadu Austro-Węgier po I wojnie światowej Królestwo Czech weszło w skład Czechosłowacji.

    Za czasów Kazimierza IV Jagiellończyka opanowano sytuację z licznymi fałszerstwami i powrócono z powodzeniem do dwustopniowej produkcji menniczej denarów i półgroszy.

    W latach panowania Jana I Olbrachta bito jedynie półgrosze.

    W czasie rządów Aleksandra Jagiellończyka bito przede wszystkim półgrosze, a w ostatnim roku panowania (1506) została również przeprowadzona emisja denarów. W 1503 r. wybito złote dukaty, których emisję szybko przerwano z powodu oporu sejmu i niedostatku złota.

    Pierwsze lata panowania Zygmunta I Starego

    Monarchia Habsburgów – nazwa określająca związek państw będących w unii personalnej, którego władca z rodziny Habsburgów był jednocześnie arcyksięciem Austrii, królem Czech, królem Węgier oraz władcą podległych im księstw. Związek istniał w latach 1526–1804. Część państw Monarchii Habsburgów należało do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a jako król Czech, władca monarchii był elektorem przy elekcji króla Niemiec (który następnie był intronizowany na Cesarza). Zazwyczaj władca Monarchii był wybierany na Cesarza Narodu Niemieckiego. Monarchia Habsburgów została przekształcona w Cesarstwo Austrii 11 sierpnia 1804, a dwa lata później dwucesarz Franciszek II Habsburg rozwiązał Święte Cesarstwo Rzymskie.50 groszy wzór 1986 – moneta pięćdziesięciogroszowa, wprowadzona do obiegu jako kontynuacja monety pięćdziesięciogroszowej wzór 1957, a więc na podstawie zarządzenia z 11 czerwca 1957 r. (Monitor Polski nr 51, poz.324), wycofana z dniem denominacji z 1 stycznia 1995 roku, rozporządzeniem prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 18 listopada 1994 (Monitor Polski nr 61 poz.541).

    W 1506 r., po wstąpieniu na tron Zygmunt I Stary rozpoczął działania na rynku pieniężnym. Już w trzy miesiące po koronacji władca ogłosił ordynację nakazującą na cztery lata wznowienie produkcji półgroszy w mennicy krakowskiej. Wtedy też została wybita pierwsza moneta I Rzeczypospolitej z datą roczną – półgrosz koronny z 1507 r.

    20 złotych wzór 1989 – moneta dwudziestozłotowa, wprowadzona do obiegu 28 grudnia 1988 zarządzeniem prezesa Narodowego Banku Polskiego z 10 grudnia 1988 roku (Monitor Polski nr 35, poz.325), wycofana z dniem denominacji z 1 stycznia 1995 roku, rozporządzeniem prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 18 listopada 1994 (Monitor Polski nr 61, poz.541). 50 groszy 1949 – moneta pięćdziesięciogroszowa, bita w miedzioniklu i alupolonie. Odmiana w miedzioniklu wprowadzona do obiegu z dniem reformy walutowej z 30 października 1950 r., zarządzeniem z 14 lutego 1951 r. (Monitor Polski nr A-14, poz.196), odmiana w alupolonie 26 września 1956 r. zarządzeniem Ministra Finansów z 12 września 1956 (Monitor Polski nr 80, poz.963). Moneta została wycofana z obiegu z dniem denominacji 1 stycznia 1995 r. zarządzeniem prezesa Narodowego Banku Polskiego z 18 listopada 1994 r. (Monitor Polski nr 61 poz.541).

    W 1515 r. król dokonał próby przymusowego zrównania półgroszy polskich z litewskimi, co okazało się preludium do głębokiego kryzysu, spotęgowanego przede wszystkim przez trwający od jesieni 1517 r. napływ półgroszy świdnickich Ludwika II Jagiellończyka. Napływ podwartościowych monet świdnickich spowodował inflacje bilonową na wielką skalę. Król próbował ratować sytuację wydając zakaz (niezrealizowany w pełni) przyjmowania walorów świdnickich. Objął on jednak Koronę, a nie sięgnął Prus i Litwy. W 1523 r. zdecydowano się nawet na zerwanie kontaktów handlowych ze Śląskiem, ale i to przyniosło tylko połowiczny efekt. Dopiero reformy monetarne z lat 1526–1535 okazały się w miarę skuteczne.

    3 grosze (1835–1841) – moneta trzygroszowa Królestwa Kongresowego okresu po powstaniu listopadowym, wprowadzona do obiegu jako następczyni monety 3 grosze polskie (1819–1835), po zatwierdzeniu 18 maja 1835 r. przez cara Mikołaja I zmodyfikowanych rysunków monet miedzianych i bilonowych dla Królestwa Polskiego. Była bita na podstawie ukazu cara Aleksandra I z 1 grudnia 1815 r., w miedzi, w latach 1835–1849, z datą na monecie 1835–1841, wg systemu monetarnego opartego na grzywnie kolońskiej. Wycofano ją z obiegu w lutym 1851 r. 50 groszy 1923 – moneta pięćdziesięciogroszowa, wybita w niklu, wprowadzona do obiegu 1 lipca 1924 r. (Dziennik Ustaw z r.1924 nr 34 poz.351), wycofana z dniem reformy walutowej z 30 października 1950 roku Znajdowała się w obiegu zarówno w II Rzeczypospolitej jak i Generalnym Gubernatorstwie.

    „Zły pieniądz” napływał nie tylko ze Śląska. Za bicie waluty kredytowej (o niższej niż dotychczasowa wartość), w 1520 r. wziął się, pozostający od roku w stanie wojny z Polską, wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern. W celu zatrzymania napływu nowych groszy z Królewca, Zygmunt I Stary wydał edykt zmieniający zasady handlu z ziemiami zakonu – teraz można było posługiwać się wyłącznie pieniądzem polskim, szelągami, florenami węgierskimi lub reńskimi. Podobnej próby „wprowadzenia złego pieniądza” dokonał w latach 1524–1526 nielojalny Gdańsk, skąd płynęły niskowartościowe szelągi.

    Ruś Czerwona, łac. Ruthenia Rubra lub Russia Rubra – kraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie oraz w południowo-wschodniej Polsce.5 złotych wzór 1994 – moneta pięciozłotowa bimetaliczna, wprowadzona do obiegu w dniu denominacji z 1 stycznia 1995 r., zarządzeniem z 29 listopada 1994 r.

    Monety systemu groszowego[ | edytuj kod]

    monety złote

  • floren węgierski
  • floren (Władysław I Łokietek 1330 r.)
  • dukat (Aleksander Jagiellończyk 1503 r.)
  • monety srebrne do reformy Władysława II Jagiełły z lat 1393–1398

  • grosz praski = 12 denarów do 1334 roku; 16 denarów po 1334 roku
  • grosz krakowski = 16 denarów do 1380 roku; 18 denarów po 1380 roku (od reformy z lat 1365–1370)
  • kwartnik= ½ grosza krakowskiego (od reformy z lat 1365–1370)
  • ćwierćgrosz = ½ kwartnika (od reformy z lat 1365–1370)
  • denar = 2 obole
  • monety srebrne po reformie Władysława II Jagiełły z lat 1393–1398

    Unia polsko-litewska – związek Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozpoczął się unią w Krewie 14 sierpnia 1385 r. Do 1569 r. była to unia personalna. Na mocy postanowień unii lubelskiej przekształcona została w unię półrealną, nie była to w pełni unia realna, ponieważ odrębne pozostało wojsko i skarb. Jej istnienie zakończyło się wraz z III rozbiorem Polski w 1795 r.II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.
  • grosz praski
  • półgrosz (kwartnik duży) = ½ grosza = 8 denarów; 9 denarów od 1398 roku
  • kwartnik (mały) = 4 denary do 1398 roku
  • ternar (kwartnik) = 3 denary od 1398 roku
  • denar
  • Systemy monetarne w czasach nowożytnych (1526–1795)[ | edytuj kod]

    Okres dukatowo-talarowy, zwany też złotowym, obejmuje zarówno czasy największej potęgi Rzeczypospolitej, jak i moment jej upadku. System monetarny stał się bardzo rozbudowany, gatunki pieniądza – wielorakie, wzrosła liczba mennic, odmian i szczegółów. Przeprowadzano wielkie reformy monetarne.

    2 złote polskie (1816–1820) – moneta dwuzłotowa Królestwa Kongresowego okresu autonomii, wprowadzona ukazem cara Aleksandra I z 1 grudnia 1815 r., bita w srebrze w latach 1816–1820, wg systemu monetarnego opartego na grzywnie kolońskiej. Moneta nie posiadała otoku i dlatego została zastąpiona dwuzłotówką 1819–1825, z otokiem. Wycofano ją z obiegu 1 maja 1847 r. III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945. Oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), od 1938 (po Anschlussie Austrii) używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

    W pierwszej połowie XVI w. unia polsko-litewska znalazła się w dogodnym położeniu gospodarczym. Jako jedno z największych państw w Europie wchodziła w okres szybkiego rozwoju, poprzedzonego w poprzednim stuleciu długotrwałą stabilizacją gospodarczą. Szczególnym impulsem gospodarczym było pokonanie w 1466 r. krzyżaków, blokujących wcześniej dostęp do Bałtyku. Bardzo dobra koniunktura na Zachodzie napędzała popyt na polskie produkty rolne. Duże znaczenie miał również handel z Czechami i Węgrami. Do obsługi intensywnego życia gospodarczego przestał wystarczać odziedziczony po pierwszych Jagiellonach system monetarny oparty na półgroszach i denarach w Koronie i na Litwie oraz szelągach w Prusach. Znaczy wzrost ilości dostępnych kruszców, w wyniku intensywnych kontaktów handlowych oraz uruchomienia własnego wydobycia, musiał odbić się na systemie monetarnym. Wzrost obrotów powodował zapotrzebowanie na „grubą” monetę. Funkcję tę zaczęło przejmować napływające z zagranicy złoto, którego jednak niedostatek powodował również wzrost zapotrzebowania na srebro, w tym również w handlu międzynarodowym. To skłaniało do kreowania coraz większych srebrnych standardów monetarnych. Logicznym następstwem takiego stanu rzeczy było wprowadzenie bimetalicznego systemu monetarnego opartego na współobiegu monet grubych – złotych – oraz średnich i drobnych – srebrnych.

    Patagon – srebrna moneta talarowa, bita w Niderlandach Hiszpańskich w XVII w., za panowania: Alberta i Elżbiety (1598–1621), zwana talarem albertowym, Filipa IV i Karola II, w wielu mennicach brabanckich (Antwerpia, Bruksela, Maastricht), flandryjskich (Brugia), burgundzkiej, luksemburskiej Tournai, zwany także talarem krzyżowym, zawierająca 24,588 grama czystego srebra. Na awersie przedstawiony jest ukośny krzyż, a na rewersie wielka hiszpańska tarcza herbowa okolona łańcuchem Orderu Złotego Runa. Wojna rosyjsko-turecka 1768–1774 – wojna pomiędzy Imperium Rosyjskim a Imperium Osmańskim, doprowadziła do zdobycia przez Rosję południowej Ukrainy, Krymu i północnego Kaukazu.

    XVI w. to czas nowej organizacji mennictwa zarówno pod względem jego usytuowania w ustroju państwa jak wykorzystywanych środków technicznych. Bicie monet przestało już być domeną władcy, a opierało się na dezyderacie komisji sejmowej. Na żądanie parlamentu władca otwierał lub zamykał mennice. Jeszcze za panowania Kazimierza IV Jagiellończyka na czele systemu stał specjalny urzędnik, zwany podskarbim. Z początku odpowiadał przed królem, później przeszedł pod kontrolę stanów. Konstytucja sejmowa nakazywała podskarbiemu ustalenie odpowiedniego zakresu produkcji i stopy menniczej. Z biegiem czasu zauważono, że o wiele sprawniej niż urzędnik, zwłaszcza pod względem osiąganego dochodu, produkcją pieniądza zarządza dzierżawca mennicy – dlatego też utrwaliła się praktyka dzierżawy mennic. Podskarbi zawierał więc umowę z dzierżawcą, zatrudniając zarazem niezależnego od niego kontrolera – wardajna, którego zadaniem było sprawdzanie jakości monety i rachunków.

    Skandynawia – region północnej Europy, obejmujący kraje: Szwecję, Norwegię oraz Danię. Obejmuje część z krajów nordyckich.Zachodnia Białoruś (biał. Заходняя Беларусь, Zachodniaja Biełaruś, ros. Западная Белоруссия, Zapadnaja Biełorussija) – nieoficjalna nazwa ziem, które uważane były przez władze sowieckie i część środowisk białoruskich za ziemie historycznie i etnicznie białoruskie, a które w wyniku traktatu ryskiego z 1921 roku znalazły się w składzie II Rzeczypospolitej. Nazwa używana była dla przeciwwagi wobec Wschodniej Białorusi – tj. Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w jej granicach sprzed 2 listopada 1939 roku. Obecnie w polskiej historiografii, oprócz tej nazwy, stosuje się określenia: ziemie północno-wschodnie II Rzeczypospolitej, tzw. Białoruś Zachodnia, lub szerzej Kresy Wschodnie. Zarówno granice obszaru, jak i jego nazwa pozostają przedmiotem kontrowersji, budząc wiele emocji i wywołując dyskusje wśród białoruskich i polskich historyków.

    Zmiany objęły również wygląd monet, zarówno w mennictwie, jak i stylu artystycznym. Na monetach zaczęto umieszczać szereg znaków podskarbiowskich (np. inicjały, herb), dzierżawcy (inicjały), rzadziej rytownika (inicjały), a bardzo rzadko wardajna (różne symbole). Portret władcy umieszczany na monetach zyskał charakter realistyczny – stając się zminiaturyzowaną formą renesansowego medalionu.

    10 groszy 1938 – próbna moneta okresu złotowego II Rzeczypospolitej, będąca efektem poufnych przygotowań Mennicy Państwowej do realizacji nakazu przeprowadzenia specjalnej emisji monet, w celu zabezpieczenia obiegu pieniężnego, w związku ze spodziewanym wycofywaniem przez ludność monet srebrnych i niklowych, w przypadku nadchodzącej wojny. Lech – nazwa waluty polskiej, zaproponowana w 1919 przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową – instytucję emisyjną Rzeczypospolitej Polskiej. Miała zastąpić markę polską – jednostkę monetarną odziedziczoną po państwie niemieckim.

    Dzięki wprowadzeniu reform i innowacji pieniężnych przez Zygmunta I Starego, Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego system monetarny I Rzeczypospolitej przybrał postać finalną. Na terenie całego państwa współobiegały dwie waluty:

  • dukatowo-talarowa – złote portugały i dukaty, srebrne talary, półtalary oraz orty – z początku przeznaczone dla obsługi wielkiego handlu,
  • groszowa – srebrny grosz, jego wielokrotności i frakcje, oraz srebrny, później miedziany, szeląg – w założeniu przeznaczone do obrotu wewnętrznego.
  • Waluty te były od siebie niezależne, tzn. stosunek dukata i talara do grosza był kształtowany przez rynek. Z upływem czasu okazało się, że o ile kursy dukatów i talarów charakteryzowały się stosunkowo dużą stabilizacją, to system groszowy miał stałą tendencję do dewaluacji, co oczywiście doprowadzało do wzrostu ceny dukata i talara wyrażonej w groszach, a także pojawieniem się wielokrotności grosza, jak trojaki i szóstaki.

    Zysk menniczy – zysk fiskalny płynący z korzystania z przywileju menniczego, powstały z różnicy między rzeczywistym kosztem wybicia monety a jej wartością nominalną. Piotr z Aspeltu (ur. ok. 1350, zm. 2 czerwca 1320) – duchowny rzymskokatolicki, lekarz i kapelan króla niemieckiego Rudolfa I Habsburga, kanclerz Królestwa Czech, arcybiskup Moguncji.

    Podział wynikający z bimetalizmu, czyli współobiegu srebra i złota, nie był spójny z podziałem na waluty dukatowo-talarową i groszową. W tej pierwszej mieściły się zarówno monety złote, jak i srebrne, a w walucie groszowej nie tylko srebrne, gdyż później dołączyły również nominały miedziane. Pomimo pozornej obfitości gatunków monet cały ten dwoisty układ oparty był na kilku głównych rodzajach, a cała reszta to tylko ich wielokrotności i frakcje. Te podstawowe gatunki to:

    15 krajcarów (1775–1777) – moneta piętnastokrajcarowa, zwana również złotówką, bita dla Królestwa Galicji i Lodomerii w latach 1775, 1776 i 1777. Asygnata – (z łac. assignatus – wyznaczony, przyznany) rodzaj instrumentu finansowego używanego historycznie jako pieniądz papierowy na przełomie XVIII. i XIX. wieku, m.in. we Francji (1789-1796), Włoszech (1798-1799) i Rosji (1769-1817).
  • dukat
  • talar
  • złoty
  • grosz
  • szeląg
  • denar.
  • Dukat był znany jeszcze z okresu groszowego. Do Rzeczypospolitej napływał głównie z Węgier, a o jego popularności aż do XVIII w. zdecydowało konsekwentne zachowywanie stopy menniczej, zatem i stałej wagi, wynoszącej 3,5 grama. Na początku XVII w. mocną pozycję zdobył także bity w mennicach Rzeszy złoty reński (gulden) o masie 3,18 grama.

    Jan Alojzy Matejko (ur. 24 czerwca 1838 w Krakowie, zm. 1 listopada 1893 w Krakowie) – polski malarz, twórca obrazów historycznych i batalistycznych, historiozof.Albrecht Hohenzollern, niem. Albrecht von Brandenburg-Ansbach (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiewie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego przed sekularyzacją państwa zakonnego, w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.

    Specyficznym gatunkiem „grubej” monety (tzn. o sporej wartości), ale bitej w srebrze, stał się talar, którego nazwa wywodzi się od czeskiej kopalni srebra Joachimsthal od czego utworzono Joachimsthaler, później skrócony do thaler. Talar na początku był swoistym srebrnym odpowiednikiem dukata. Według stopy saskiej powinien ważyć 1 uncję (29,2 grama) srebra próby 937,5. Talar napływał intensywnie do końca panowania Zygmunta II Augusta z Rzeszy i Niderlandów (tzw. lewkowy), Burgundii (tzw. krzyżowy) i innych krajów.

    Grosz doczekał się bardzo rozbudowanej listy wielokrotności: półtorak, dwojak, trojak, czworak oraz szóstak. Pod koniec tego okresu monetarnego pojawiła się także dziesięciogroszówka.

    Odziedziczone po średniowieczu: szeląg i denar, w okresie bimetalizmu kończyły swój żywot. Przez stały spadek wartości zmieniały się w mało ceniony bilon, żeby – jak w przypadku denara – w końcu zniknąć całkowicie z systemu monetarnego (dotyczyło to również jego frakcji, czyli obola).

    Złoty polski po raz pierwszy został definiowany w ordynacji menniczej z 1528 r. jako jednostka obrachunkowa, niemająca materialnego desygnatu, czyli nie zamierzano wybijać monet złotowych, ich wielokrotności ani frakcji. Złotego wprowadzono jako odnośnik monetarny, wobec którego można było definiować wszystkie inne gatunki pieniądza. Wtedy powołano zasadniczą, zawsze niezmienną relację 1 złoty polski = 30 groszy. W momencie definiowania złotego w ordynacji z 1528 r. rynek kruszców załamał się, czego efektem była niestabilność wzajemnych kursów złota i srebra. Z tego powodu do zdefiniowania złotego użyto przebrzmiałego, łatwego jednak do zapamiętania, abstrakcyjnego kursu dukata z XV w. – 30 groszy, z całą świadomością, że rzeczywisty kurs nie tylko się już od niego oderwał, ale też, zgodnie z obserwowaną tendencją, będzie wzrastał.

    W latach 1526–1795 kolejne systemy monetarne były wprowadzane poprzez reformy, aktami zwanymi ordynacjami menniczymi albo uniwersałami.

    System monetarny w latach 1526–1580[ | edytuj kod]

    Po doświadczeniach ze złym pieniądzem, Zygmunt I Stary podjął decyzję o reformie systemu monetarnego. Po rozpatrzeniu konkurencyjnych projektów autorstwa:

  • Mikołaja Kopernika (Monete cudende ratio) i
  • Josta Ludwika Decjusza (De monete cussione ratio),
  • jako podstawę wybrano ten drugi. W latach 1526–1535 w życie weszło siedem ordynacji menniczych. Ważniejsze z nich to:

  • 15 października 1526 – denary, ternary, grosze,
  • 1527 – skup monety świdnickiej,
  • 1528 – trojaki, szóstaki
  • 1529 – szelągi i inne monety pruskie,
  • 1534–1535 – monety litewskie.
  • Do nowego systemu dokooptowano jeszcze półgrosze, wybite prawidłowo w latach 1507–1511. W efekcie na rynku znalazły się typy pieniądza o uregulowanym kursie wobec obrachunkowego złotego, który wprowadzono wraz z ogłoszeniem ordynacji menniczej z 16 lutego 1528 r.:

  • dukat typu węgierskiego – 1 złp 15 groszy (45 groszy),
  • szóstak – /5 złp,
  • trojak – /10 złp,
  • grosz – /30 złp,
  • półgrosz – /60 złp
  • ternar – /180 złp,
  • denar – 540 złp,
  • szeląg – /90 złp,
  • grosz litewski – /24 złp,
  • półgrosz litewski – /48 złp.
  • Innymi słowy, w polskim systemie monetarnym, do którego inkorporowano system pruski, relacje między jednostkami monetarnymi przedstawiały się następująco:

    1 złoty polski obrachunkowy = 5 szóstaków = 10 trojaków = 30 groszy = 60 półgroszy = 90 szelągów (pruskich) = 180 ternarów (koronnych) = 540 denarów.

    Różnica pomiędzy systemami polskim i pruskim, czyli obieg ternara w Koronie i szeląga w Prusach, była raczej pozorna, gdyż oba gatunki monet związano ze sobą stałą relacją – dwa ternary za jeden szeląg. Oznaczało to przy okazji odejście szeląga pruskiego od dotychczasowej podstawy, którą nominalnie stanowiła 60-szelągowa grzywna chełmińska. W pełni została za to zachowana grzywna krakowska (197,684 grama), dzieląca się na 256 denarów – obliczenia przy wykorzystaniu jednostek podrzędnych grzywny, takich jak wiardunek czy skojec, były prowadzone na polskiej wsi jeszcze w XVIII w.

    Nie udało się natomiast zunifikować systemu polsko-pruskiego z litewskim. Wręcz przeciwnie, dwie ostatnie ordynacje z 1534 i 1535 r. miały w istocie charakter antyunifikacyjny, konserwujący odrębność monetarną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kurs grosza litewskiego do grosza polskiego tradycyjnie pozostawał w proporcji 4:5 – złoty obrachunkowy był równy 30 groszom polskim, ale 22 litewskim. Samo wprowadzenie nowego pieniądza na Litwie spotkało się z wielkim oporem, ze względu na przyzwyczajenie do półgrosza. Król musiał w specjalnym liście wysłanym do namiestnika Żmudzi Mikołaja Narbutta zagrozić surowymi karami za odmowę stosowania nowego pieniądza. Wartym podkreślenia jest również fakt przesunięcia znaczeniowego – grosz litewski z 1535 r. był pierwszą monetą Wielkiego Księstwa, a nie wielkiego księcia, jak dotąd.

    Zgodnie z postulatami Decjusza, w trakcie reformy szczególną uwagę zwrócono na postać plastyczną nowych walorów – musiały one zasadniczo różnić się od dotychczasowych, aby szybko można było wycofać te drugie. Być może właśnie dzięki temu nowe walory miały zdecydowanie renesansowy charakter.

    Decyzja sejmu piotrkowskiego z 16 lutego 1528 r. umożliwiła realizację emisji polskiej monety złotej – dukata, na skalę pozwalającą na stwierdzenie pełnego wprowadzenia złota do obiegu. Emisja złota również została zaplanowana przez Decjusza, a jej celem ekonomicznym było zatrzymanie stałego wzrostu kursu dukata wobec grosza. Dukat koronny był ściśle wzorowany na węgierskim, zarówno pod względem wagi, jak i próby. W latach 1525–1538, zgodnie z założeniem Decjusza, kurs utrzymał się na stałym poziomie 45 groszy. Jednak gdy w 1535 r., z powodu niedostatku kruszców, przerwano produkcję w Krakowie i Gdańsku, cena zaczęła rosnąć, osiągając w 1543 r. – 47 groszy, a w 1543 r. – już 53 grosze. Bicie złotych monet wznowiono pod koniec panowania Zygmunta I Starego, dzięki zasileniu skarbu 105 kg złota w formie 30 tys. dukatów z posagu Elżbiety Austriaczki, wypłaconego królewiczowi Zygmuntowi. Całą sumę przebito bezzwłocznie na dukaty koronne.

    Król Zygmunt II August przeniósł środek ciężkości mennictwa Rzeczypospolitej do Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie poza monetami na stopę litewską, bito również walory na stopę polską. Już w 1548 r. król wydał polecenie o zamknięciu wszystkich mennic koronnych. Obok, mającej podstawowe znaczenie w okresie tego panowania, mennicy wileńskiej, działały również mennice miejskie w: Gdańsku, Elblągu i Wschowie, mennica w Tykocinie oraz inflancka mennica w Dahloholmie (obecnie Dole na Łotwie). Najmocniej władca odcisnął swoje piętno na mennictwie litewskim, urządzając je praktycznie na nowo. Zaniechanie produkcji w Koronie, nie było równoważne z zanikiem polskiego systemu monetarnego. Składały się teraz na niego monety litewskie bite w Wilnie na stopę polską, oraz gdańskie, elbląskie i wschowskie. Obiegały też monety obce – srebrne talary i złote dukaty, przeliczane po kursie odpowiednio 30–33 i 45–52 groszy za sztukę.

    Zygmunt II August nie zarzucił prób unifikacji systemów monetarnych Korony i Wielkiego Księstwa. Wybrał jednak inną drogę niż jego ojciec, który zmuszał Litwę do przyjęcia systemu polsko-pruskiego. Zygmunt II August „zakonserwował” stosunki w Koronie i Prusach, oraz zbudował nowy system Litwy w taki sposób, że zyskał wymiar „uniwersalny”, pozwalający na wprowadzenie w przyszłości wspólnej monety całej Rzeczypospolitej. W 1565 r., pod koniec swojego panowania, król przeprowadził prawdopodobnie na Litwie reformę, nieodnotowaną w źródłach, przygotowującą planowaną unifikację. Zatrzymano wówczas w Wilnie produkcje typowo litewskich denarów i półgorszy, wprowadzając jednocześnie obok nich, niespotykane dotąd gatunki jak dwudenary, dwojaki i czworaki. Monety te cechowały się swoistą uniwersalnością, gdyż przy obowiązującym kursie pieniądza polskiego do litewskiego nadawały się do stosowania w obu systemach.

    W okresie bezkrólewia 1572 mennica w Gdańsku nie przerwała pracy i biła w 1573 r. drobne denary oraz szelągi – pierwsze beznapisowe, drugie opatrzone imieniem zmarłego Zygmunta II Augusta. Pozostałe mennice nie funkcjonowały. Podobnie było za krótkiego panowania Henryka Walezego. Władca ten, po ucieczce do Francji, opatrywał tamtejsze swoje monety tytulaturą sugerująca, że nadal jest królem Franków i Polaków. Było to jednak działanie bezprawne. Monety wybite w ten sposób, poza nieuprawnionym tytułem królewskim, nie mają nic wspólnego z Rzecząpospolitą.

     Osobny artykuł: Monety Henryka Walezego.

    Na początek rządów Stefana Batorego przypada wybicie pierwszych polskich monet oblężniczych (1577), przez Gdańsk, który nie uznał siedmiogrodzianina jako króla. Po zakończeniu konfliktu po 10 miesiącach, monety zostały wywołane, jako bite wg zaniżonej stopy menniczej.

     Osobny artykuł: Monety oblężnicze Gdańska.

    System monetarny w latach 1580–1623[ | edytuj kod]

    Stefanowi Batoremu przypadła rola wdrożenia w życie postanowień unii lubelskiej, między innymi unifikującej systemy monetarne Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zasada ujednolicenia pieniądza została sformułowana po raz pierwszy w ordynacji menniczej z 5 stycznia 1580 r. Regulacja ta wprowadzała wspólną dla unii listę monet srebrnych:

  • talar,
  • półtalar,
  • szóstak,
  • trojak,
  • grosz,
  • półgrosz,
  • szeląg,
  • denar,
  • określając stopę i wagę każdej z nich. Pojawiła się także nazwa obola – tym razem jako synonimu denara, gdyż bicia obola jako pół denara już nie przewidywano. Dokonano swoistej unifikacji plastycznej litewskich monet – znak Pogoni z mitrą zastąpiono tarczami z orłem i Pogonią, nakrytymi królewską koroną. W ordynacji z 1580 r. zagadnienie złotych monet nie było regulowane. Najprawdopodobniej uznano, że wystarczy w tym zakresie ordynacja Zygmunta Starego z 1528 r. Z obliczeń wynika, że przyjęto nominalny stosunek wartości srebra do złota: 11:1. Nie wprowadzono złotego polskiego w monecie, choć niezmiennie funkcjonował on jako podstawa systemu oraz powszechnie wykorzystywana jednostka obrachunkowa.

    Polityka monetarna Stefana Batorego odniosła duży sukces, między innymi dzięki 20-letniej stabilizacji kursów dukata i talara – w latach 1587–1596 cena dukata ustaliła się na poziomie 56 groszy, a talara w podobnym przedziale czasowym – na poziomie 35 groszy.

    Moneta Stefana Batorego była w zasadzie pełnowartościowa. Emisji znaków pieniężnych bez pokrycia ordynacja nie dopuszczała w ogóle – pod tym względem to jedyny akt o takiej treści wydany kiedykolwiek w Polsce. W przypadku wielu monet zastosowano jednak większą domieszkę miedzi, ale tylko po to, aby były jedynie odpowiednio większe i cięższe. O jakości monet bitych w czasach Stefana Batorego może świadczyć ich popularność pod koniec XVI w. w handlu na Bałkanach i całym tureckim Wschodzie.

    Ordynacja z 1580 r. po raz pierwszy wprowadzała talary. Rozpoczęcie ich rodzimej produkcji, jak również innych „grubych” monet, wiązało się z modernizacją wykorzystywanej techniki. Koniecznymi stały się zarówno zaawansowana postać plastyczna walorów oraz zmiany w samym procesie technologicznym – głównie zwiększenia siły uderzenia młota.

    Na przełomie XVI i XVII w. kraje wchodzące w skład Rzeszy ogarnął duży kryzys monetarny, nazywany w Niemczech Kipper und Wipperzeit, którego efektem była gwałtowna deprecjacja monet drobnych w stosunku do grubych – talarów i dukatów. Ze względu na wymianę handlową niekorzystne zjawiska gospodarcze zostały zaimportowane do Rzeczypospolitej i w rezultacie nastąpił odpływ drobnej monety rodzimej oraz wzrost kursów monet grubych. Pierwsze przejawy zaburzeń na rynku monetarnym dało się zaobserwować już w 1588 r. – na samym początku panowania Zygmunta III Wazy. Wywołanie monety obcej okazało się nieskuteczne. Wobec powyższego Zygmunt III był zmuszony do stałego obniżania zawartości srebra w drobnych monetach, w celu odpowiedniego dostosowania ich do aktualnego kursu talara. Owe dewaluacje, będące odwrotem od polityki Stefana Batorego, miały na celu zapobieżenie wypieraniu rodzimych monet drobnych przez małowartościowy pieniądz obcy. Przy okazji wprowadzono nowe gatunki pieniądza:

  • orta
  • półtoraka
  • lekkiego talara – zdewaluowanej wersji talara.
  • W 1604 r. podjęto uchwałę o obniżeniu zawartości srebra w nowo wybijanych szóstakach i trojakach o 10%, groszach o 18%, oraz szelągach o 60%. Duża dewaluacja szeląga sprowadziła go do pozycji bilonu.

    W roku 1608 Gdańsk wprowadził nowy gatunek pieniądza – orta, będącego równowartością ¼ talara, albo 10 groszy.

    W 1614 roku na rynku pojawił się kolejny nowy gatunek monety – półtorak, stanowiący nominalnie ³/2 grosza, ale odwołujący się do grosza o obniżonej o prawie 30% zawartości srebra, co oczywiście usankcjonowało dalszy wzrost cen dukata i talara.

    W 1615 r. obniżono jakość ortów do 81,6% dotychczasowej wartości.

    W 1616 r. ponownie zdeprecjonowano orta do 75% wartości (liczonej względem talara).

    W 1619 r. obniżono zawartość srebra w półtorakach o ponad połowę, aż do 48% pierwotnej wartości grosza.

    W 1620 kolejna przecena objęła orty, a także stabilne dotąd talary. Orty uznano teraz za równowartość 16 groszy, a talary, w nowej wersji (lekkie), za równe 40 groszom. W późniejszym okresie pojawiły się również półtalary lekkie. Równocześnie z talarami lekkimi bito talary ciężkie i to niekiedy tymi samymi stemplami.

    Dwa pierwsze dziesięciolecia XVII w. to narastający chaos na rynku monetarnym – obok siebie kursowały monety o tych samych nazwach, ale bardzo różnych wartościach.

    System monetarny w latach 1623–1650[ | edytuj kod]

    Zasadnicza reforma systemu monetarnego została przeprowadzona za pomocą ordynacji menniczej z 1623 r. Za podstawę nowych regulacji uznano stosunek:

    1 talar „ciężki” = 80 groszy.

    Według tej relacji ustalano zawartość srebra we wszystkich nowo bitych monetach, przy okazji definiując na nowo wartość orta jako /5 talara.

    W 1627 r. sejm zlecił całkowite zakończenie produkcji monet drobnych, jako podatnych na deprecjację. Była to decyzja asekuracyjna – w pierwotnych założeniach tymczasowa. Przerwa w produkcji monety drobnej, jeśli nie brać pod uwagę mało licznej emisji z mennicy w Łobżenicy, trwała aż 23 lata.

    Produkcja dukatów i talarów została utrzymana, ale w przypadku talarów dokonano obniżenia stopy menniczej. Talar zaczął się stabilizować ok. 1628 r., na poziomie 90 groszy, natomiast dukat zwyżkował aż do 1640 r., osiągając poziom 180 groszy. Przy okazji ustaliła się nowa relacja talara do dukata – 2:1.

    Na przełomie lat 20. i 30. XVII w. pojawiły się ćwierćtalary oraz półtalary.

    Sytuacja uległa pewnemu uspokojeniu, ale całkowite zapanowanie nad nią okazało się niemożliwe. Głównymi powodami były ogólnoświatowe zjawiska ekonomiczne, takie jak:

  • „rewolucja cen” w całej Europie wskutek koniunktury w rolnictwie i kryzysu w rzemiośle, oraz
  • zwyżka cen złota wobec srebra spowodowana rosnącym napływem surowców z Ameryki.
  • Wystąpiły również inne czynniki, jak emisja drobnych monet w mennicy elbląskiej przez okupujących Szwedów, przeprowadzona wedle stopy wyższej, niż zakładała to ordynacja z 1623 r.

    W kwietniu 1632 na sejmie warszawskim wprowadzono również zasadniczą zmianę w obszarze mennictwa państwa polsko-litewskiegokról zrzekł się na rzecz skarbu Rzeczypospolitej przynależącego dotąd wyłącznie królom prawa bicia monety (łac. ius regale) i korzystania z płynących z tego dochodów, co oznaczało między innymi, że zwierzchność nad mennicami przejął sejm (mennictwo powróciło w zakres odpowiedzialności królewskiej dopiero 7 września 1764 r. na sejmie konwokacyjnym Stanisława Augusta Poniatowskiego).

    Za panowania Władysława IV nie wznowiono produkcji drobnych monet, a ograniczono się jedynie do „najgrubszych”. Wynikało to między innymi z nasycenia rynku zarówno pod względem ilościowym, jak i gatunkowym.

    System monetarny w latach 1650–1658[ | edytuj kod]

    16 maja 1650 r. ogłoszono akt normatywny – ordynację menniczą, urządzającą na nowo stosunki na rynku pieniężnym. Zauważając wpływ sytuacji w Rzeszy na polski pieniądz, zaprowadzono ustawowo nowy system wagowy. Za podstawę przyjęto stopę menniczą ówczesnych talarów cesarskich. Ustalono jednolite próby srebra (875) dla talarów, ortów, szóstaków i trojaków. Dla dwojaków i groszy przyjęto próbę 437,5. Zdefiniowano na nowo grzywnę krakowską dla monet srebrnych (201,86565 grama), czyniąc z niej jednolitą grzywnę menniczą na terenie całej Rzeczypospolitej. Na bazie nowo zdefiniowanej grzywny krakowskiej uregulowano nowy wzajemny stosunek poszczególnych gatunków i rodzajów monet. Zmiana dotknęła również dukata, którego teraz zdefiniowano na modłę niemiecką. Oznaczało to odejście od ciągle obowiązującej ordynacji z 1528 r. i zastąpienie grzywny 200,095 grama, grzywną kolońską (233,8123 grama). Z dawnej grzywny bito 56 dukatów, z nowej 67. Masa dukata spadła z 3,57 grama do 3,49 grama, jednak przy polepszonej próbie złota – z 967 na 986. W efekcie ilość czystego kruszcu w dukacie nie uległa zmianie. Doniosłym postanowieniem było wprowadzenie monet miedzianych – szeląga (cztery szelągi na grosz). Były to pierwsze monety miedziane w Polsce po blisko 300 latach od wycofania czerwonoruskich puł.

    Już po czterech latach od wejścia w życie ordynacji Gdańsk i Toruń wprowadziły pierwsze korekty. Miasta obniżyły stopę ortów, bijąc 38, a nie 36 sztuk z grzywny, przy jednoczesnym pogorszeniu próby z 875 na 750. Dawało to orty o wartości ponad 26 złotych zamiast 24, wynikających z ordynacji z 1650 r. W latach 1656 i 1657 nastąpiło dalsze, drobne obniżenie próby ortów.

    Ordynacja zaprowadzała w Polsce lepszą monetę niż w krajach ościennych i dlatego wkrótce została zmieniona. Dodatkowo wpływ na zmiany miały również ówczesne wojny.

    System monetarny w latach 1658–1760[ | edytuj kod]

    23 marca 1658 r. wprowadzono ordynację menniczą definiującą nowy, pełny system bicia monet drobnych, który okazał się trwały. Z jednej grzywny czystego srebra powstawało od teraz:

    51/5 orta, albo 154⅔ szóstaka, albo 320 trojaków, albo 660 półtoraków, albo 990 groszy.

    Trudna sytuacja związana z potopem szwedzkim pociągnęła za sobą wprowadzenie monet podwartościowych (kredytowych). Pierwszym takim gatunkiem były boratynki (pomysłodawca – Tytus Liwiusz Boratini), czyli małe szelągi bite w czystej miedzi, które pojawiły się w 1659 r., po uchyleniu zapisów ordynacji z 1650 r. Boratynkom nadano kurs urzędowy – ⅓ grosza. Sejm, dla pokrycia długów, zgodził się na wybicie 2 mln złp w miedzi, w postaci boratynków. Niestety Tytus Liwiusz Boratini nie tylko obniżył istotnie wagę monet, ale i znacznie przekroczył nałożone limity emisji. Miedzianych boratynków wybito ponad miliard, o łącznej wartości 11 mln złp.

    Posługiwanie się miedzianymi boratynkami wiązało się z koniecznością dopłat do cen wyrażanych w srebrze. Ponieważ moneta miedziana była bardzo drobna, dla wygody pakowano ją w worki po 900 sztuk (10 złp), lub po 9000 sztuk (100 złp). Ten ostatni ważył aż 11,7 kg.

    Drugim typem emisji podwartościowej były wprowadzone w 1663 r. tymfy (pomysłodawca – Andrzej Tymf), czyli nominalnie srebrne monety jednozłotowe (po raz pierwszy w historii), zawierające jednak mniej kruszcu niż połowa ich nominału. Wybito 6 mln takich złotówek. Tymfy produkowano do 1667 r., ale pozostały w obiegu całe stulecie, odrywając się jednak od swojej złotówkowej bazy, stając się podstawą odrębnej waluty miedzianej.

    Końcówka panowania Jana II Kazimierza to między innymi zalew fałszerstw monety polskiej na ogromna skalę, niepozostający bez wpływu na ogólna sytuację gospodarczą Rzeczypospolitej.

    Zarówno za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego, Augusta II Mocnego, Stanisława Leszczyńskiego, jak i Augusta III w obiegu posługiwano się pieniędzmi, które wprowadzono po ogłoszeniu ordynacji z 1658 r. Rysował się przy tym niebezpieczny dla życia gospodarczego podział pieniądza na dwa rodzaje:

  • monetę dobrą (moneta bona), za którą uważano gatunki monet srebrnych ostatnich Jagiellonów, Stefana Batorego i pierwszych lat Zygmunta III Wazy oraz przede wszystkim szóstaki i orty Jana Kazimierza z lat 60. XVII w.,
  • monetę bieżącą (moneta currens), na którą składały się tymfy i boratynki.
  • Moneta bieżąca dominowała pod względem ilościowym. Mająca łączną wartość nominalną 17 mln złp (6 mln sztuk tymfów i ponad miliard boratynków) pozostała głównym składnikiem obiegu pieniężnego, aż do reformy Stanisława Augusta Poniatowskiego z 1766 r.

    Podział na monetę dobrą i bieżącą skutkował w różnicy ich wzajemnych kursów. Zjawisko to próbowano neutralizować narzucając kursy przymusowe, które przyjęły się jednak tylko przy uiszczaniu podatków. W życiu codziennym relacja monety dobrej do bieżącej była kształtowana przez rynek – np. 9 tymfów za dukata, czy 5 tymfów za talara.

    Prusy Królewskie nie przyjęły w ogóle monety bieżącej i posługiwały się wyłącznie monetą dobrą.

    Mennice państwowe pozostawały zamknięte w czasie panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Na krótko otworzono je w czasach Jana III Sobieskiego. Jednak już w 1685 r., mocą uchwały sejmowej, ponowne zdecydowano o ich zamknięciu.

    W zasadzie August II nie bił monet dla Rzeczypospolitej, ani też nie uruchomił mennic koronnych. Nie miał do tego z resztą żadnego tytułu, gdyż mimo zawarcia unii personalnej, nie doszło do zawarcia unii monetarnej pomiędzy Rzecząpospolitą a Saksonią – co król poprzysiągł w pacta conventa. Jednak w latach 1698–1710 pojawiło się kilka emisji na stopę polską z mennicy w Lipsku, przeznaczonych dla Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

    Napływ pieniądza saskiego do Rzeczypospolitej, będący efektem unii personalnej z Saksonią, pociągnął za sobą konieczność uregulowania wzajemnych relacji obu systemów monetarnych. Przy okazji postanowiono rozprawić się z niszczycielskimi zjawiskami podziału monety na dobrą i bieżącą, oraz zaniżania urzędowych kursów tej drugiej w stosunku do rynkowej rzeczywistości. 2 marca 1717 r. została podjęta uchwała tzw. sejmu niemego regulująca te zagadnienia, a w ślad za nią wydano uniwersał Przebendowskiego – podskarbiego koronnego. Wartość tymfów i boratynków określono dokładnie na poziomie kursu rynkowego, tj 18 złp za dukata oraz 8 złp za talara. Tymf został zdefiniowany jako 38 groszy (114 boratynków) – tym samy rozerwano stosunek między tymfem a złotówką, na rzecz zrównania tymfa z ortem. Przy okazji nazwa tymf została uznana za oficjalną. Uniwersał określał też ceny wszystkich gatunków monet, odnosząc je do niewybijanych jednostek obrachunkowych – złotego polskiego (równego 30 groszy) oraz grosza miedzianego (równego 3 szelągi). Ustalone relacje to:

    1 tymf = 3 szóstaki = 6 trojaków = 38 groszy = 114 szelągów-boratynków.

    August III, podobnie jak jego ojciec, poprzysiągł w pacta conventa powstrzymywanie się od działalności menniczej. Jednak po 1749 r. ostentacyjnie łamał złożone przyrzeczenia, bijąc za granicami Rzeczypospolitej monety, które z punktu widzenia prawa były raczej fałszerstwami niż monetami polskimi, obliczonymi na szkodę jednego kraju – Rzeczypospolitej. Całkowicie zgodne z prawem były natomiast intensywne działania w tym okresie mennic miejskich z Prus Królewskich: Gdańska (od 1753 r.), Torunia (od 1760 r.) i Elbląga (od 1760 r.).

    Ocenia się, że August III wybił w Lipsku w latach 1749–1756 łącznie ok. 50 mln groszy miedzianych i ok. 100 mln szelągów. W 1752 r. produkcję Saksonii dla Rzeczypospolitej poszerzono o złote i srebrne monety koronne. Były to: grosze srebrne, półtoraki, trojaki, szóstaki, orty, tymfy, dwuzłotówki, półtalary, półaugustdory, dukaty, augustdory, dwudukaty oraz dwuaugustdory.

    System monetarny w latach 1760–1766[ | edytuj kod]

    W wyniku działań wojennych, po 1756 r. produkcję monet przeniesiono z Lipska do Gdańska i Elbląga, a także pośrednio do Torunia. Tym razem były to działania w pełni legalne, bo przymusową przeprowadzkę wykorzystano do przeprowadzenia reformy monetarnej. Miał to być odwrót od obowiązującego od 1717 r. rachunku w monecie miedzianej, na rzecz powrotu do monety srebrnej. Tytuł prawny pochodził z kilku nowych ordynacji:

  • 27 stycznia 1760 r. – tymfy,
  • marzec 1760 r. – dwuzłotówki,
  • 19 czerwca 1760 r. – trojaki,
  • 10 listopada 1760 r. – szóstaki,
  • 1760 r. oraz 1 marca 1761 r. – szelągi,
  • 9 sierpnia 1762 r. – złotówki.
  • Głównym efektem było wyprodukowanie w gdańskiej mennicy złotówek i dwuzłotówek (oznaczonych jako guldeny).

    Rok po śmierci króla przyjęto stopę menniczą konwencyjną z 1753 r.

    Reformy Augusta III z lat 1760–1762 nie odegrały istotnej roli w systemie monetarnym Rzeczypospolitej, natomiast stały się podstawą dla reformy monetarnej z 1766 r. Stanisława Augusta Poniatowskiego.

    System monetarny w latach 1766–1787[ | edytuj kod]

    Sejm konwokacyjny w 1764 r. zażądał od Stanisława Augusta Poniatowskiego ponownego uruchomienia produkcji pieniądza oraz objęcia tej dziedziny życia kontrolą królewską. Spełniając żądania posłów, król 10 stycznia 1765 r. powołał Komisję Menniczą, przed którą postawił zadania:

  • zorganizowania mennicy,
  • wprowadzenia do obiegu nowego, dobrego pieniądza, oraz
  • wycofania z rynku monety „szelężnej”, fałszywej i obcej.
  • Ponieważ granice państwa pozostawały otwarte, zdecydowano się na wprowadzenie systemu możliwie najbardziej podobnego do krajów sąsiednich, tzn. w zakresie monety złotej korzystającego z wzorców holenderskich, a w przypadku srebrnej – niemieckich (określonych konwencją austro-bawarską z 1753 r.).

    Nowy system monetarny został uregulowany według projektu, sygnowanego przez wojewodę inflanckiego Jana Borcha, w postaci dwóch uniwersałów:

  • 10 lutego 1766 r. – nowe regulacje,
  • 6 września 1766 r. – pozbawienie z dniem 31 sierpnia 1766 r. mocy obiegowej monet obcych, fałszywych oraz ustalenie listy kantorów skupujących te monety: Brody, Dubno, Dybowo (powiat toruński), Kamieniec Podolski, Kraków, Lwów, Poznań, Puławy, Warszawa i Zamość.
  • W przypadku monety złotej zdecydowano o biciu pojedynczych złotych dukatów, ściśle wg stopy holenderskiej, akceptowanej przez niemiecki układ konwencyjny. Umożliwiało to im kursowanie na równi z rozpowszechnionymi dukatami niderlandzkimi i niemieckimi, eliminując w ten sposób ich wywóz poza granice, ustalając jednocześnie korzystny kurs wymiany na dukaty węgierskie. Przyjęto próbę złota 986. Z jednej grzywny kolońskiej czystego złota (233,812 gramów) produkowano 68/283 dukata, czyli 67 dukatów z jednej grzywny kolońskiej stopu. Wartość dukata została określona na 16¾ złp, w miejsce dotychczasowych 18 złp. Nowy kurs dukata wzbudził protesty, między innymi niektórych urzędów skarbowych – był uważany za zaniżony.

    System monety srebrnej został zorganizowany w oparciu na talarze i jego frakcjach, z wkomponowaniem weń złotego:

    1 talar = 8 złotych = 32 grosze srebrne = 240 groszy miedzianych.

    Złoty nie dzielił się już na 30 groszy srebrnych, a jedynie na 4. Za to złotówka stała się równoważna 30 groszom miedzianym. Kilkusetletnia tradycyjna relacja 1 złoty = 30 groszy nie została zniesiona, natomiast nadano jej charakter bimetaliczny. Istnienie groszy srebrnych i miedzianych zaowocowało pojawieniem się w życiu codziennym nowych określeń – 2 grosze srebrne nazwano półzłotkiem, a 1 grosz srebrny ćwiećzłotkiem. Nazwa grosz była zarezerwowana dla miedziaka. System monety srebrnej, podobnie jak złotej, był dostosowany ściśle do wymagań konwencji z 1753 r. To jednak nie chroniło przed konkurencją ze strony monety pruskiej, której stopa mennicza nadal była gorsza.

    W wyniku reformy pojawił się o wiele bogatszy niż dotychczas system monet miedzianych. Były to:

  • trojaki,
  • grosze miedziane,
  • półgrosze, oraz
  • szelągi.
  • Monety te bito z miedzi pochodzącej z wycofanych boratynków oraz monet sasko-polskich, jak również z kruszcu wydobywanego w Górach Świętokrzyskich – co zaznaczano napisem „Z MIEDZI KRAIOWEY”.

    Do obiegu na rachunki powrócił denar, nie jako moneta, a jednostka obrachunkowa.

    Reforma miała charakter radykalny, pociągając za sobą obok pozytywów, także negatywne zjawiska, takie jak:

  • odmowa przyjmowania dukatów,
  • masowy wywóz monety wycofanej za granicę,
  • tendencje do nieuznawania nowej stopy menniczej – Toruń uczynił to dopiero z rocznym opóźnieniem.
  • Niekorzystna relacja przyjętej stopy menniczej wobec pruskiej spowodowała masową ucieczkę polskiej monety za granicę. Pułapką była wycena talara pruskiego na 6 złp. Srebrny parytet złotego polskiego w talarze polskim wynosił 2,925 grama, a w pruskim 2,783 grama. Różnica stanowiła zysk króla pruskiego z kupna talarów polskich za pruskie.

    Przyczyną braku odpowiednio szybkiej reakcji na taki stan rzeczy była niechęć Stanisława Augusta Poniatowskiego do obniżenia stopy menniczej, między innymi z powodów prestiżowych – deficyt mennicy pokrywał z uporem z własnej kieszeni (łącznie 3 mln złp). W takim stanie rzeczy Prusacy posunęli się nawet do bicia w wielkiej ilości fałszywych monet polskich (złotówek, półzłotków i groszy srebrnych), o obniżonej znacznie zawartości kruszcu.

    W latach 1766–1786 wybito monet:

  • złotych na kwotę 1 777 761 złp,
  • srebrnych na kwotę 43 798 830 złp, a
  • miedzianych na kwotę 7 839 382 złp.
  • System monetarny w latach 1787–1794[ | edytuj kod]

    Pierwszą próbę zahamowania ucieczki srebrnej monety za granicę stanowił uniwersał z 1782 r., zakazujący zarówno wywozu polskich pieniędzy do Prus, jak i przyjmowania pruskich w Polsce. Akt ten okazał się jednak spóźniony – większa część istotnych monet opuściła już w tym czasie granice. W tej sytuacji ogłoszono konstytucję z 2 października 1786 r., przywracającą kurs dukata sprzed 20 lat, tj. 18 złp (2 talary 8 groszy srebrem za dukata, zamiast dotychczasowych 2 talarów i 3 groszy), oraz obniżającą zawartość srebra w talarze z 23,38 grama do 22,4 grama (dotąd bito z grzywny kolońskiej czystego srebra 80 złp, teraz 83½ złp).

    W 1787 r. skasowano grosz srebrny, zamiast niego wprowadzono nowy gatunek bilonu – 10-groszówkę. We wszystkich monetach obniżono próbę pogarszając ją, aby nie stały się przedmiotem spekulacji.

    W wyniku reformy 1787 r. mennica zaczęła przynosić w końcu zyski ze swojej produkcji.

    Suma emisji za lata 1787–1794 wyniosła 36 386 276 złp, w tym:

  • dukatów – 1 779 550 złp,
  • monet srebrnych – 30 566 548 złp,
  • monet miedzianych – 4 020 178 złp.
  • System monetarny w latach 1794–1795[ | edytuj kod]

    W okresie insurekcji kościuszkowskiej przeprowadzono, ostatnią, bardzo szeroką, niepozostawiającą niemal nic z systemu z 1766 r., reformę monetarną, wprowadzając jednocześnie nowy, rewolucyjny pieniądz – papierowy. Reforma została przeprowadzona wbrew woli Stanisława Augusta Poniatowskiego, po odebraniu królowi mennicy i przekazaniu jej pod zarząd Komisji Skarbowej.

    Sytuacja gospodarcza Rzeczypospolitej w 1793 r. była katastrofalna, a sytuacja skarbu państwa – krytyczna. 19 kwietnia na czele powstania stanęła Rada Zastępcza Tymczasowa, która 21 kwietnia mianowała Komisję Skarbową. Już 24 kwietnia produkcję pieniądza wyłączono z przywilejów królewskich. Stanisław August nie zgodził się jednak na zmianę dotąd stosowanych stempli ze swoim portretem, żądając odszkodowania w wysokości 12 tys. dukatów. W późniejszym czasie król jednak wspomógł działania Komisji, przekazując jej 192 tys. złp w srebrach oraz 48 tys. złp w gotówce.

    14 czerwca 1794 r. Rada Najwyższa Narodowa wprowadziła nową stopę menniczą, zrywając z systemem konwencyjnym, na rzecz całkowitego upodobnienia do systemu pruskiego. Zdecydowano, że z grzywny kolońskiej srebra będzie wybijane 84½ złotego, w talarach 6-złotowych (a nie jak dotychczas 8-złotowych), dwuzłotówkach i złotówkach. Całkowicie zrezygnowano z półtalarów i podwójnych groszy srebrnych, natomiast wrócono do szóstaków bitych w srebrze bardzo złej próby. Wprowadzono nowe monety złote, również o słabszej próbie (20 karatów):

  • półstanislador (1½ dukata),
  • stanislador (3 dukaty).
  • Zdecydowano o produkcji podwartościowego bilonu na wzór pruski:

  • groszy,
  • trojaków,
  • dziesięciogroszówek.
  • Od rozpoczęcia pracy mennicy w Warszawie 13 czerwca 1794 r., do zdobycia Warszawy przez Rosjan 8 listopada 1794 r., zdołano wybić monet na kwotę 7,7 mln złp.

    W czasie insurekcji wprowadzono pierwszy w dziejach Polski pieniądz papierowy. Miał on charakter substytutowy, czyli zastępujący monety, których z różnych powodów nie dało się wybić. Papiery kościuszkowskie występowały w dwóch rodzajach, jako:

  • bilety skarbowe i
  • bilety zdawkowe.
  • Bilety skarbowe były w istocie państwowymi asygnatami, zawierającymi obietnicę przyszłej wypłaty w pieniądzu kruszcowym, pozyskanym dzięki sprzedaży dóbr państwowych. Można je także uważać za formę przymusowej pożyczki.

    Najwcześniejszą, pierwszą emisją insurekcji były bilety skarbowe (z datą 8 czerwca 1794 r.), które wprowadzono do obiegu 16 sierpnia 1794 r. Były to nominały: 5, 10, 25, 50, 100, 500 oraz 1000 złotych. Nakłady bardzo różniły się między sobą – od 59,4 tys. papieru 5-złotowego, do 500 sztuk 500-złotowego, czy 1000 sztuk 1000-złotowego. Wszystkie nominały charakteryzowały się drukiem jednostronnym, jak również miały te same wymiary. Wydrukowane papiery skarbowe zszywano po 500 sztuk, a następnie oprawiano w płótno. Wprowadzając je do obiegu, wycinano ręcznie z tak powstałego zeszytu – jest to przyczyna różnicy realnych wymiarów.

    Bilety zdawkowe stanowiły inną substytutową formę pieniądza. Opiewały one na niskie nominały, wydawane zamiast drobnych monet. Wprowadzono je w celu zaoszczędzenia surowca (miedzi i srebra), używanego do produkcji drobniaków.

    Bilety zdawkowe, stanowiące drugą emisję insurekcji, nosiły datę 13 sierpnia 1794 r. Drukowano je na grubym papierze, określanym czasem jako kartonik. Wydrukowano następujące nominały:

  • 5 groszy miedzianych,
  • 10 groszy miedzianych,
  • 1 złoty.
  • Bilety zdawkowe drukowano dwustronnie na arkuszach 6 × 6 sztuk (5 i 10 groszy) oraz 4 × 6 sztuk (1 zł). Nierozcięte całkowicie, np. w postaci pasków kilku sztuk, również wchodziły do obiegu.

    Bilety zdawkowe wprowadzano w różnych terminach:

  • 10 października 1794 r. – 5 groszy (nakład 800 tys. sztuk) oraz 10 groszy (nakład 377 tys. sztuk),
  • 1 listopada 1794 r. – 1 złoty (wg oficjalnych dokumentów nakład 11 920 sztuk – na początku XXI w. znanych jest jednak tylko kilkanaście egzemplarzy).
  • Ostatni bilet zdawkowy, będącym zarazem trzecią emisją insurekcji noszącą datę 4 września 1794 r., to papier na 4 złote.

    Papiery insurekcji źle były przyjmowane przez ludność, z powodu nieufności do nowej formy pieniądza, jak i polityki fiskalnej władz powstańczych – podatki można było opłacać biletami skarbowymi jedynie do 50% wysokości, natomiast armia i Rada Najwyższa Narodowa mogły płacić biletami skarbowymi za wszystkie zobowiązania bez ograniczeń. Taki stan rzeczy spowodował znaczne obniżenie kursu rynkowego papierów insurekcji wobec monet. Kupcy odmawiali przyjmowania zapłaty za żywność w asygnatach – co irytowało władze insurekcji. Zasięg tego zjawiska miał raczej charakter lokalny, gdyż bilety skarbowe i zdawkowe były w obiegu na szerszą skalę jedynie w Warszawie.

    Łączna emisja papierów została zrealizowana na kwotę 10,9 mln złp, w tym biletów skarbowych – 6,6 mln złp (planowano 60 mln złp), a biletów zdawkowych – 4,2 mln złp (planowano 14 mln złp). W chwili wycofania z obiegu, czyli 6 listopada 1794 r., w kasach skarbowych było łącznie 3,1 mln złp, co oznacza, że w rękach ludności pozostało blisko 7,8 mln złp – tych zobowiązań nikt już nigdy nie spłacił.

    Monety w latach 1526–1795[ | edytuj kod]

    Monety w latach 1526–1548

    monety złote

  • dukat czerwony złoty = 45–51 groszy (cena zmienna)
  • monety srebrne

  • talar = ok. 30 groszy (cena zmienna)
  • złoty = 30 groszy (wartość obrachunkowa)
  • szóstak = 6 groszy
  • trojak = 3 grosze
  • grosz = /30 złotego
  • szeląg = ⅓ grosza = 2 ternary = 6 denarów
  • ternar = ½ szeląga = 3 denary
  • denar = /6 szeląga = /18 grosza
  • Monety w latach 1576–1586

    monety złote

  • portugał = 10 dukatów
  • dukat = 56–57 groszy
  • monety srebrne

  • talar = 35–36 groszy
  • szóstak = 6 groszy
  • trojak = 3 grosze = 9 szelągów
  • grosz = 3 szelągi = 18 denarów
  • półgrosz = ½ grosza = 3 ternary = 9 denarów
  • szeląg = ⅓ grosza = 2 ternary = 6 denarów
  • ternar = /6 grosza = 3 denary
  • denar = /18 grosza
  • Monety w latach 1587–1632

    monety złote

  • portugał = 10 dukatów
  • dukat = 56–172 grosze
  • monety srebrne

  • talar = 36–90 groszy
  • półtalar = 18–45 groszy
  • ort = 10–18 groszy
  • szóstak = 6 groszy
  • trojak = 3 grosze = 9 szelągów
  • grosz = 3 szelągi = 18 denarów
  • półgrosz (bity jedynie w 1620) – niekiedy klasyfikowany jako szeląg, jednak różni się napisem na monecie (MONETA zamiast SOLIDVS)
  • szeląg = ⅓ grosza = 2 ternary = 6 denarów
  • ternar = /6 grosza = 3 denary
  • denar = /18 grosza
  • Monety w latach 1649–1663

    monety złote

  • dukat = 180–195 groszy
  • monety srebrne

  • talar = 90–105 groszy
  • półtalar = 45–52½ grosza
  • ort = 18 groszy = 3 szóstaki = 6 trojaków = 12 półtoraków = 54 szelągi
  • szóstak = 6 groszy = 2 trojaki = 4 półtoraki = 18 szelągów
  • trojak = 3 grosze = 2 półtoraki = 9 szelągów
  • półtorak = 1½ grosza
  • grosz = 3 szelągi
  • moneta miedziana

  • szeląg = ⅓ grosza (do 1658 roku ze srebra próby ok. 125, po 1658 roku z czystej miedzi)
  • Monety w latach 1663–1698

    monety złote

  • portugał = 10 dukatów
  • dukat = 6 złotych – 7 złotych 15 groszy, albo 10–19 złotych w szelągach tzw. boratynkach
  • monety srebrne

  • talar = 3 złote 15 groszy – 3 złote 18 groszy albo 6–12 złotych w szelągach tzw. boratynkach
  • półtalar = 1 złoty 22½ grosza – 2 złotych 3 groszy albo 3–6 złotych w szelągach tzw. boratynkach
  • złoty (tymf) = 30 groszy (kurs urzędowy), 12–18 groszy (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • ort = 18 groszy (kurs urzędowy), 18–24 groszy (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • szóstak = 6 groszy (kurs urzędowy), 6–8 groszy (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • trojak = 3 grosze = 2 półtoraki = 9 szelągów (kurs urzędowy), 18–48 szelągów (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • dwugrosz = 2 grosze = 6 szelągów (kurs urzędowy), 12–32 szelągów (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • półtorak = 1½ grosza = 4½ szeląga (kurs urzędowy), 9–24 szelągów (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • grosz = /30 złotego, 3 szelągi (kurs urzędowy), 6–12 szelągów (kurs rynkowy w latach 1663–1683)
  • monety miedziane

  • szeląg tzw. boratynka = ⅓ grosza (kurs urzędowy)
  • Monety w czasach saskich (1697–1763)

    monety złote

  • podwójny złoty augustdor = 10 talarów
  • pojedynczy złoty augustdor = 5 talarów
  • półaugustdor = 2½ talara
  • dukat = 1080 groszy
  • monety srebrne

  • talar – 2 półtalary = 4 dwuzłotówki = 240 groszy (kurs urzędowy), 580 groszy (kurs rynkowy)
  • półtalar = 2 dwuzłotówki = 120 groszy (kurs urzędowy), 290 groszy (kurs rynkowy)
  • dwuzłotówka = ¼ talara = 60 groszy (kurs urzędowy) = 180 szelągów
  • tymf = 6 trojaków = 12 półtoraków = 38 groszy = 114 szelągów
  • szóstak = 2 trojaki = 4 półtoraki = 12 groszy i 2 szelągi = 38 szelągów
  • trojak = 2 półtoraki = 6 groszy = 18 szelągów
  • półtorak = 3 grosze = 9 szelągów
  • monety miedziane

  • grosz = 3 szelągi
  • szeląg
  • Monety w czasach stanisławowskich (1764–1795)

    monety złote

  • stanislasdor = 3 dukaty = 9 talarów = 54 złote; od 1794 roku
  • półstanislasdor = 1½ dukata = 4½ talara = 27 złotych
  • dukat = 16¾ złp = 2 talary 22½ grosza miedzianego = 502½ grosza miedzianego = 16 złotych 22½ grosza miedzianego; 18 złp – od 1787 roku
  • monety srebrne

  • talar = 8 złotych = 32 grosze srebrne = 240 groszy miedzianych; 6 złotych od 1794 roku
  • ½ talara = 4 złote = 16 groszy srebrnych = 120 groszy miedzianych
  • 2 złote = 8 groszy srebrnych = 60 groszy miedzianych
  • 1 złoty = 4 grosze srebrne = 30 groszy miedzianych
  • ½ złotego = 2 grosze srebrne = 15 groszy miedzianych
  • grosz srebrny = 7½ grosza miedzianego
  • 10 groszy miedzianych = ⅓ złotego; bite w latach 1787–1795
  • 6 groszy miedzianych = /5 złotego; bite w latach 1794–1795
  • monety miedziane

  • trojak = 3 grosze miedziane = 9 szelągów
  • grosz = 3 szelągi
  • półgrosz = 1½ szeląga
  • szeląg = /90 złotówki


  • Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Reklama

    Czas generowania strony: 5.094 sek.