Starosta grodowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Starosta grodowy (łac. capitaneus cum iurisdictione) – w dawnej Polsce był to urzędnik królewski, pełniący czynności administracyjne i sprawujący sądownictwo karne w obrębie swego starostwa.

Sąd grodzki – sąd w dawnej Rzeczypospolitej. Był jednym z podstawowych sądów szlacheckich jakie powstały w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Wykształcił się z sądów małopolskich starostów grodowych na przełomie XIV i XV w. Był sądem I instancji, którego wyroki z założenia były wydawane w imieniu monarchy i miały być niezaskarżalne. Jednak w toku praktyki orzeczniczej wykształciło się kilka środków "zahaczenia wyroku" (odwoławczych): remisja, nagana sędziego, a w XVI w. apelacja, gravamen, male obtentum czy wznowienie postępowania. Wyjątkowo pełnił rolę sądu II instancji dla dochodzenia spraw o naprawienie szkód wyrządzonych przez żołnierzy w dobrach prywatnych, gdyż w I instancji właściwy był rotmistrz a w razie jego bezskuteczności dopiero sprawę kierowano do sądu grodzkiego. Sąd działał pod przewodnictwem starosty i sędziego grodzkiego, a w XV w. w sądach w Wielkopolsce pod przewodnictwem burgrabiego. Sądził wszystkie sprawy, w których pozwanym był szlachcic nieosiadły (gołota) oraz tzw. sprawy gardłowe z czterech artykułów grodzkich, których jednak nie stosowano formalistycznie i już w połowie XV w. znacznie wykraczano poza ten zakres. Apogeum swej popularności sądy grodzkie osiągnęły w XVII wieku, kiedy znaczenie sądów ziemskich zmalało, wskutek ich częstego niezbierania się. Wobec tego zwiększała się rola sądów grodzkich poprzez przejęcie ich uprawnień. Rozszerzały się również ich kompetencje - obok spraw karnych zaczęto obejmować również cywilne tzw. rezygnacje czyli m.in. przeniesienia prawa własności nieruchomości i wszelkiego rodzaju obciążenia nieruchomości. Wraz z przyrostem kompetencji, wzrosła liczba ich funkcjonariuszy, zwłaszcza w kancelarii grodzkiej. Sędzia grodzki, mianowany przez starostę, a tym samym powoływany niezależnie od sejmiku, nadal działał sprawnie. Często obok niego pojawiał się dodany mu bądź też przybrany przezeń do pomocy podsędek.Burgrabia (łac. burggrabius capitanei, dawniej także murgrabia) – urząd grodzki I Rzeczypospolitej, zastępca starosty grodowego.

Stał na czele sądu grodzkiego, do którego kompetencji należało rozpatrywanie spraw gardłowych z tzw. czterech artykułów grodzkich, oraz sądzenie szlachty nieosiadłej. Starosta pełnił także funkcje policyjne, dbał o bezpieczeństwo na drogach. Posiadał tzw. prawo miecza, czyli prawo do egzekucji wyroków sądów wszystkich instancji na podległym sobie terytorium.

Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty; dzielnica historyczna Polski. Stolicą Małopolski jest Kraków.Wielkie Księstwo Litewskie (WKL, lit. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, żmudz. Lietovuos Dėdliuojė Konėgaikštīstė, biał. Вялікае Княства Літоўскае/Wialikaje Kniastwa Litoŭskaje, ukr. Велике Князівство Литовське/Wełyke Kniaziwstwo Łytowśke, ros. Великое Княжество Литовское/Wielikoje Kniażestwo Litowskoje, rus. Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных, łac. Magnus Ducatus Lituaniae) – państwo obejmujące ziemie (od morza do morza, od Bałtyku po Morze Czarne) dzisiejszej Litwy, Białorusi, północno-wschodniej Polski i większej części Ukrainy, zachodnich kresów Rosji od XIII w. do 1795.

Zastępcą starosty grodowego był burgrabia (dawniej także murgrabia), jednak na Warmii burgrabia był odpowiednikiem starosty.

Starostwa grodowe podział, ze względu na prowincje:

  • Wielkopolska:
  • Poznań, Wschowa, Wałcz, Nakło, (Kalisz, Gniezno, Kcynia, Konin, Pyzdry – jako murgrabstwa), Sieradz, Piotrków Trybunalski, Wieluń, Ostrzeszów, Łęczyca, Brześć Kujawski, Przedecz, Kruszwica, Radziejów, Kowal, Inowrocław, Bydgoszcz, Bobrowniki, Rawa Mazowiecka, Sochaczew, Gostynin, Płock, Warszawa, Czersk, Liw, Zakroczym, Łomża (wraz z Ostrołęką, Kolnem i Zambrowem), Ciechanów, Wyszogród, Nur (wraz z Ostrowem Mazowieckim i Kamieńczykiem), Wizna (wraz z Wąsoszem), Kowalewo, Kiszpork (Dzierzgoń) wraz ze Sztumem, Skarszewy,

    Starostwo — jednostka podziału administracyjnego funkcjonująca w Polsce i na Litwie. W Polsce starostwa funkcjonowały od XIV wieku. Starostwa ustanawiane były na dobrach ziemskich należących do króla (królewszczyzna), nadawane były szlachcicom dożywotnio.Wielkopolska (łac. Polonia Maior) – kraina historyczna w środkowej i zachodniej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, w dorzeczu środkowej i dolnej Warty; dzielnica historyczna Polski.
  • Małopolska:
  • Kraków, Sącz, Biecz, Oświęcim, Sandomierz, Radom, Chęciny, Stężyca, Opoczno, Nowe Miasto Korczyn, Lublin, Łuków, Drohiczyn, Mielnik, Bielsk Podlaski, Lwów, Przemyśl, Sanok, Halicz, Trembowla, Chełm, Krasnystaw, Żydaczów, Bełz, Busk, Grabowiec, Horodło, Łuck, Włodzimierz Wołyński, Krzemieniec, Kamieniec Podolski z Latyczowem, Kijów, Owrucz, Żytomierz, Bracław, Winnica, Czernihów, Nowogród Siewierski,

    Starosta niegrodowy, tenutariusz (łac. capitaneus sine iurisdictione) – dzierżawca zamków lub dóbr królewskich tzw. królewszczyzn, bez uprawnień starosty grodowego. Starostwa niegrodowe były łac. panis bene merentium (chlebem dobrze zasłużonych), rozdawanym przez króla. Wobec niekontrolowanej kumulacji tych starostw w jednym ręku, stały się one przyczyną wzrostu niejednej fortuny magnackiej. Od 1775 starostwa te były dożywotnie i rozdawane de facto za zgodą Katarzyny II, co tylko zwiększyło apetyty magnatów na wydarcie "co smakowitszych kąsków" Rzeczypospolitej.Łacina, język łaciński (łac. lingua Latina, Latinus sermo) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym.
  • Litwa:
  • Wilno, Brasław, Wiłkomierz, Lida, Miadzioł (powiat oszmiański), Troki, Grodno, Kowno, Upita, Szawle, Rosienie, Smoleńsk, Połock, Nowogródek, Słonim, Wołkowysk, Witebsk, Wieksznie, Orsza, Brześć Litewski, Pińsk, Mścisław, Mińsk, Mozyrz, Rzeczyca.

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • starosta niegrodowy
  • Przypisy[ | edytuj kod]





    Reklama