Rutowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
.mw-parser-output .takson-zwierzeta .naglowek{color:black!important;background:#d3d3a4!important}.mw-parser-output .takson-rosliny .naglowek{color:black!important;background:#90ee90!important}.mw-parser-output .takson-grzyby .naglowek{color:black!important;background:#add8e6!important}.mw-parser-output .takson-protozoa .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-chromalveolata .naglowek{color:black!important;background:#adff2f!important}.mw-parser-output .takson-excavata .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-amoebozoa .naglowek{color:black!important;background:#ffc8a0!important}.mw-parser-output .takson-opisthokonta .naglowek{color:black!important;background:#e0d0b0!important}.mw-parser-output .takson-sar .naglowek{color:black!important;background:Moccasin!important}.mw-parser-output .takson-bakterie .naglowek{color:black!important;background:#d3d3d3!important}.mw-parser-output .takson-archeony .naglowek{color:black!important;background:#f3e0e0!important}.mw-parser-output .takson-eukarionty .naglowek{color:black!important;background:#faf0e6!important}.mw-parser-output .takson-inne .naglowek{color:white!important;background:red!important}
Owoce Citrus sinensis

Rutowate (Rutaceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu mydleńcowców Sapindales (lub rutowców Rutales w niektórych ujęciach systematycznych). Obejmuje 161 rodzajów i 2085 gatunków, zamieszkujących strefy tropikalną i subtropikalną, rzadziej strefę umiarkowaną. W Polsce rosną tylko niektóre gatunki w uprawie. Największe znaczenie ekonomiczne w rodzinie ma rodzaj cytrus, którego wiele gatunków i wyhodowanych odmian to ważne rośliny owocowe, dostarczające nie tylko owoce spożywane w postaci świeżej, soków i wielu przetworów, ale także dostarczające produktów dla przemysłu perfumeryjnego i spożywczego – przypraw, konserwantów, olejków eterycznych. Roślinami przyprawowymi są przedstawiciele rodzaju ruta, żółtodrzew, Bergera koenigii (kluczowy składnik przyprawy curry). Olejki eteryczne z gatunku Boronia megastigma stosowane są w przemyśle perfumeryjnym, podobnie żywice roślin z rodzaju Amyris, które poza tym dostarczają wartościowego drewna opałowego. Szereg roślin drzewiastych cenionych jest ze względu na drewno, często wonne (np. rodzaje Chloroxylon, Zanthoxylum, Amyris, Flindersia, Phellodendron). Liczne rośliny z tej rodziny uprawiane są jako ozdobne, w warunkach klimatu umiarkowanego np. skimmia, ruta, parczelina, korkowiec, a w strefie międzyzwrotnikowej także: cytrusy, Boronia, Choisya, Cneorum, Correa, Diosma, Murraya, Tetradium, Toddalia, Triphasia i in.

Afraegle – rodzaj roślin z rodziny rutowatych (Rutaceae). W zależności od ujęcia systematycznego opisywany jest jako takson obejmujący 4 gatunki lub jako takson monotypowy z jednym gatunkiem – Afraegle paniculata (Schumach. & Thonn.) Engl. Są to cierniste krzewy i drzewa występujące w zachodniej Afryce. Uzyskuje się z nich jadalny olej. Pręcik (łac. stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe, pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe zawierające tkankę wyściełającą (tzw. tapetum) oraz tkankę zarodnikotwórczą (tzw. archespor), która wytwarza ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych.

Morfologia[ | edytuj kod]

Pokrój Drzewa, krzewy i byliny (zwykle potężne, rosnące w tropikach), czasem cierniste lub wspinające się, często wonne i zawierające w różnych organach prześwitujące zbiorniczki z olejkami eterycznymi (brak ich tylko u części Cneoroideae). Liście Skrętoległe, naprzeciwległe lub w okółkach, zawsze bez przylistków. Blaszka pojedyncza lub złożona, zarówno pierzasto jak i dłoniasto, czasem ze zredukowanymi listkami do jednego. Często z oskrzydloną osią liścia. Blaszka całobrzega, karbowana lub ząbkowana. Kwiaty Pojedyncze lub zebrane są w wyrastające w kątach liści lub na szczytach pędów kwiatostany wiechowate, groniaste, kłosowate, baldachowate, główkowate. Kwiaty zwykle są promieniste, rzadziej w różnym stopniu grzbieciste, zarówno obupłciowe jak i jedniopłciowe. Liczba elementów składowych okółków kwiatowych jest zmienna, często nawet na tej samej roślinie. Działki kielicha są niepozorne, wolne lub zrośnięte, w liczbie trzech, czterech lub pięciu. Płatki korony są wolne lub częściowo zrośnięte, w takiej samej liczbie jak działki. Pręciki występują zwykle w dwóch okółkach, z których zewnętrzny jest nadległy płatkom, ale też bywają międzyległe. Rzadko zewnętrzny okółek ulega redukcji do prątniczków lub zupełnej. Nitki pręcików są wolne lub zrastają się w rurkę, a u ich podstawy znajduje się dysk miodnikowy. Pylniki otwierają się podłużnymi pęknięciami do środka lub na boki. Zalążnia jest górna, często osadzona na krótkim gynoforze i tworzona jest przez jeden do pięciu, rzadziej więcej, niemal wolnych do całkowicie zrośniętych owocolistków. Owoce Torebki, pestkowce lub jagody, czasem w różnym stopniu wolne mieszki lub skrzydlaki.

Systematyka[ | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Rodzina z rzędu mydleńcowców Sapindales w obrębie kladu różowych roślin okrytonasiennych.

Pestkowiec (ang. drupe, stone fruit, łac. drupa) – rodzaj owocu mięsistego. Podczas tworzenia się pestkowców zewnętrzna część owocni (egzokarp) tworzy skórkę, środkowa część (mezokarp) mięśnieje, a wewnętrzna część (endokarp) twardnieje i drewnieje. Twarda, wewnętrzna część owocni nazywana jest pestką i różni ten typ owocu od jagody, która jest zmięśniała w całości.Wiecha – typ kwiatostanu groniastego złożonego, w którym na głównej osi pędu wykształcają się boczne odgałęzienia drugiego i trzeciego rzędu, a na nich wyrastają kwiaty. Istnieje jeszcze tzw. wiecha złożona, w której rozgałęzienia nie są zakończone pojedynczymi kwiatami, lecz kwiatostanami – np. kłoskami (m.in. u licznych gatunków z rodziny wiechlinowatych, np. owies, męskie kwiatostany kukurydzy) lub koszyczkami (u niektórych przedstawicieli astrowatych, np. lepiężnik, nawłoć).
Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophytina Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Rutanae Takht., rząd rutowce (Rutales Perleb), rodzina rutowate (Rutaceae Juss.).

Konserwant (środek konserwujący) – związek chemiczny lub mieszanina związków, powodująca przedłużenie przydatności do spożycia (lub trwałości) produktów spożywczych i przemysłowych. Konserwanty mają za zadanie zapobieganie rozwojowi bakterii, grzybów i wirusów.Ruta (Ruta L.) – rodzaj roślin z rodziny rutowatych (Rutaceae). Obejmuje ok. 8–11 gatunków występujących głównie w basenie Morza Śródziemnego – w południowej Europie i północnej Afryce oraz na suchych obszarach Azji. Na Wyspach Kanaryjskich rosną trzy gatunki półkrzewów z tego rodzaju. Niegdyś do rodzaju tego zaliczano dziesiątki gatunków z podrodzaju Haplophyllum, współcześnie wyodrębniane jako osobny rodzaj Haplophyllum A. Juss. Ruta zwyczajna jest znaną i popularną od starożytności rośliną zielarską, wykorzystywaną jako przyprawa i roślina lecznicza. Na południu Europy uprawiana jest także Ruta chalepensis
Podział i wykaz rodzajów
Cneorum pulverulentum

Podrodzina Cneoroideae Webb

  • Bottegoa Chiov.
  • Cedrelopsis Baillon
  • Cneorum L.
  • Dictyoloma A. Jussieu
  • Harrisonia A. Jussieu
  • Ptaeroxylon Ecklund & Zeyerh.
  • Spathelia L.
  • Dictamnus albus
    Acronychia pedunculata
    Phebalium filifolium
    Skimmia japonica
    Zanthoxylum piperitum

    Podrodzina Amyridoideae Arnott

  • Acmadenia Bartling & H. L. Wendlbo
  • Acradenia Kippist
  • Acronychia J. R. Forster & G. Forster
  • Adenandra Willdenow
  • Adiscanthus Ducke
  • Afraurantium A. Chevalier
  • Agathosma Willdenow – bukko
  • Amyris P. Browne
  • Andreadoxa Kallunki
  • Angostura Roemer & Schultes
  • Apocaulon R. S. Cowan
  • Araliopsis Engler
  • Asterolasia F. Mueller
  • Balfourodendron Oliver
  • Boronia Smith
  • Bosistoa Bentham
  • Bouchardatia Baillon
  • Bouzetia Montrouz.
  • Brombya F. Mueller
  • Calodendrum Thunberg
  • Casimiroa La Llave – kazimira
  • Choisya Kunth
  • Chorilaena Endlicher
  • Clausena Burmann f.
  • Coatesia F. Mueller
  • Coleonema Bartling & H. L. Wendlbo
  • Conchocarpus J. K. Mikan
  • Coombea P. van Royen
  • Correa Andrews
  • Crossosperma T. G. Hartley
  • Crowea Smith
  • Decagonocarpus Engler
  • Decatropis J. D. Hooker
  • Decazyx Pittier & S. F. Blake
  • Dendrosma Pancher & Sebert
  • Desmotes Kallunki
  • Dictamnus L. – dyptam
  • Dinosperma T. G. Hartley
  • Diosma L.
  • Diplolaena R. Brown
  • Drummondita Harvey
  • Dutaillopsis T. G. Hartley
  • Empleuridium Sonder & Harvey
  • Empleurum Aiton
  • Eriostemon Smith
  • Ertela Adanson
  • Erythrochiton Nees & Martius
  • Esenbeckia Kunth
  • Euchaetis Bartling & H. L. Wendlbo
  • Euodia J. R. Forster & G. Forster – ewodia
  • Euxylophora Huber
  • Fagaropsis Siebenlist
  • Flindersia R. Brown
  • Galipea Aublet
  • Geijera Schott
  • Geleznowia Turczanowicz
  • Halfordia F. Mueller
  • Helietta Tulasne
  • Hortia Vand.
  • Ivodea Capuron
  • Leionema Rudge
  • Leptothyrsa J. D. Hooker
  • Lubaria Pittier
  • Lunasia Blanco
  • Macrostylis Bartling & H. L. Wendlbo
  • Medicosma J. D. Hooker
  • Megastigma J. D. Hooker
  • Melicope J. R. Forster & G. Forster
  • Metrodorea A. St.-Hilaire
  • Microcybe Turczanowicz
  • Muiriantha C. A. Gardner
  • Myrtopsis Engler
  • Naudinia Planchon & Linden
  • Nematolepis Turczanowicz
  • Neobyrnesia J. A. Armstrong
  • Neoschmidea T. G. Hartley
  • Neoraputia Kallunki
  • Nycticalanthus Ducke
  • Orixa Thunberg
  • Peltostigma Walpers
  • Pentaceras J. D. Hooker
  • Perryodendron T. G. Hartley
  • Phebalium Ventenat
  • Phellodendron Ruprecht – korkowiec
  • Philotheca Rudge
  • Phyllosma Bolus
  • Pilocarpus Vahl
  • Pitavia Molina
  • Plethadenia Urban
  • Polyaster J. D. Hooker
  • Pseudiosma Candolle
  • Ptelea L. – parczelina
  • Raputia Aublet
  • Raputiarana Emmerich
  • Rauia Nees & Martius
  • Raulinoa R. S. Cowan
  • Ravenia Vellozo
  • Raveniopsis Gleason
  • Rhadinothamnus Paul G. Wilson
  • Rutaneblina Steyermark & Luteyn
  • Sheilanthera I. Williams
  • Sigmatanthus Emmerich
  • Skimmia Thunberg – skimmia
  • Spiranthera A. St.-Hilaire
  • Stauranthus Liebm.
  • Tetractomia J. D. Hooker
  • Tetradium Loureiro
  • Ticorea Aublet
  • Toddalia Jussieu
  • Toxosiphon Baillon
  • Urocarpus Harvey
  • Vepris A. Jussieu
  • Zanthoxylum L. – żółtodrzew
  • Ruta graveolens

    Podrodzina Rutoideae Arnott

    Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.Olejek eteryczny (łac. oleum aetherium, oleum aethereum) – ciekła, lotna substancja zapachowa, znajdująca się najczęściej w specjalnych komórkach tkanki wydzielniczej roślin. Takie komórki są charakterystyczne dla roślin olejkodajnych, np. gatunków z rodziny sosnowatych, jasnotowatych, mirtowatych, rutowatych i baldaszkowatych. Pod względem składu olejek jest mieszaniną rozmaitych związków chemicznych, takich jak ketony, aldehydy, alkohole, estry, laktony, terpeny, i innych związków organicznych, w tym zawierających azot i siarkę związków o nieprzyjemnym zapachu (np. aminy, tiole).
  • Boenninghausenia Reichenbach
  • Chloroxylon Candolle
  • Psilopeganum Forbes & Hemsley
  • Ruta L. – ruta
  • Thamnosma Freémont
  • Murraya paniculata

    Podrodzina Aurantioideae Eaton

  • Aegle Correa – kleiszcze
  • Aeglopsis Swingle
  • Afraegle (Swingle) Engler
  • Atalantia Correa
  • Balsamocitrus Stapf
  • Bergera L.
  • Burkillanthus Swingle
  • Citropsis (Engler) Swingle & M. Kellerm.
  • Citrus L. – cytrus
  • Cneoridium J. D. Hooker
  • Glycosmis Correa
  • Haplophyllum A. Jussieu
  • Limnocitrus Swingle
  • Limonia L. – feronia
  • Luvunga Wight & Arnott
  • Merope M. Roemer
  • Merrillia Swingle
  • Micromelum Blume
  • Monanthocitrus Tanaka
  • Murraya L. – murraja
  • Naringi Adanson
  • Pamburus Swingle
  • Paramignya Wight
  • Pleiospermium (Engler) Swingle
  • Poncirus Rafinesque – poncyria
  • Swinglea Merrill
  • Triphasia Loureiro
  • Wenzelia Merrill
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
    2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-11-08] (ang.).
    3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
    4. Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 374-378. ISBN 978-1-842466346.
    5. Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 315-324. ISBN 83-7079-778-4.
    6. Crescent Bloom: Rutaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-02-07].
    7. List of Genera in RUTACEAE, [w:] Vascular plant families and genera [online], Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2018-11-08] (ang.).
    Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).Ewodia (Euodia J.R. Forst. & G. Forst) – rodzaj roślin należący do rodziny rutowatych. Gatunkiem typowym jest Euodia hortensis J. R. et J. G. A. Forster.




    Warto wiedzieć że... beta

    System APG IV – system klasyfikacyjny roślin okrytonasiennych opublikowany w roku 2016 przez członków Angiosperm Phylogeny Group. Jest to kolejna wersja systemu klasyfikacyjnego rozwijanego od 1998 roku, sukcesywnie zastępująca poprzednie klasyfikacje (APG I z 1998, APG II z 2003 i APG III z 2009). Klasyfikacja bazuje na analizie powiązań filogenetycznych między grupami roślin, ustalanych głównie na podstawie danych molekularnych. System został skompilowany przez 16 autorów z 6 krajów, ale uwzględnia też wyniki warsztatów przeprowadzonych w Kew Gardens oraz ankiety internetowej, na którą odpowiedziało 441 respondentów z 42 krajów. Szerokie konsultacje i uznanie sugestii większości zamiast przyjęcia stanowiska ekspertów (np. w kwestii szerokiego ujęcia rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae zamiast jej podziału) spowodowało zresztą kontrowersje w środowisku (Angiosperm Phylogeny Website publikuje w przypadkach spornych klasyfikację sugerowaną przez ekspertów, niżeli przyjętą w APG IV opinię większości).
    Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.
    Kłos (łac. spica, ang. spike) – rodzaj kwiatostanu groniastego, w którym na osadce siedzą kwiaty bezszypułkowe. Odmianą kłosa jest kwiatostan zwany kotką (np. u wierzb) i kolba (np. kwiatostany żeńskie kukurydzy).
    Acradenia – rodzaj roślin z rodziny rutowatych (Rutaceae). Obejmuje dwa gatunki występujące we wschodniej Australii i na Tasmanii. Acradenia frankliniae uprawiana jest jako niewielkie, ozdobne drzewo, którego walorem jest obfite kwitnienie.
    Przylistek (łac.stipula, ang. stipule) – organ wykształcający się po obu stronach nasady ogonka liściowego lub liścia siedzącego u wielu przedstawicieli roślin okrytonasiennych. Wykształcają się one zwłaszcza u podstawy liści zaopatrywanych przez trzy ślady (luki) liściowe. Powstają z dolnej części zawiązka liściowego (z górnej powstaje zwykle ogonek i blaszka liściowa). Wykształcają się jako zróżnicowane morfologicznie i pełniące rozmaite funkcje organy. Często mają postać liściokształtną i pełnią funkcję asymilacyjną (np. u grochu Lathyrus aphaca), czasem dodatkowo chronią zawiązki i młode liście. Szczególną rolę ochronną pełnią łuskowate przylistki okrywające pąk i chroniące go przed uszkodzeniem (np. w przypadku pąków zimujących). U niektórych roślin (np. u robinii) przylistki wykształcają się jako ciernie, u innych mają postać włosków lub gruczołów.
    Krzew – roślina drzewiasta o zdrewniałej łodydze, która od nasady rozgałęzia się na wiele pędów równorzędnych. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej – pnia.
    Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.

    Reklama