Przywilej piotrkowski (1388)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Przywilej piotrkowski z 1388przywilej nadany szlachcie 29 lutego 1388 w Piotrkowie przez króla Polski Władysława II Jagiełłę.

Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie, którzy rządzili od powstania państwa polskiego (około 900) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291–1306). W latach 1138–1320 miało miejsce rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 panowali dwaj monarchowie z dynastii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 monarchowie z dynastii Jagiellonów.Piotrków Trybunalski – miasto na prawach powiatu w centralnej Polsce, położone na zachodzie Równiny Piotrkowskiej. Drugie pod względem wielkości miasto w województwie łódzkim i 47. w Polsce. Był miastem królewskim.

Geneza nadania dokumentu[ | edytuj kod]

Przywilej piotrkowski z 1388 roku został nadany krótko po pierwszym przywileju wystawionym przez Władysława Jagiełłę w 1386 roku, czyli przywileju krakowskim. Ze względu na krótki okres pomiędzy oboma wydarzeniami i brak wyraźnej, na pierwszy rzut oka, przyczyny wystawienia przywileju w Piotrkowie, historycy starali się znaleźć wytłumaczenie postępowania władcy. Józef Szujski argumentował, że przywilej krakowski został wydany dla Małopolski, zaś przywilej piotrkowski dla Wielkopolski. Podobnie na problem patrzyło wielu XIX-wiecznych historyków. Jednakże zdaniem Marcelego Handelsmana pogląd ten jest błędny; historyk zwraca uwagę na następujące fakty:

Jan Wincenty Bandtkie-Stężyński inne forma nazwiska: Bandtke, krypt.: J. W. B., (ur. 14 lipca 1783 w Lublinie, zm. 7 lutego 1846 w Warszawie) – polski historyk prawa, edytor, leksykograf i wolnomularz, brat Jerzego Samuela.Oprawca (justycjariusz, maleficorum iudices) – w XIV i XV wieku w Polsce urzędnik powołany do ścigania, przeprowadzenia śledztwa i sądzenia zawodowych złodziei oraz rabujących na drogach bez względu na ich przynależność stanową.
  1. Przywilej piotrkowski bazował na krakowskim i był kolejnym dokumentem, który miał na celu ukształtowanie nowej rzeczywistości politycznej u progu rządów nowego władcy.
  2. W art. 3 dokumentu pojawia się zwrot: terre videlicet Cracoviensis—terrigene Cracoviensi, Sandomiriensis—terrigene Sandomiriensi, et sic de singulis terris regni nostri, który nie występuje w przywilejach wielkopolskich, a występuje za to w przywilejach ogólnopolskich (przykład przywileju krakowskiego), lub stricte małopolskich.
  3. Dowodem na ogólnopolskie, a nie dzielnicowe znaczenie dokumentu jest jego przesłanie - przepisy w nim zawarte były istotne dla szlachty i duchowieństwa z całej Korony, a nie tylko dla jej partykularnej części.

Zachowane do XX wieku oryginały przywileju[ | edytuj kod]

Piszący w 1907 roku Marceli Handelsman wymienił zachowane do jego czasów trzy oryginały przywileju oraz trzy inne wersje rzeczonego aktu, które w jego ocenie można uznać za wersje pierwotne. Wersje przywileju nie były jednakowe - różniły się stylem, charakterem, a w niektórych przypadkach nawet pojedynczymi zapisami. Zachowane dokumenty to:

Liber beneficiorum (z łac. Księga dobrodziejstw lub też Księga beneficjów) – księga (spis) beneficjów, dóbr i przywilejów, zwłaszcza kościelnych, sporządzana dla celów statystycznych i podatkowych. Wypisy z takich ksiąg sądy cywilne przyjmowały jako prawomocne dowody w sporach majątkowych.Mikołaj z Miry, znany również jako Mikołaj z Bari lub Święty Mikołaj Cudotwórca, gr Άγιος Νικόλαος από τα Μύρα της Λυκίας, cs. Swiatitiel Nikołaj, archijepiskop Mirlikijskij, czudotworec (ur. ok. 270 w Patarze w Azji Mniejszej, zm. ok. 345 lub 352) – biskup Miry w dzisiejszej Turcji. Święty Kościoła katolickiego i prawosławnego, gdzie tytułowany jest mianem św. Mikołaja Cudotwórcy.
  1. Akt, który znajdował się w Archiwum Książąt Czartoryskich w Krakowie pod numerem inwentarzowym 209, uwiarygodniony pieczęcią majestatyczną królewską Jagiełły i drugą, mniejszą, pieczęcią na odwrocie. Pierwsza strona zawiera treść przywileju, zaś na drugiej można znaleźć dopisek pochodzący z XV wieku, który głosi: Rex Vladislaus promittit omnia jura tenere sicut predecessores sui, videlicet reges Casimirus et Ludovi eus et captivos eliberare suis impensis, (Król Władysław obiecuje zachowywać wszelkie prawa, jak to czynili jego poprzednicy Kazimierz i Ludwik, jak również obiecuje uwalniać wziętych do niewoli swoim kosztem). Akt ten, Handelsman nazwał jako Cz.I.
  2. Akt, który również znajdował się w Archiwum Książąt Czartoryskich w Krakowie pod numerem inwentarzowym 210, ze współczesnym napisem na odwrocie: Inscriptio domini regis dominis atque terrigenis regni super libertatem ab omnibus exaccionibus et contributionibus cum aliis cautelis, (Postanowienie pana króla naszego, wydane panom i ziemianom, tyczące się wolności od poborów i podatków wraz z niektóremi omówieniami). Handelsman nazwał go jako Cz.II. Wraz z Cz.I był on przechowywany w skarbcu królewskim, o czym świadczą znalezione na dokumentach dopiski z XVI wieku.
  3. Oryginał aktu w archiwum Książąt Sanguszków w Sławucie, który na odwrocie zawiera inskrypcję wykonaną przez tego samego autora co tekst przywileju: Istud privilegium est datum genologie Trąba (Przywilej ten nadany rodowi Trąba). Wspomniany historyk oznaczył go literą S.
  4. Legalny odpis dokumentu znajdował się w Archiwum Głównym w Warszawie. (Oznaczenie AR)
  5. Drugi legalny odpis zawarty został przez Macieja Dogiela w niewydanej przez niego książce i stamtąd został wzięty i umieszczony w swoim dziele z drobnymi zmianami w Ius Polonicum Jana Wincentego Bandtkego (Oznaczenie Handelsmana Dog.).
  6. Jan Długosz w swoim Liber beneficiorum zawarł tekst przywileju z dopiskiem: Privilegium domini Vladislai regis Poloniae, ecclesiis et militiae regni Poloniae datum... continens articulos libertatum et exceptionum (Przywilej nadany przez Władysława króla Polski, Kościołowi i rycerstwu Królestwa Polskiego... zawierający artykuły, wolności i immunitety). (Oznaczenie D).

Wzajemny stosunek zachowanych wersji dokumentu[ | edytuj kod]

Na podstawie wspomnianych różnic i podobieństw redakcyjnych, językowych i merytorycznych, Handelsman podzielił zachowane teksty do dwóch grup. W jednej z nich znalazły się: Cz.I, D i Dog, zaś w drugiej Cz.II, AR i S. Z kolei dalsza dogłębna analiza doprowadziła go do konkluzji, że tekst podany przez Macieja Dogiela (Dog.) jest wcześniejszy nawet od oryginałów Cz.I oraz Cz.II (czyli innymi słowy, oryginał, z którego Dogiel przepisał swoją wersję tekstu był wcześniejszy od zachowanych do XX wieku oryginałów z Archiwum Czartoryskich). Następnie w pierwszej grupie tekstów następuje oryginał Cz.I, a późniejszy od niego jest tekst podany przez Długosza (D).

Wojna trzynastoletnia (1454-1466) – wojna między zakonem krzyżackim a Koroną Królestwa Polskiego, zakończona II pokojem toruńskim.Józef (Jerzy Karol) Szujski (ur. 16 czerwca 1835 w Tarnowie, zm. 7 lutego 1883 w Krakowie) – polski historyk, jeden z krakowskich stańczyków, publicysta, poeta, prozaik. Współzałożyciel Przeglądu Polskiego. Pierwszy sekretarz generalny Akademii Umiejętności w Krakowie.

W drugiej grupie, legalny odpis dokumentu z Archiwum Głównego w Warszawie (AR) jest zdaniem Handelsmana kopią innego, oryginalnego tekstu, który zaginął, natomiast który był źródłem dla oryginału Cz.II, oraz dla oryginału S. Błędy występujące licznie w wersji AR, wspomniany historyk kładzie na karb późniejszego kopisty.

Łan (łac. laneus, cs. lán, niem. Lahn lub Hube, w dialekcie szwabskim również hueb, huebm, hufe) – dawna jednostka podziału pól wspólnoty w średniowiecznej Europie Zachodniej. Jednostka ta służyła pomiarom powierzchni i długości ziemi przeznaczonej pod zasiewy, zgodnie z przywilejem nadanym osadnikowi przez głowę panującą z przeznaczeniem do uprawy. W Polsce i w Czechach od XIII wieku była to jednostka miernicza dla określania rozmiarów podstawy uposażenia chłopa osadzonego na wsi na prawie niemieckim.Jan Długosz herbu Wieniawa (łac. Ioannes Dlugossius, Longinus; ur. 1 grudnia 1415 w Brzeźnicy, zm. 19 maja 1480 w Krakowie) – kronikarz, polski historyk, twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej, duchowny, geograf, dyplomata; wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.

Główne osie sporu pomiędzy królem a szlachtą i duchowieństwem[ | edytuj kod]

Marceli Handelsman zwraca uwagę na kilka aspektów, o które toczyły się szczególnie zażarte spory - przede wszystkim chodziło o urząd justycjariusza. Szlachta dążyła do całkowitego zniesienia tego urzędu, jako że nierzadko dochodziło do przekraczania uprawnień przez urzędników sprawujących tę funkcję. Swoje dążenia udało jej się usankcjonować w przywileju krakowskim, niemniej nie były one respektowane przez władcę. Co więcej, Jagiełło uznał ów urząd za szczególnie przydatny, jako że wprowadził go w 1387 roku na Litwie, co musiało znaleźć odbicie w sporach podczas zjazdu w 1388 roku. Po drugie, pomiędzy wersjami występują różnice w procedurze podatkowej podejmowanej w momencie nieuiszczenia w terminie podatku 2 groszy z łanu chłopskiego przez właściciela ziemi (podatek wprowadzony w Koszycach w 1374). Wersja Cz.I podaje, że po 15 dniach po pierwszym napomnieniu podatek dalej nie będzie zapłacony, urzędnik królewski ma zająć sztukę bydła należącą do gospodarza. Z kolei wersja Cz.II podaje termin 14 dni.

Henryk Bohdan Samsonowicz (ur. 23 stycznia 1930 w Warszawie) – polski historyk, mediewista, profesor i rektor Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 1989–1991 minister edukacji narodowej w rządzie Tadeusza Mazowieckiego. Kawaler Orderu Orła Białego.Przywilej, łac. privilegium – prawo (dokument) lub ugoda w prawie nadane przez monarchę określonej grupie społecznej (stanowi) obowiązujące na danej ziemi lub w całym kraju (przywilej generalny). Przywileje najczęściej miały formę zrzeczenia się przez monarchę pewnych swoich kompetencji na rzecz wymienionych adresatów przywileju.

Handelsman zwraca wreszcie uwagę na znamienny fakt, mianowicie na udział duchowieństwa w przywileju ogólnopolskim i tłumaczy go on jako chęć partycypowania w korzystnych zmianach wprowadzanych przez króla, jak również na chęć uregulowania przez duchowieństwo spornych spraw z władcą - jak na przykład z nadużywaniem prawa stacji i łamaniem immunitetu kościelnego. Z kolei Krzysztof Goźdź-Roszkowski zauważa inną rzecz - dokument z 1386 roku zawierał zapewnienie o poszanowaniu przywilejów wydanych przez Kazimierza Wielkiego i Ludwika Andegaweńskiego, z zastrzeżeniem, że nowy władca będzie uznawał jedynie te, które zostały wydane z pożytkiem i korzyścią dla państwa i jego szlacheckich mieszkańców. Z tego powodu uzasadnione mogły być obawy szlachty o to, że pewne prawa lub nadania ziemskie będą mogły być uchylone pod pretekstem bycia niekorzystnymi dla państwa.

Marceli Handelsman, ps. Maciej Romański, Maciej Targowski (ur. 8 lipca 1882 w Warszawie, zm. 20 marca 1945 w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Dora-Nordhausen w Niemczech) – mediewista, historyk dziejów nowożytnych i najnowszych, metodolog historii, pochodzenia żydowskiego. Jeden z najwybitniejszych historyków polskich I poł. XX wieku, wolnomularz. Brat Józefa Handelsmana.Szlachta – stan społeczny istniejący w Królestwie Polskim, Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz na polskich, litewskich i ukrainnych ziemiach w czasie zaborów. Powstała z przekształcenia się stanu rycerskiego w szlachecki.


Podstrony: 1 [2] [3]




Warto wiedzieć że... beta

Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae) – zwyczajowa nazwa państwa polskiego w czasach średniowiecza, formalna nazwa jako odrębnego państwa w latach 1386-1569 i później, w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jako jeden z dwóch równoprawnych członów obok Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1569-1795.
Przywilej cerekwicki 1454 – przywilej wymuszony 15 września 1454 na Kazimierzu IV Jagiellończyku przez szlachtę wielkopolską, zgromadzoną po ogłoszeniu pospolitego ruszenia w obozie pod Cerkwicą k. Chojnic, dotyczący tylko Wielkopolski.
Maciej Dominik Dogiel (ur. 6 sierpnia 1715 w Gembule koło Lidy, zm. nagle 24 lutego 1760 w Warszawie) – polski ksiądz katolicki, pijar, reformator szkolnictwa, historyk prawa i wydawca. Autor pierwszego w Polsce kodeksu dyplomatycznego - Kodeks dyplomatyczny Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Wielkie Księstwo Litewskie (WKL, lit. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė, żmudz. Lietovuos Dėdliuojė Konėgaikštīstė, biał. Вялікае Княства Літоўскае/Wialikaje Kniastwa Litoŭskaje, ukr. Велике Князівство Литовське/Wełyke Kniaziwstwo Łytowśke, ros. Великое Княжество Литовское/Wielikoje Kniażestwo Litowskoje, rus. Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных, łac. Magnus Ducatus Lituaniae) – państwo obejmujące ziemie (od morza do morza, od Bałtyku po Morze Czarne) dzisiejszej Litwy, Białorusi, północno-wschodniej Polski i większej części Ukrainy, zachodnich kresów Rosji od XIII w. do 1795.
Przywilej koszycki (przywilej generalny) – przywilej nadany 17 września 1374 roku polskiej szlachcie przez króla Ludwika Węgierskiego w Koszycach w zamian za uznanie przez szlachtę praw do korony polskiej jednej ze swych córek (w dokumencie nie wymieniono której, ostatecznie była to jednak najstarsza córka Ludwika, Katarzyna, która zmarła kilka lat później), a także dla innych swoich dzieci w razie jej bezpotomnej śmierci. Przywilej ten jest prawną kontynuacją przywileju w Budzie, w którym ustanowiono generalną zasadę dziedziczenia po sobie Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego (umowa o przeżycie).
29 lutego jest 60. (tylko w latach przestępnych) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 306 dni. Data ta występuje w większości lat, które są podzielne przez 4, takich jak 2008, 2012, 2016, 2020, 2024. W kalendarzu chińskim rok dzień ten występuje tylko w latach małpy, smoka i szczura. 29 lutego obchodzony jest co 4 lata.
Ludwik Węgierski, na Węgrzech znany jako Ludwik I Wielki (węg. Lajos I Nagy) (ur. 5 marca 1326 w Wyszegradzie, zm. 10 września 1382 w Trnawie) – król Węgier w latach 1342–1382, król Polski w latach 1370–1382.

Reklama