Purytanizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Purytanizm (z łac. purus 'czysty') – ruch religijno-społeczny w XVI i XVII-wiecznej Anglii, mający na celu „oczyszczenie” Kościoła anglikańskiego z pozostałości po katolicyzmie w liturgii i teologii. Początkowo działając jako ruch wewnątrz anglikanizmu, purytanie stopniowo oddzielali się od niego, tworząc odrębne wspólnoty religijne, czasem nazywane nonkonformistycznymi.

Krzyż hugenocki (franc. la croix huguenote) – symbol wiary wyznawców kalwinizmu, przede wszystkim we Francji, a współcześnie także w innych krajach. Składa się z krzyża maltańskiego oraz z gołębicy, niekiedy zastępowanej ampułką lub stylizowaną łzą. Dodatkowe ozdoby krzyża mają znaczenie symboliczne.Sola fide (łac.: jedynie wiarą) – doktryna chrześcijańska, według której grzeszny człowiek może przyjąć Boże przebaczenie jedynie przez wiarę w Jezusa Chrystusa.

W języku potocznym purytanizm to skrajne przejawianie jakichś zasad, szczególnie moralnych.

Historia[ | edytuj kod]

1559 do 1625[ | edytuj kod]

Purytanizm wyrósł na fali niezadowolenia wywołanego reformami religijnymi z początku (1559) panowania Elżbiety I, które w odczuciu radykalniejszych protestantów zbyt mocno upodabniały Kościół anglikański do katolicyzmu, zwanego przez nich pogardliwie „papizmem”. Podczas gdy większość ruchów reformacyjnych w Europie była wywołana pragnieniem głębokich zmian teologicznych i zrywała całkowicie z katolickim modelem organizacji kościelnej, reformacja angielska wprowadziła kontrolę państwa nad Kościołem przy jednoczesnym braku większych zmian organizacyjnych oraz liturgiczno-duchowych. W oczach purytanów doktryna kościelna została podporządkowana polityce w sposób niemożliwy do zaakceptowania. Protestanci, prześladowani podczas rządów królowej Marii I (1553-58), często udawali się w czasach jej rządów na wygnanie do kontynentalnej Europy, gdzie mieli okazję zapoznać się z modelem reformacji wprowadzonym w kalwińskiej Genewie czy luterańskich Niemczech. To ukształtowało ich stanowisko względem elżbietańskiej reformy religijnej, określanej czasem mianem „via media”, drogi pośredniej między katolicyzmem i protestantyzmem.

Westminsterskie Wyznanie Wiary – jedno z najważniejszych protestanckich wyznań wiary, powstałe w Londynie w 1646. Dotyka ono podstaw wiary chrześcijanskiej. Powstało z inicjatywy angielskich purytan, dominujących w Anglii w czasach rządów Olivera Cromwella.Usprawiedliwienie – termin w teologii chrześcijańskiej oznaczający uczynienie człowieka grzesznego sprawiedliwym w oczach Bożych, takim, jak gdyby wypełnił obowiązujące go przykazania. Termin "usprawiedliwienie" (gr. δικαιοω, w transkrypcji łacińskiej dikaioō - uczynić sprawiedliwym) występuje w Liście do Rzymian, Galacjan, Liście do Tytusa oraz w Liście Jakuba, zaś sama koncepcja usprawiedliwienia występuje w wielu księgach Starego i Nowego Testamentu.

Pomimo że wszystkich purytanów kształtował kalwinizm, nie byli całkowicie zgodni w poglądach. Znajduje to odbicie w genezie tego ruchu, który rozwijał się w kilku fazach. Wspólny dla wszystkich purytanów był pogląd o degeneracji wszystkich istniejących dotychczas Kościołów, z powodu ich kontaktu z cywilizacjami pogańskimi (mieli tu zwłaszcza na myśli starożytny Rzym), a także z powodu nakazów i zarządzeń królów i papieży. Wszyscy opowiadali się za przebudową i „oczyszczeniem” Kościoła, który miałby bardziej odwzorowywać Biblię. Wspólny był im także, w mniejszym lub większym stopniu, pogląd o kapłaństwie wszystkich wierzących. Różnili się jednak w kwestiach organizacji i ustroju kościelnego.

Prezbiterianizm lub Kościół Prezbiteriański – część protestanckich kościołów reformowanych. Władze w kościołach sprawują wybierani przez wiernych starsi. Kościoły Prezbiteriańskie zaczęły rozprzestrzeniać się w XVI wieku, impulsem do tego była reformacja zapoczątkowana przez Marcina Lutra w 1517 roku. Głównym propagatorem był John Knox, który był Szkotem, studiował on z Janem Kalwinem w Genewie.Jan Kalwin, fr. Jean Cauvin albo również Jean Calvin (ur. 10 lipca 1509 w Noyon, zm. 27 maja 1564 w Genewie) – teolog, kaznodzieja, pisarz i organizator życia duchowego w Szwajcarii okresu reformacji. Twórca jednej z doktryn religijnych - ewangelicyzmu reformowanego, przyjętej przez kościoły ewangelicko-reformowane, prezbiteriańskie, a następnie przez część kongregacjonalnych, opierającej się głównie na predestynacji oraz symbolicznej, a nie realnej w odróżnieniu od poglądu powszechnie panującego w Kościele Katolickim, obecności Jezusa Chrystusa w Wieczerzy Pańskiej. Nazywany "teologiem par excellence"; "Arystotelesem Reformacji"; "Akwinatą Kościoła reformowanego"; "najbardziej chrześcijańskim mężem swej epoki" czy też "drugim patriarchą reformacji".

Purytanie chcieli, aby Kościół anglikański bardziej przypominał protestanckie Kościoły Europy, szczególnie kalwiński kościół genewski. Sprzeciwiali się ozdobom i rytuałom w kościołach (np. szatom liturgicznym, organom, zwyczajowi uklęknięć) jako bałwochwalczym, potępiając je jako „papistowski przepych i łachmany”. Sprzeciwiali się także działalności sądów kościelnych. Odmawiali zatwierdzenia wszystkich rytuałów i formuł anglikańskiego Modlitewnika Powszechnego (The Book of Common Prayer). Narzucanie porządku liturgicznego przez prawo i inspekcje zaostrzyło postulaty purytanizmu i przekształciło go w ruch zdecydowanie opozycyjny.

Nowy Świat – określenie wprowadzone w okresie wielkich odkryć geograficznych dla nowo odkrytego lądu Ameryki. Jednocześnie znane (przez Europejczyków) od starożytności kontynenty Europy, Azji i Afryki zaczęto określać mianem Starego Świata.Nowy Testament (gr. Ἡ Καινὴ Διαθήκη, on Kainē Diathēkē) – druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki.

W latach 70. XVI wieku purytanie domagali się modelu prezbiteriańskiego lub kongregacjonalistycznego, ale wszyscy z nich krytykowali przy tym w bardzo bezpośredni sposób taką liturgię i konstrukcję Kościoła, jakiej oczekiwała monarchia. Próby biskupów Kościoła anglikańskiego zaprowadzenia siłą uniformizacji w użytkowaniu Modlitewnika Powszechnego sprawiły, że hierarchia kościelna stała się jednym z głównych celów ataków purytan. Traktaty takie jak Martin Marprelate wyśmiewały rząd i hierarchów kościelnych.

Kalwinizm kontynentalny, także: ewangelicyzm reformowany – jeden z historycznych nurtów i tradycji w łonie kalwinizmu, obok szkockiego prezbiterianizmu i kongregacjonalizmu. Wywodzi się z reformacji szwajcarskiej, której przewodził Huldrych Zwingli. Odwołuje się do dziedzictwa teologicznego Henryka Bullingera i Jana Kalwina.Modlitewnik Powszechny (ang. The Book of Common Prayer, dosł. Księga Wspólnych Modlitw) – księga liturgiczna; zbiorcza nazwa licznych modlitewników Kościoła Anglii oraz innych kościołów anglikańskich, używanych m.in. w całej Wspólnocie Anglikańskiej.

Sprawa hierarchii kościelnej była trudna i Elżbieta I opłaciła Richarda Hookera za napisanie dzieła „The Laws of Ecclesiastical Polity”, w którym próbował odeprzeć zarzuty purytanów. Przemyślenia Hookera stały się jedną z podstaw teologicznych Kościoła anglikańskiego i później zostały wykorzystane przez arcybiskupa Williama Lauda.

Institutio religionis christianae lub Institutio Christianae religionis nunc uere demum suo titulo respondens (franc. L’Institution de la religion chrétienne, pol. Ustanowienie (lub Nauka) religii chrześcijańskiej) – to traktat teologiczny, napisany przez Jana Kalwina w 1536.Jonathan Edwards (ur. 5 października 1703, zm. 22 marca 1758) – amerykański, kolonialny kaznodzieja protestancki nurtu kongregacjonalistycznego, teolog i misjonarz w kręgach Indian. Edwards jest uważany za najwybitniejszego amerykańskiego teologa. Zasłynął jako jeden z najbardziej wszechstronnych amerykańskich teologów i filozofów oświecenia. Jego dorobek obejmuje bardzo różne dziedziny, jednak Edwardsa najczęściej kojarzy się z obroną teologii kalwinistycznej, metafizyką teologicznego determinizmu oraz dziedzictwem purytańskim. W swoim słynnym kazaniu Grzesznicy w rękach rozgniewanego Boga położył nacisk na gniew Boga wobec grzechu. Edwards skontrastował tu wizję surowego Boga z tezą o Bogu-zbawicielu. Siła oddziaływania niektórych kazań była tak dotkliwa, że niektórzy słuchacze mdleli. Przykre reakcje słuchaczy na słowa kaznodziei wywołały kontrowersje wokół „cielesnych skutków” obecności Ducha Świętego.

Dominująca frakcja w obrębie Kościoła anglikańskiego patrzyła z góry na radykałów i nadano im miano „purytan”, wyśmiewając ich jako mających obsesję na punkcie „oczyszczenia” (to purify) kościoła.

Współcześnie do reformacji angielskiej, Kościół Szkocji został zreformowany w duchu kalwińskim i prezbiteriańskim, i model ten purytanie pragnęli rozciągnąć także na Anglię. Kiedy Jakub VI Szkocki został królem Anglii (1603) jako Jakub I, mianował kilku znanych purytanów na wpływowe stanowiska w Kościele anglikańskim i hamował wzrost wpływów Williama Lauda. Nie był on jednak purytaninem i był wobec nich nieufny, traktując ruch purytański jako potencjalnie zagrażający królewskiej kontroli nad Kościołem. Nadał sankcję królewską tłumaczeniu Biblii zwanej od jego imienia Biblią króla Jakuba, częściowo po to aby umocnić anglikańską ortodoksję, dając jej alternatywę wobec Biblii genewskiej. Popularna wśród purytanów Biblia genewska miała wymowę antyrojalistyczną i zawierała wiele rewolucyjnych przypisów. Dla purytanów, którzy wierzyli w nadrzędny autorytet Biblii, posiadanie angielskojęzycznego przekładu Biblii było sprawą najwyższej wagi.

Chrześcijaństwo, chrystianizm (gr. Χριστιανισμóς, łac. Christianitas) – monoteistyczna religia objawienia, bazująca na nauczaniu Jezusa Chrystusa zawartym w kanonicznych ewangeliach. Jej wyznawcy uznają w nim obiecanego Mesjasza i Zbawiciela, który ustanowił Królestwo Boże poprzez swoje Zmartwychwstanie. Kanon wiary chrześcijańskiej został spisany w Nowym Testamencie i przekazywany jest przez Kościoły.Richard Hooker (ur. w marcu 1554 w Exter, zm. 3 listopada 1600) – duchowny anglikański, teolog, wikary, usiłował w wielkim swym dziele The Laws of Ecclesiastical Polity dać anglikańskiemu systemowi kościelnemu podstawy rozumowe.

Każda kolejna dawka politycznych rozczarowań stawiała purytanów zarówno indywidualnie jak i w ramach poszczególnych kongregacji w obliczu nowego kryzysu. Pytanie brzmiało – czy powinni pozostać konformistami i pozornie dostosowywać się do nakazów budzącego ich odrazę reżimu religijnego, czy też podjąć decyzję o oddzieleniu się od oficjalnego kościoła, co było nielegalne.

Apostolski symbol wiary (łac. Symbolum Apostolorum lub Symbolum Apostolicum), w skrócie Symbol Apostolski (potocznie: Skład apostolski, Wierzę w Boga, z łac. credo – wierzę) – to najwcześniejsze wyznanie wiary Kościoła rzymskiego. Pierwsze pisane świadectwo tekstu sięga początku III wieku. Późniejsza legenda przypisała autorstwo samym Apostołom. Autorytet tego Credo wziął się, po pierwsze, z faktu jego powstania w Rzymie, który od początku cieszył się szczególnym autorytetem wśród innych kościołów lokalnych Zachodu, po drugie, stąd, że jego treść postrzegano jako odbicie apostolskiej tradycji wiary. W symbolu wyrażona jest wiara w Trójcę Świętą, używa go przede wszystkim Zachód chrześcijański: Kościół rzymskokatolicki, Kościoły starokatolickie, anglikanie, liczne wyznania protestanckie. W Kościele rzymskokatolickim odczytywany jest podczas wieczornych nabożeństw, takich jak nabożeństwo czerwcowe do Serca Jezusa lub maryjne nabożeństwa majowe czy październikowe i w czasie koronki do Bożego Miłosierdzia.Ikonoklazm (gr. eikōn – „obraz"; klao – „łamać", „obrazoburstwo") – ruch szerzący się w VIII-IX wieku na terenach Bizancjum i państwa Franków oraz w Niderlandach w XVI w.

1625 do 1660[ | edytuj kod]

Książę Karol został królem Anglii po śmierci swojego ojca w 1625. Był on bardzo nieufny wobec purytanów (którzy podtrzymywali opozycję wobec zarządzeń eklezjalnych jego ojca), postrzegając ich jako buntowniczych (Karol, tak jak jego ojciec, wierzył w „boskie prawo królów”). W tym czasie do purytanów odnoszono się częściej jako do dysydentów.

Ewangelikalizm, chrześcijaństwo ewangelikalne, pot. chrześcijaństwo ewangeliczne – jest nurtem pobożnościowym w protestantyzmie, opartym na specyficznej duchowości. W większości protestantyzm ewangelikalny jest nurtem konserwatywnym i sprzeciwia się tendencjom liberalnego chrześcijaństwa, które zaznaczają się w głównym nurcie protestantyzmu. Powstał na gruncie purytanizmu, ortodoksji protestanckiej i pietyzmu. Niektóre jego elementy pobożnościowe w 2. połowie XX wieku przyjęły się także poza protestantyzmem.Johann Heinrich Bullinger (ur. 18 lipca 1504 w Bremgarten w szwajcarskiej Argowii, zm. 17 września 1575 w Zurychu) – szwajcarski reformator religijny i teolog protestancki. Jego potomkiem był Ethelbert William Bullinger (1837 - 1913) - amerykański teolog protestancki.

Ponieważ angielscy dysydenci nie mieli dostępu do zawodów, które wymagały oficjalnego konformizmu religijnego, purytanie walnie przyczynili się do powstania wielu nowych gałęzi gospodarki. Zdominowali handel zagraniczny (eksport i import) oraz chętnie osiedlali się w Nowym Świecie. Wraz z rozkwitem trans-atlantyckiego handlu z Ameryką, purytanie w Anglii stawali się stosunkowo bogaci. Podobnie klasy rzemieślnicze stawały się w coraz większym stopniu purytańskie. Dlatego też kwestie ekonomiczne angielskiej wojny domowej (opłaty podatkowe, liberalizacja edyktów królewskich), kwestie polityczne angielskiej wojny domowej (nabywanie parostwa, narastający konflikt pomiędzy Izbą Lordów a ludnością, niezadowolenie wywołane próbą wprowadzenia Boskiego prawa królów przez Karola I), oraz napięcia religijne były powiązane razem w generalny spór między anglikańskimi Kawalerami i purytańskimi Okrągłogłowymi.

Kawalerowie (ang. Chevaliers) – zwolennicy króla podczas rewolucji angielskiej (1640 - 1660). Nosili długie włosy, w przeciwieństwie do wielu żołnierzy Cromwella (Okrągłe Głowy - Rroundheads).Maria I Tudor (ur. 18 lutego 1516 w Greenwich, zm. 17 listopada 1558 w Londynie), zwana Krwawą Marią (Bloody Mary) – księżniczka angielska. Królowa Anglii w latach 1553–1558, królowa Hiszpanii w latach 1556–1558, córka króla Anglii Henryka VIII Tudora i jego pierwszej żony królowej Katarzyny Aragońskiej, wdowy po starszym bracie Henryka, Arturze Tudorze, córki Ferdynanda II Katolickiego, króla Aragonii i Izabeli I Katolickiej, królowej Kastylii. Maria była starszą siostrą króla Edwarda VI i królowej Elżbiety I, ale każde z rodzeństwa miało inną matkę.


Podstrony: 1 [2] [3] [4]




Warto wiedzieć że... beta

Boskie prawo królów – koncepcja filozoficzno-polityczna uzasadniająca absolutną władzę monarchów jej boską genezą głoszona w Europie Zachodniej od XVII w. do XVIII w., w Rosji od XVI w. do początków XX wieku.
Kanony z Dort lub Kanony z Dordrecht – to postanowienia synodu holenderskiego kościoła reformowanego, który odbył się w latach 1618-1619 w mieście Dordrecht.
Konfederacja Ewangelicznych Kościołów Reformowanych w Polsce – chrześcijańska wspólnota protestancka zrzeszająca konserwatywne w teologii i nauczaniu społecznym polskie zbory reformowane, odwołujące się w doktrynie bezpośrednio do teologii Jana Kalwina. Polska wspólnota jest częścią powstałej w 1998 r. Konfederacji Ewangelicznych Kościołów Reformowanych. Organem prasowym Konfederacji jest wydawany od 1997 r. kwartalnik Reformacja w Polsce.
Huldrych Zwingli (Ulrich Zwingli) (ur. 1 stycznia 1484 w Wildhaus w regionie Toggenburg, zm. 11 października 1531 w Kappel am Albis) – szwajcarski kaznodzieja i teolog, jeden z głównych twórców ewangelicyzmu reformowanego i przedstawicieli reformacji w Szwajcarii. Studiował teologię w Wiedniu i Bazylei.
Reformowani baptyści – chrześcijańskie wyznanie protestanckie wyznające zarazem baptyzm i kalwinizm. Podstawową księgę symboliczną wyznania stanowi Londyńskie wyznanie wiary z 1644 lub 1689 r. Historycznie reformowani baptyści wywodzą się od angielskich baptystów partykularnych. Reformowani baptyści tworzą zazwyczaj własne wspólnoty wyznaniowe, ale niekiedy wchodzą też w skład szerszych kościołów baptystycznych. Większość reformowanych baptystów mieszka w Stanach Zjednoczonych.
Sakrament (łac. sacramentum) – w chrześcijaństwie obrzęd religijny rozumiany jako widzialny znak lub sposób przekazania łaski Bożej, ustanowiony, zgodnie z wiarą, przez Chrystusa.
Sola scriptura (łac. jedynie Pismem) – jedna spośród pięciu zasad protestantyzmu, stanowiąca formalną zasadę teologiczną, w odróżnieniu od zasad materialnych – solus Christus, sola gratia oraz sola fide. Głosi, że Pismo Święte jest samowystarczalnym źródłem wiary chrześcijańskiej, a w konsekwencji – jedynym autorytetem Kościoła rozstrzygającym w kwestiach wiary i praktyki. Stąd też, w myśl zasady sola scriptura, a w przeciwieństwie do doktryny katolickiej i prawosławnej, protestantyzm nie uznaje tradycji i ustaleń Kościoła za samodzielne normatywne instancje dla wiary chrześcijańskiej (są to co najwyżej normy podporządkowane autorytetowi Pisma Świętego).

Reklama