Sofizmat etymologiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sofizmat etymologiczny (ang. etymological fallacy) – przekonanie, jakoby właściwymi znaczeniami wyrażeń językowych były znaczenia historyczne, wynikające z etymologii (pochodzenia) danego słowa.

Preskryptywizm (łac. praescribere „przepisywać, ordynować”; także: normatywizm) – dążność do formułowania norm i wzorców posługiwania się językiem naturalnym, z zamiarem wywarcia wpływu na jego użytkowników, aby trzymali się proponowanych środków. Prawidła te mogą regulować aspekty języka takie jak wymowa, fleksja, leksyka, semantyka, składnia i frazeologia, a także konwencje zewnętrznojęzykowe takie jak ortografia i interpunkcja. Dążeniom preskryptywnym towarzyszy zwykle tendencja do określania nieaprobowanych form jako z gruntu „gorszych”, „niewłaściwych” bądź „nielogicznych”; związane są z nimi również normatywne koncepcje błędu i poprawności językowej. Formalny normatywizm bywa uwarunkowany powstawaniem państw narodowych i kształtowaniem się ustandaryzowanych języków ogólnych, postrzeganych jako symbole jedności narodowej, a także dążeniami regularyzacyjnymi wynikającymi z rozwoju techniki i piśmienności. Puryzm (od łac. purus – czysty) – postawa językowa charakteryzująca się rygorystyczną dbałością o poprawność i czystość języka, wynikającą z pobudek emocjonalnych, związanych z poczuciem, że język jest wartością wymagającą troski. Puryści dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego tych elementów, które uważają za niepoprawne lub szkodliwe. Dążenia te wynikają z ich przekonania, że jednostki mogą wpływać na kształt i rozwój języka. Puryści często wynajdują niepożądane przez siebie elementy językowe w tekstach pisanych lub wypowiedziach i zwracają na nie uwagę. W wersji umiarkowanej ich krytyka dotyczy elementów nowych w języku (np. zapożyczeń), w skrajnej natomiast – tych, które znajdują się w języku od dawna i nie budzą sprzeciwu w większości jego użytkowników. Do charakterystycznych sformułowań używanych przez purystów należą takie zwroty jak: „odchwaszczanie języka”, „odśmiecanie języka”, „czyszczenie języka”. Postawa purystyczna może być umotywowana rzeczywistym zagrożeniem języka, np. w sytuacji niewoli narodowej. Puryzm jest postawą najczęściej opisywaną przez badaczy.

Przykładem sofizmatu etymologicznego jest założenie, że angielski czasownik aggravate powinien oznaczać wyłącznie „pogarszać, pogłębiać”, zgodnie z sensem łacińskiego aggravare. We współczesnym uzusie językowym bardziej upowszechniony jest sens „denerwować, irytować”, istniejący w języku od 400 lat. Sofizmat etymologiczny błędnie zakłada, że nowsze znaczenie jest „niepoprawne”, uzasadniając ten sąd brakiem związku nowego sensu z pierwotnym znaczeniem łacińskim. Podobnym przykładem jest założenie, że przymiotnik posthumous oznacza „po grzebaniu” (na co wskazuje etymologia łacińska), nie zaś „pośmiertny” lub „wydany po śmierci”. Osoba kierująca się sofizmatem etymologicznym może uznać, że pracy wydanej pośmiertnie nie można określić mianem posthumous, jeśli jej autor został np. skremowany.

Etymologia ludowa, reinterpretacja etymologiczna, etymologia synchroniczna – to odczuwany przez mówiących danym językiem związek etymologiczny z innymi wyrazami tego samego języka.Uzus językowy (od łac. usus - zwyczaj), zwany też zwyczajem językowym – przyjęty w danej społeczności sposób posługiwania się systemem językowym, jego jednostkami i regułami ich łączenia. Uzus jest podstawą kształtowania się normy językowej – jeśli pewne elementy, początkowo uznawane za niepoprawne, staną się szeroko rozpowszechnione, a tym samym zaczną należeć do uzusu, to uzyskają one status poprawnych w ramach normy użytkowej, skąd po jakimś czasie mogą przejść do normy wzorcowej.

Sofizmat etymologiczny prowadzi niekiedy do mylnych preskrypcji językowych, sprzecznych ze standardową praktyką językową, i pojawia się wśród zwolenników puryzmu językowego.

Zobacz też[ | edytuj kod]

  • językoznawstwo ludowe
  • etymologia ludowa
  • ideologia monoglosji
  • argumentum ad dictionarium
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Nigel Warburton, Thinking from A to Z, Psychology Press, 2000, s. 59, ISBN 978-0-415-22280-8 (ang.).
    2. Peter Trudgill, Dialect Matters: Respecting Vernacular Language, Cambridge University Press, 2016, s. 107, ISBN 978-1-107-13047-0 (ang.).
    3. Andrew Littleton Sihler, Language history: an introduction, 191, Amsterdam: J. Benjamins, 2000 (Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. Series IV, Current issues in linguistic theory), ISBN 978-90-272-8546-1, OCLC 713026673 (ang.).
    Etymologia, źródłosłów – dział językoznawstwa badający pochodzenie wyrazów, zmiany ich znaczenia i formy w miarę upływu czasu. Jednocześnie wyraz ten oznacza objaśnienie pochodzenia konkretnego wyrazu i jego znaczenia.Ideologia monoglosji – pogląd językowy zakładający, że praktyka mieszania języków (kodów językowych) jest negatywnym zjawiskiem. Zgodnie z ideologią monoglosji elementy poszczególnych form mowy (indywidualnych języków lub dialektów) nie powinny być łączone, gdyż należą do odrębnych, wyraźnie rozgraniczonych kodów. Ideologia monoglosji objawia się m.in. negatywnym stosunkiem wobec zjawisk code switchingu i zapożyczania językowego. Jej przejawem jest puryzm językowy.




    Warto wiedzieć że... beta

    Ideologia atestacji słownikowej, argumentum ad dictionarium – pogląd językowy zakładający, że „poprawność” wyrazów i ich znaczeń jest determinowana przez fakt ich odnotowania w istniejących słownikach. Proponenci tej ideologii żywią przekonanie, że niezarejestrowane wyrazy i znaczenia nie są prawowitymi elementami języka.

    Reklama