Skoczogonki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Skoczogonki (Collembola) – gromada, podgromada lub rząd stawonogów z grupy sześcionogów. Do 2019 roku opisano ich 9394 gatunków, z których w Polsce stwierdzono około 470. Rzeczywista różnorodność tej grupy jest jednak zdecydowanie większa, może nawet przekraczać 50 tysięcy gatunków.

Skorupiaki (Crustacea) – podtyp stawonogów, w większości wodnych. Wiele gatunków wchodzi w skład planktonu. Znanych jest ponad 50 tysięcy gatunków. Badaniem skorupiaków zajmuje się karcynologiaIntegrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).

Budowa i biologia[ | edytuj kod]

Skoczogonki występują w środowisku wodnym i lądowym. Nie mają skrzydeł (pierwotnie bezskrzydłe). Wydłużone ciało o różnorodnym ubarwieniu, długości kilku milimetrów, zwykle bez oczu, czułki 4-6-członowe i 6-segmentowy odwłok. Aparat gębowy gryzący lub kłująco-ssący. Gatunki skaczące posiadają na odwłoku tzw. widełki skokowe i hamowidło. Pierwszy segment odwłokowy jest zaopatrzony na stronie brzusznej w rurkowatą przysadkę, zwaną cewką brzuszną. Może ona nabrzmiewać na wierzchołku i służyć jako przylga dla przytwierdzenia się do podłoża. Brak wieloczłonowych przysadek odwłokowych, zamiast nich czasami są krótkie, pazurkowate wyrostki na wierzchołku odwłoka. Gatunki nieskaczące są pozbawione widełek i zaszczepki, czyli hamowidła. Stopy są 1-członowe. Rozwój przebiega bez przeobrażenia.

rRNA – rybosomalny, rybosomowy RNA (z ang. Ribosomal RNA). Cząsteczki kwasu rybonukleinowego wchodzące w skład rybosomów, które biorą udział w procesie biosyntezy polipeptydów.Pierwogonki, pierwogony (Protura) – rząd stawonogów zaliczany do grupy sześcionogów, a dawniej do owadów bezskrzydłych. Przez niektórych podnoszony do rangi gromady.

Występują licznie w różnych wilgotnych środowiskach, we wszystkich typach gleb, ściółce leśnej, mchu, a nawet na śniegu. Odżywiają się martwą materią organiczną lub roślinami, przyczyniając się do rozwoju mikroflory glebowej. Wiele gatunków jest szkodnikami upraw szklarniowych.

Myriochelata (syn. Paradoxopoda) – hipotetyczny klad stawonogów, obejmujący wije i szczękoczułkopodobne (w tym szczękoczułkowce i kikutnice). Skrzelodyszne (Branchiata) - w niektórych starszych podejściach taksonomicznych podtyp stawonogów, zawierający skorupiaki i trylobitowce, przeciwstawiany jednogałęziowcowm (Uniramia).

Skamieniałości najstarszego znanego skoczogonka (Rhyniella precursor) znalezione zostały w dolnodewońskim stanowisku paleontologicznym Rhynie Chert w Szkocji.

Systematyka[ | edytuj kod]

Pozycja wśród sześcionogów[ | edytuj kod]

Ranga[ | edytuj kod]

W zależności od przyjętej systematyki skoczogonkom nadaje się różną rangę. W tradycyjnych systemach włączano skoczogonki w obręb owadów do podgromady owadów pierwotnie bezskrzydłych i wówczas miały one rangę rzędu. Ewentualnie nadawano owadom bezskrzydłym wyższą rangę, a skoczogonki umieszczano w monotypowej podgromadzie Oligoentomata w ich obrębie. Późniejsze prace wykazały parafiletyzm tak definiowanych owadów bezskrzydłych, a skoczogonki wraz z widłogonkami i pierwogonkami zaczęto umieszczać w grupie skrytoszczękich. Grupie tej bardziej tradycyjnie nadawano rangę podgromady w obrębie owadów (wówczas skoczogonki miały rangę rzędu) lub rangę gromady w obrębie sześcionogów (wówczas skoczogonkom daje się rangę rzędu lub podgromady). Wśród współczesnych systematyków dominuje jednak nadawanie skoczogonkom rangi gromady w obrębie podtypu sześcionogów. Ma to związek z faktem, że skrytoszczękie mogą być taksonem parafiletycznym, w szczególności część analiz filogenetycznych rozpoznaje widłogonki jako bliższe owadom niż skoczogonkom i pierwogonkom.

Filogeneza (gr. φυλη – gatunek, ród i γενεσις – pochodzenie) – droga rozwoju rodowego, pochodzenie i zmiany ewolucyjne grupy organizmów, zwykle gatunków. Termin wprowadzony w 1866 roku przez Ernsta Haeckla w Generelle Morphologie der Organismen.Rząd (łac. ordo) – jedna z podstawowych kategorii systematycznych stosowanych w systematyce organizmów, niższa od gromady (classis w zoologii) lub klasy (classis w botanice), a wyższa od rodziny (familia). Termin ordo został wprowadzony przez Karola Linneusza jako jedna z pięciu podstawowych kategorii w hierarchicznym systemie klasyfikacji biologicznej. Kategoriami pomocniczymi dla rzędu są nadrząd (superordo), podrząd (subordo) i infrarząd (infraordo), a w literaturze anglojęzycznej stosowane są jeszcze czasem parvorder (niższa od infrarzędu), magnorder (wyższa od nadrzędu), grandorder i mirorder (między rzędem a nadrzędem).

Filogeneza[ | edytuj kod]

Relacje pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi gromadami sześcionogów nie zostały jednoznacznie rozpracowane. Współczesne molekularne analizy filogenetyczne wskazują na jedną z dwóch opcji. Według pierwszej skoczogonki są grupą siostrzaną dla kladu obejmującego pierwogonki i widłogonki i wraz z nimi formują klad skrytoszczękich, zajmujący z kolei siostrzaną pozycję względem owadów (jawnoszczękich). Takie wyniki otrzymał m.in. zespół Luan Y. w 2005 roku. Według drugiej opcji skoczogonki zajmują pozycję siostrzaną względem pierwogonków, formując z nimi klad Ellipura, natomiast widłogonki zajmują pozycję siostrzaną względem owadów, tworząc z nimi klad Cercophora. Takie wyniki otrzymał m.in. zespół Karla Kjera w 2016 roku. W przypadku obu tych hipotez znaleźć można dowody morfologiczne świadczące na ich korzyść.

Skrytoszczękie (Entognatha) – gromada stawonogów z grupy sześcionogów (Hexapoda), będąca taksonem siostrzanym owadów. Skrytoszczękie najczęściej żyją w glebie, ściółce, a rzadziej na powierzchniach porośniętych trawą. Narządy gębowe mają typu gryzącego lub ssącego i są one umieszczone w głębi głowy, a na zewnątrz występują jedynie ich zakończenia. W skład odwłoka wchodzi prawie pełny zestaw segmentów (10-11) i tylko u skoczogonków liczba ich zmniejsza się do sześciu. Zachowały się jako przekształcone widełki skoczne u skoczogonków lub rudymentarne odnóża odwłokowe. Nie posiadają one oczu złożonych. Natomiast układ oddechowy rozwinięty jest bardzo słabo lub w ogóle nie występuje, wówczas oddychają całą powierzchnią ciała. Nie mają skrzydeł. Ich rozwój zachodzi bez przeobrażenia. U pierwogonków obserwuje się obecność anamorfozy. Wśród skrytoszczękich żyjących w glebie i ściółce znajdują się liczne gatunki aktywnie uczestniczące w procesach glebotwórczych. Niektóre skoczogonki są szkodnikami traw i upraw warzywnych.Łuśniczkowate (Tomoceridae) – monotypowa rodzina prymitywnych stawonogów z rzędu skoczogonków obejmujący rodzaj Tomocerus.

Hipoteza historyczna, jakoby skoczogonki w ogóle nie należały do sześcionogów jest odrzucana przez współczesne analizy filogenomiczne.

Podział systematyczny[ | edytuj kod]

Tradycyjnie do skoczogonków zaliczano dwa podrzędy: wolnopierścieniowe (Arthropleona) i zrosłopierścieniowe (Symphypleona), później wyróżniono również Neelipleona, jednak nie wszyscy taksonomowie zgadzali się z taką interpretacją. W niektórych klasyfikacjach wyróżniano Entomobryomorpha, Neelipleona, Poduromorpha i Symphypleona, w innych Entomobryomorpha i Poduromorpha uznawano za podgrupy wewnątrz Arthropleona. W analizach filogenetycznych przeprowadzonych przez Haesego (2002) oraz Luana i współpracowników (2005) grupa Symphypleona była parafiletyczna. U Haesego parafiletyczne były również Entobryomorpha, zaś monofiletyczne – Poduromorpha, podczas gdy w analizach Luanga i in. monofiletyczne były zarówno Entobryomorpha, jak i Poduromorpha (a tym samym również Arthropleona jako całość). Wyniki analizy rybosomowego RNA 18S i 28S przeprowadzonej przez Gao i innych w 2008 wykazały, że zaliczane wcześniej do Symphypleona Neelidae stanowią bazalną linię ewolucyjną wśród współczesnych skoczogonków, stąd przywrócono do klasyfikacji Neelipleona. Analiza ta wykazała monofiletyzm nowo zdefiniowanych Symphypleona jak i pozostałych dwóch grup: Entomobryomorpha i Poduromorpha.

Sześcionogi (Hexapoda) – takson obejmujący zwierzęta o sześciu odnóżach krocznych, zamieszkujące środowisko lądowe i wtórnie przystosowane do środowiska wodnego, występujące na całej Ziemi.Morfologia zwierząt (gr. μορφῇ morphē = kształt, λόγος logos = nauka) – podstawowa gałąź wiedzy o zewnętrznej i wewnętrznej budowie zwierząt. Obejmuje całość wiedzy o ukształtowaniu i budowie zwierząt, opiera się na wynikach anatomii, zwłaszcza porównawczej i embriologii.

Współcześnie dzieli się więc skoczogonki na 4 grupy o randze rzędów (rzadziej podgromad lub podrzędów) i 32 rodziny:

  • Poduromorpha Börner, 1913
  • nadrodzina: Neanuroidea Börner, 1901
  • rodzina: Neanuridae Börner, 1901 – mrowiaczki
  • rodzina: Brachystomellidae Stach, 1949
  • rodzina: Odontellidae Massoud, 1967
  • nadrodzina: Poduroidea Latreille, 18045
  • rodzina: Poduridae Latreille, 1804 – pchliczkowate
  • nadrodzina: Hypogastruroidea Börner, 1906
  • rodzina: Hypogastruridae Börner, 1906
  • rodzina: Pachytullbergiidae Stach, 1954
  • nadrodzina: Gulgastruroidea Lee & Thibaud, 1998
  • rodzina: Gulgastruridae Lee & Thibaud, 1998
  • nadrodzina: Onychiuroidea Lubbock, 1867
  • rodzina: Paleotullbergiidae Deharveng, 2004
  • rodzina: Onychiuridae Lubbock, 1867 – przyślepkowate
  • rodzina: Tullbergiidae Bagnall, 1935
  • nadrodzina: Isotogastruroidea Thibaud & Najt, 1992
  • rodzina: Isotogastruridae Thibaud & Najt, 1992
  • Entomobryomorpha Börner, 1913
  • nadrodzina: Tomoceroidea Schäffer, 1896
  • rodzina: Oncopoduridae Carl & Lebedinsky, 1905
  • rodzina: Tomoceridae Schäffer, 1896 – łuśniczkowate
  • nadrodzina: Isotomoidea Schäffer, 1896
  • rodzina: Isotomidae Schäffer, 1896 – pchlicowate
  • rodzina: Actaletidae Börner, 1902
  • rodzina: †Protentomobryidae Folsom, 1937
  • nadrodzina: Entomobryoidea Schäffer, 1896
  • rodzina: Microfalculidae Massoud & Betsch, 1966
  • rodzina: †Praentomobryidae Christiansen & Nascimbene, 2006
  • rodzina: Entomobryidae Schäffer, 1896
  • rodzina: Paronellidae Börner, 1913
  • rodzina: †Oncobryidae Christiansen & Pike, 2002
  • nadrodzina: Coenaletoidea Bellinger, 1985
  • rodzina: Coenaletidae Bellinger, 1985
  • Neelipleona Massoud, 1971
  • rodzina: Neelidae Folsom, 1896
  • Symphypleona Börner, 1901 – zrosłopierścieniowe
  • nadrodzina: Sminthuridoidea Börner, 1906
  • rodzina: Mackenziellidae Yosii, 1961
  • rodzina: Sminthurididae Börner, 1906
  • nadrodzina: Katiannoidea Börner, 1913
  • rodzina: Katiannidae Börner, 1913
  • rodzina: Spinothecidae Delamare Deboutteville, 1961
  • rodzina: Arrhopalitidae Stach, 19569
  • rodzina: Collophoridae Bretfeld, 1999
  • nadrodzina: Sturmioidea Bretfeld, 1994
  • rodzina: Sturmiidae Bretfeld, 1994
  • nadrodzina: Sminthuroidea Lubbock, 1862
  • rodzina: Sminthuridae Lubbock, 1862 – podskoczkowate
  • rodzina: Bourletiellidae Börner, 1912
  • nadrodzina: Dicyrtomoidea Börner, 1906
  • rodzina: Dicyrtomidae Börner, 1906
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Collembola, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
    2. Peter F. Bellinger, Kenneth A. Christiansen, Frans Janssens: Checklist of the Collembola of the World. 1996-2019. [dostęp 2020-01-02].
    3. M. Starzynska: Entognatha. [dostęp 2014-18-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-09)].
    4. David Porco, Anne Bedos, Penelope Greenslade, Charlene Janion, Dariusz Skarżyński, Mark Ian Stevens, B. Jansen van Vuuren, Louis Deharveng. Challenging species delimitation in Collembola: cryptic diversity among common springtails unveiled by DNA barcoding. „Invertebrate Systematics”. 26 (6), s. 470–477, 2012. DOI: 10.1071/IS12026 (ang.). 
    5. Francesco Cicconardi, Pietro P. Fanciulli, Brent C. Emerson. Collembola, the biological species concept, and the underestimation of global species richness. „Molecular Ecology”, 2013. DOI: 10.1111/mec.12472 (ang.). 
    6. N. Pławilszczikow: Klucz do oznaczania owadów. Warszawa: PWRiL, 1972.
    7. Penelope Greenslade, P.E.S. Whalley. The systematic position of Rhyniella praecursor Hirst & Maulik (Collembola), the earliest known hexapod. „International Seminar on Apterygota”, 1986. 
    8. Jan Stach: Klucze do oznaczania owadów Polski. Część II Skoczogonki – Collembola. Warszawa: Polski Związek Entomologiczny, PWN, 1955.
    9. Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 560.
    10. Jiří Zahradník: Przewodnik: Owady. Warszawa: Multico, 2000, s. 20–22.
    11. Romuald Pomorski, Maria Sterzyńska, Wanda M. Weiner: rząd: skoczogonki – Collembola. W: Zoologia: Stawonogi. T. 2, cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 89-102.
    12. Hans-Jürgen Schulz, Antonius van Harten. Subclass Collembola, order Symphypleona. „Arthropod fauna of the UAE”. 5, s. 13-21, 2013. 
    13. Frans Janssens, Kenneth A. Christiansen, Class Collembola, „Zootaxa”, 3148, 2011 (Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness), s. 192–194 [dostęp 2020-01-02].???
    14. Arne Fjellberg: The Collembola of Fennoscandia and Denmark, Part II: Entomobryomorpha and Symphypleona. Leiden, Boston: Brill, s. 167, seria: Fauna Entomologica Scandinavica.
    15. Zhi-Qiang Zhang, Phylum Arthropoda von Siebold, 184, „Zootaxa”, 3148, 2011 (Animal biodiversity: An outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness), s. 192–194 [dostęp 2020-01-02].???
    16. Michael S. Engel, David A. Grimaldi. New light shed on the oldest insect. „Nature”. 427 (6975), s. 627–630, 2004. DOI: 10.1038/nature02291. ISSN 0028-0836. 
    17. Kjer, Karl M.; Simon, Chris; Yavorskaya, Margarita; Beutel, Rolf G.. Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics. „Journal of the Royal Society Interface”. 13 (121), 2016. DOI: 10.1098/rsif.2016.0363. 
    18. Rolf Beutel, Margarita Yavorskaya, Yuta Mashimo, Makiko Fukui, Karen Meusemann. The phylogeny of Hexapoda (Arthropoda) and the evolution of megadiversity. „Proc. Arthropod. Embryol. Soc. Jpn.”. 51, s. 1-15, 2017. Arthropodan Embryological Society of Japan. 
    19. Luan Yuanxia, John M. Mallatt, Xie Rongdong, Yang Yiming, Yin Wenying. The phylogenetic positions of three basal-Hexapod groups (Protura, Diplura, and Collembola) based on ribosomal RNA gene sequences. „Molecular Biology and Evolution”. 22 (7), s. 1579–1592, 2005. DOI: 10.1093/molbev/msi148 (ang.). 
    20. Jerome C. Regier, Jeffrey W. Shultz, Andreas Zwick, April Hussey, Bernard Ball, Regina Wetzer, Joel W. Martin, Clifford W. Cunningham. Arthropod relationships revealed by phylogenomic analysis of nuclear protein-coding sequences. „Nature”. 463, s. 1079–1083, 2010. DOI: 10.1038/nature08742 (ang.). 
    21. Francesco Frati, Chris Simon, Jack Sullivan, David L. Swofford. Evolution of the mitochondrial cytochrome oxidase II gene in Collembola. „Journal of Molecular Evolution”. 44 (2), s. 145–158, 1997. DOI: 10.1007/PL00006131 (ang.). 
    22. Cyrille A. D'Haese. Were the first springtails semi-aquatic? A phylogenetic approach by means of 28S rDNA and optimization alignment. „Proceedings of the Royal Society B”. 269 (1496), s. 1143–1151, 2002. DOI: 10.1098/rspb.2002.1981 (ang.). 
    23. Gao Yan, Bu Yun, Luan Yun-Xia. Phylogenetic Relationships of Basal Hexapods Reconstructed from Nearly Complete 18S and 28S rRNA Gene Sequences. „Zoological Science”. 25 (11), s. 1139—1145, 2008. DOI: 10.2108/zsj.25.1139.