Sfragistyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pieczęć majestatyczna Władysława II Jagiełły.
Wielka pieczęć miasta Kłodzka z XIII w.

Sfragistyka (z gr. sphragís – „pieczęć”), również zwana sygillografią (od łacińskiego sigillum – pieczęć) – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem pieczęci jako źródeł historycznych, a także ich historią, powstawaniem itp.

Genealogia (z Greki γενεά, genos – "ród" oraz λόγος, logos – "słowo", "wiedza") — jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem więzi rodzinnych między ludźmi na bazie zachodzącego między nimi pokrewieństwa i powinowactwa. W szczególności przedmiotem zainteresowania genealogii są wybrane rodziny i rody, ich pochodzenie, historia oraz wzajemne relacje rodzinne i losy poszczególnych członków rodziny.Hermann Grotefend (ur. 18 maja 1845 w Hanowerze, zm. 26 maja 1931 w Schwerinie) - niemiecki historyk i archiwista, autor m.in. Stammtafeln der schlesischen Fürsten bis zum Jahre 1740.

Początkowo badania nad pieczęciami traktowano jako element dyplomatyki oraz wykorzystywano w praktyce sądowej i kancelaryjnej. Badania te do celów naukowych jako pierwsi wykorzystali Jean Mabillon (w dziele: De re diplomatica libri sex, 1681 r.) i Jan Michał Heineccius (w dziele: De vertibus Germanorum aliorumque nationum sigillis, 1709 r.). W XVIII wieku po raz pierwszy użyto terminu sfragistyka. Wówczas też rozpoczął się proces wyodrębniania jej jako samodzielnej nauki, co ostatecznie dokonało się w XIX wieku. Pod koniec XIX wieku Hermann Grotefend i Freidrich Karl Hohenlohe-Waldenburg stworzyli system klasyfikacji formalnej pieczęci. Wydawano także albumy sygillograficzne, studia szczegółowe i podręczniki sfragistyczne.

Paleografia – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmująca się badaniem rozwoju pisma w procesie historycznym. Paleografia zajmuje się także badaniem środowiska, w jakim żył i tworzył dany pisarz jak również rozpoznawaniem skrótów (brachygrafia) i "rozszyfrowywaniem" (odczytywaniem) dawnego pisma np. tekstura, bastarda, antykwa. Jest jedną z najwcześniejszych i najważniejszych dziedzin nauk "dających poznawać historię" (Lelewel). Bez znajomości tej nauki badanie źródeł pisanych jest praktycznie niemożliwe. Najważniejsze polskie podręczniki paleografii napisali Władysław Semkowicz oraz Aleksander Gieysztor.Joachim Lelewel (ur. 22 marca 1786 w Warszawie, zm. 29 maja 1861 w Paryżu) – polski historyk, bibliograf, numizmatyk, poliglota (znał 12 języków), heraldyk i działacz polityczny.

W Polsce badaniami nad pieczęcią jako pierwszy zajął się Joachim Lelewel, a jego prace w zakresie sfragistyki kontynuowali między innymi: Kazimierz Stronczyński, Marian Gumowski, Marian Haisig i Sylwiusz Mikucki. Natomiast w ostatnich latach najaktywniejszym historykiem w tym zakresie był Stefan Kuczyński.

Istnieje też sfragistyka kryminalistyczna – badanie pieczęci w ujęciu kryminalistycznym, jako przedmiotu lub środka przestępstwa.

Marian Gumowski (ur. 30 września 1881 w Krościenku nad Dunajcem, zm. 1 października 1974 w Toruniu) – polski numizmatyk i historyk.Sylwiusz Mikucki (ur. 24 stycznia 1898 w Krakowie, zm. 23 lipca 1983 w Krakowie) - polski historyk, badacz nauk pomocniczych historii. Studiował historie i prawo na UJ. Doktorat w 1928 (Barwa w heraldyce średniowiecznej) pod kierunkiem Władysława Semkowicza, habilitacja w 1936. Dyrektor kancelarii PAU. 6 listopada 1939 aresztowany w wyniku Sonderaktion Krakau. Więziony w Sachsenhausen do lutego 1940 roku. Od 1946 docent, od 1948 profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1947 członek PAU. W latach 1960–1967 dyrektor Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Profesor zwyczajny - 1957; emerytura - 1968.

Klasyfikacja pieczęci[ | edytuj kod]

Istnieje kilka klasyfikacji pieczęci ze względu na kształt, wyobrażenie pieczętne oraz rodzaje pieczęci wynikające z pozycji wystawcy.

Jean Mabillon (ur. 23 listopada 1632, zm. 27 grudnia 1707), francuski historyk, uważany za prekursora dyplomatyki, benedyktyn, należał do pierwszego pokolenia maurystów.Język grecki klasyczny, greka klasyczna – stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.

Kształty pieczęci[ | edytuj kod]

  • kolista (okrągła) – sfragistyka monarsza
  • owalna – sfragistyka monarsza
  • ostroowalna (w poziomie i w pionie) – sfragistyka kościelna, rzadko w sfragistyce kobiet z wyższych warstw feudalnych
  • tarczowa – sfragistyka rycerska, wprowadzenie znaku herbowego do pieczęci
  • wieloboczna – sfragistyka mieszczańska i szlachecka
  • inne: czworoboczna (kwadratowa, podłużnie lub poprzecznie prostokątna), trójłukowa, czterołukowa.
  • Wyobrażenia pieczętne[ | edytuj kod]

    Określone wyobrażenia ewoluowały w miarę jak zmieniały się funkcje pieczęci i ich znaczenie.

    Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Pieczęć – znak własnościowy i rozpoznawczy osoby fizycznej lub prawnej, wyciskany za pomocą stempla (tłoku pieczętnego). Stanowi świadectwo wiarygodności – nadaje moc prawną pismu lub dokumentowi. Również jest środkiem zabezpieczającym nienaruszalność zamkniętego pisma lub przedmiotu.
    1. Pieczęcie portretowe, które z kolei możemy podzielić na majestatyczne, piesze, konne i pontyfikalne (tj. kapłańskie).
    2. Pieczęcie obrazowe. które wykorzystują różne motywy zależnie od wystawcy. Mogą zawierać elementy topograficzne, a więc budowle, fragmenty architektury, wyobrażenia zwierząt, bestii, motywów roślinnych, narzędzia rzemieślnicze oraz hagiograficzne, czyli sceny z życia świętych.
    3. Pieczęcie herbowe zawierające tarczę herbową, czasem także klejnot herbowy lub inne elementy herbu.
    4. Pieczęcie pismowe zawierające inicjały lub dewizy prywatnego wystawcy lub instytucji, która pieczęć wystawiła.

    Rodzaje pieczęci[ | edytuj kod]

    Rodzaje pieczęci wynikają z godności społecznej wystawcy. Mamy więc:

    Dyplomatyka (od gr. diplōma, a to z łac. diploma = podwójnie złożony) – nauka badająca dokumenty od strony krytyki naukowej, czyli określająca przydatność zachowanych dokumentów do badań historycznych. Pozwala m.in. wykryć falsyfikaty oraz ustalić procedury prawne i administracyjno-kancelaryjne stosowane przy powstawaniu dokumentów.Kłodzko (tuż po wojnie Kładzko, łac. Glacium, Glacensis urbs, Glocium, niem. Glatz, dial. Glooz, czes. Kladsko) – miasto i gmina w województwie dolnośląskim, będące siedzibą powiatu kłodzkiego, wiejskiej gminy Kłodzko. Leży w Kotlinie Kłodzkiej nad rzeką Nysą Kłodzką.
  • Pieczęć papieską. która od czasów papieża Paschalisa II ustaliła swój konserwatywny styl sfragistyczny. Pieczęć papieska wykonana jest z metalu (zwyczaj wykonywania pieczęci z metalu jest znany nie tylko papiestwu, w taki sposób wykonywano pieczęcie w Republice Weneckiej, Bizancjum i krajach związanych z nim cywilizacyjnie, np. na Rusi). Pieczęć papieska zwana „Pieczęcią Rybaka” posiada z jednej strony twarze Piotra i Pawła, a z drugiej imię aktualnie urzędującego papieża.
  • Pieczęć monarszą, którą możemy podzielić na pieczęci cesarskie, królewskie i książęce. Były to z reguły pieczęcie majestatyczne, piesze lub konne.
  • Pieczęcie osób duchownych takich jak biskupi, opaci czy urzędnicy kościelni.
  • Pieczęcie rycerskie, będące pieczęciami herbowymi.
  • Pieczęć państwowa, w monarchii tożsama z pieczęcią monarszą, w innych ustrojach ustanawiana przez rząd.
  • Pieczecie mieszczańskie, które zawierają tzw. herby mieszczańskie (gmerki) będące prostymi symbolami graficznymi.
  • Pieczęcie miejskie wystawiane przez instytucje samorządu miejskiego, są przeważnie pieczęciami obrazowymi.
  • Pieczęcie wiejskie, choć są znaleziskami niezwykle rzadkimi, istniały i funkcjonowały na podobnych zasadach, co pieczęcie miejskie. Były na nich odciskane wyobrażenia narzędzi rolniczych lub cechy lokalnej topografii.
  • Pieczęcie korporacji takich jak uniwersytety, cechy, gildie, inne instytucje prywatne.
  • Kolory pieczęci[ | edytuj kod]

    Barwy odcisku pieczętnego były zróżnicowane ze względu na różnorodność materiałów stosowanych w sfragistyce (były to m.in. metale, wosk, lak, farby, tusze, niekiedy glina, a nawet ciasto czy papier). Dodatkowo recepty poszczególnych aktotwórców lub osób przygotowujących materiał pieczętny niekiedy znacznie różniły się od siebie. Materiał pieczętny (zwłaszcza wosk i lak) często dodatkowo barwiono w celu dodania splendoru dokumentowi lub aby podnieść wartość estetyczną pieczęci. Najpopularniejsze barwy to zielona i czerwona. Rzadziej pojawiały się kolory niebieskie, czarne, białe. Kolor czerwony od późnego średniowiecza traktowany był jako zarezerwowany dla kancelarii władców, jednakże zdarzały się przypadki używania go przez innych aktotwórców, najczęściej po uzyskaniu odpowiedniego przywileju. Pieczęcie białe używane były m.in. przez niektóre zakony, a wcześniej w kancelarii merowińskiej. W początkowym okresie rozwoju sztuki dyplomatycznej nie przywiązuje się zbyt wielkiej wagi do kolorystyki odcisków, później jednak, mniej więcej od XIII wieku, barwa staje się jednym z kluczowych ich atrybutów. Wosk niebarwiony jest barwy brudnobiałej, niekiedy kremowej lub jasnobrązowej.

    Gmerk (z niem. Gemerk) – znak osobisty i rodzinny umieszczany na pieczęciach, przedmiotach użytkowych, wyrobach i budowlach najczęściej jako sygnatura autora dzieła, pierwotnie znak garncarski czy kamieniarski, którym kamieniarze oznaczali obrobione przez siebie elementy.Heraldyka – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się herbów. Wywodzi się od słowa herold – oznaczającego urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. W innych językach europejskich nazywana jest podobnie (ang. heraldry, franc. heraldique , niem. Heraldik) lub słowami pochodzącymi od nazwy herb (niem. Wappenkunde).


    Podstrony: 1 [2] [3]




    Warto wiedzieć że... beta

    <|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>
    Kryminalistyka – nauka o taktycznych zasadach i sposobach oraz o technicznych metodach i środkach rozpoznawania, a także wykrywania prawnie określonych, ujemnych zjawisk społecznych, a w szczególności przestępstw i ich sprawców oraz udowadniania istnienia lub braku związku między osobami a zdarzeniami. Pokrewna jej jest kryminologia zajmująca się osobowością sprawcy oraz warunkami i przyczynami jego czynu.
    Kazimierz Jakub Stronczyński (ur. 25 sierpnia 1809 w Piotrkowie Trybunalskim, zm. 15 stycznia 1896 tamże) – sfragistyk, paleograf, numizmatyk, badacz architektury, kolekcjoner, historyk, senator Królestwa Polskiego. Członek Akademii Umiejętności w Krakowie. Stworzył podstawy polskiej numizmatyki średniowiecza.
    Marian Haisig (ur. 31 maja 1908 we Lwowie, zm. 10 czerwca 1996 we Wrocławiu) – polski profesor historii, sfragistyk, heraldyk i numizmatyk, pracownik naukowy Uniwersytetu Wrocławskiego.
    Stefan Krzysztof Kuczyński (ur. 13 stycznia 1938 w Warszawie, zm. 3 stycznia 2010) – polski historyk, profesor. Specjalizował się w historii średniowiecznej, w tym szczególnie w naukach pomocniczych historii: heraldyce, sfragistyce, weksylologii i genealogii.
    Cesarstwo Bizantyńskie (w literaturze można też spotkać formę Cesarstwo Bizantyjskie) – termin historiograficzny używany od XIX wieku na określenie greckojęzycznego, średniowiecznego cesarstwa rzymskiego ze stolicą w Konstantynopolu. Używane zamiennie określenie Cesarstwo Wschodniorzymskie jest bardziej popularne w odniesieniu do okresu poprzedzającego upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Ze względu na dominację greckiej kultury, języka oraz ludności, Bizancjum było w wielu ówczesnych krajach Europy Zachodniej nazywane "Cesarstwem Greków", podczas gdy dla jego mieszkańców, podobnie jak dla obecnych Greków, było to Cesarstwo Rzymskie (łac. Imperium Romanum, gr. Βασίλειον Ῥωμαίων), a jego cesarze kontynuowali nieprzerwaną sukcesję cesarzy rzymskich. Świat islamu znał Bizancjum pod nazwą Rûm (ar. روم, "ziemia Rzymian"). Greckie słowo ρωμιοσύνη – rzymskość, dla Greków do dziś oznacza greckość. Dlatego nazywanie mieszkańców Cesarstwa przez krzyżowców "Grekami" mogło być dla nich obraźliwe. Zaś pod koniec istnienia Bizancjum określenie "Hellen" przestało oznaczać poganina, a Bizantyńczycy używali go podkreślając dumę ze swej starożytnej greckiej przeszłości.
    Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej (cz. Národní knihovna České republiky) – biblioteka narodowa Czech z siedzibą w Pradze. Biblioteka znajduje się w gmachu Clementinum. Jedna z najstarszych bibliotek na terenie Czech, której zbiory obejmują ponad 6,5 miliona woluminów.

    Reklama