Próg skalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Progi skalne)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Próg rzeczny na potoku Cicha
Próg lodowcowy w Dolinie Wielickiej

Próg skalny – przegroda skalna w korycie rzeki, potoku lub dnie doliny, usytuowana prostopadle lub skośnie do ich biegu. Jeśli jest to próg na rzece lub potoku nosi nazwę progu rzecznego.

Cicha – potok w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie żywieckim, gminie Ujsoły. Ma liczne źródła pod przełęczą Przysłop, na stokach Wielkiej Rycerzowej, Małej Rycerzowej, Świtkowej. Najwyżej położone znajdują się na wysokości około 1080 m. Przepływa głęboką doliną przez miejscowość Soblówka, początkowo w północno-wschodnim kierunku, później w północnym. W miejscowości Ujsoły łączy się z potokiem Glinka, tworząc rzekę Woda Ujsolska. Następuje to na wysokości około 573 m, w miejscu o współrzędnych 49°28′07″N 19°09′00″E/49,468611 19,150000.Kaskada – rodzaj wodospadu, w którym woda spada z progu lub po stopniach. Kaskada może być naturalna lub sztuczna. Naturalne kaskady powstają na potokach lub rzekach, w których układ warstw skalnych powoduje powstanie progów skalnych. Sztuczne kaskady w postaci betonowych lub drewnianych jazów tworzy się na ciekach wodnych o dużym spadku, w celu zmniejszenia go.

Powstaje w wyniku erozji wgłębnej wcinającej się nierównomiernie w podłoże skalne o zróżnicowanej odporności (szybciej w warstwy mniej odporne), co prowadzi do wykształcenia schodowego profilu podłużnego. Powstają na przemian odcinki koryta o mniejszym i większym spadku, tworzące progi i załomy skalne, a czasami baniory pomiędzy nimi.

Dolina U-kształtna (żłób lodowcowy) dolina powstała w wyniku przekształcenia doliny V-kształtnej przez lodowiec górski. Profil takiej doliny przypomina literę "U": charakteryzuje się ona stromymi ścianami skalnymi (niem. Trogwand) i stosunkowo płaskim dnem zazwyczaj wypełnionym osadami morenowymi lub pochodzącymi ze stoków (stożki piargowe, aluwialne i koluwia osuwiskowe). Ma ona przebieg bardziej prostolinijny niż dolina rzeczna, z której została uformowana. Dodatkowo w przeciwieństwie do dolin rzecznych, żłób lodowcowy może posiadać niewyrównany profil podłużny, a przegłębione dno żłobu może sięgać poniżej poziomu morza (skalne dna dolin alpejskich, Sognefjord w Norwegii). Jest to element charakterystyczny dla obszarów wysokogórskich, które są lub były w przeszłości zlodowacone. Żłoby lodowcowe formowane są przez lodowce górskie (Alpy, Tatry) lub też strumienie lodu na obrzeżach lądolodów i czap lodowych (Grenlandia, Skandynawia). W Polsce przykładem są doliny tatrzańskie, np. Dolina Roztoki. Specyficznym przypadkiem doliny U-kształtnej jest fiord.Bystrze, także: bystrzyca, bystrzyna, szypot – miejsce na rzece, gdzie występuje lokalne przyspieszenie przepływu wody, mniejsze jednak niż w rafie.

W dolinach lodowcowych progi skalne są wynikiem przebiegającej erozji lodowcowej i związane są z występowaniem skał o różnej odporności oraz ze zróżnicowaną miąższością i sposobem ruchu lodowca. Takie progi noszą nazwę progów lodowcowych.

Progi skalne mogą być też pochodzenia tektonicznego (na uskokach) oraz występować u wylotu zawieszonych dolin.

Wyróżniamy następujące rodzaje: progi jednostronne (stopnie), progi dwustronne (rygle), progi pojedyncze, systemy progów (kaskada).

Skala twardości Mohsa − dziesięciostopniowa skala twardości minerałów charakteryzująca odporność na zarysowania materiałów twardszych przez materiały bardziej miękkie. Została stworzona w 1812 roku przez niemieckiego mineraloga Friedricha Mohsa. Twardość poszczególnych minerałów nie jest ułożona proporcjonalnie i liniowo, lecz ma charakter porównawczy. Minerały są ustawione od najbardziej miękkiego do najtwardszego. Każdy minerał może zarysować minerał poprzedzający go na skali (bardziej miękki) i może zostać zarysowany przez następujący w skali po nim (twardszy). Jest to jedynie skala orientacyjna, a klasyfikacja polega na tym, że jeżeli badany minerał będzie w stanie zarysować powierzchnię minerału wzorcowego, będzie zaklasyfikowany z jego twardością. Przykładowo jeżeli minerał badany zarysuje powierzchnię kwarcu, będąc jednocześnie rysowany przez niego, będzie miał taką samą twardość. Jeżeli minerał badany będzie w stanie zarysować np. kwarc, a ten nie będzie w stanie zarysować materiału badanego, to twardość próbki jest uznawana za co najmniej 7,5 (porównanie z topazem mówi, czy nie jest większa).Wodospad – swobodny, pionowy spadek wody rzecznej, spowodowany istnieniem w korycie rzeki wyraźnego progu skalnego o wysokości od kilku do kilkuset metrów. Wodospad występuje w górnych odcinkach biegu rzek, w miejscach, gdzie rzeka przecina warstwę twardych skał. Skały te, wymywane wolniej niż miękkie podłoże w dolnym biegu rzeki, tworzą stopień, z którego woda spada w dół. Szereg wodospadów nazywa się kaskadą.

Progi skalne wpływają na sposób płynięcia i prędkość wody w rzece. Woda spadając z wysokich progów skalnych tworzy wodospady, z niskich szypoty i bystrza.

Zobacz też[ | edytuj kod]

  • wodospad




  • Warto wiedzieć że... beta

    Profil podłużny rzeki (krzywa erozyjna) – profil podłużny koryta rzeki przedstawiający zróżnicowanie jego spadku wzdłuż biegu rzeki. Początek i najwyższy punkt krzywej erozyjnej stanowi miejsce, w którym bierze początek rzeka, najniższy, końcowy punkt odpowiada wysokości bezwzględnej ujścia rzeki do morza, jeziora lub rzeki głównej.
    Dolina zawieszona, dolina wisząca, dolina podwieszona – rodzaj doliny bocznej oddzielonej od doliny głównej stromym progiem. Dno doliny bocznej przy ujściu znajduje się powyżej dna doliny głównej. Powstaje wtedy, gdy proces pogłębiania dna doliny, powodowany np. przez rzekę lub częściej lodowiec górski, przebiega bardziej intensywnie lub dłużej w dolinie głównej niż w bocznej. Efekty erozji lodowca na dno doliny zależą od jego masy, czyli grubości, dlatego są znacznie większe w dolinie głównej niż mniejszych dolinach bocznych. Dolina zawieszona może być efektem poszerzenia doliny w czasie przekształcania jej z doliny wciosowej w dolinę U-kształtną w wyniku działalności lodowca (egzaracja).
    Procesy glacjalne – proces rzeźbotwórczy związany z działalnością lodowców i lądolodów. Polega na niszczeniu i przeobrażaniu podłoża oraz transportacji materiału skalnego, a także budowania nowych form rzeźby terenu. Efektem procesów glacjalnych jest powstanie rzeźby glacjalnej. Procesy te zachodziły powszechnie w przeszłości i zachodzą obecnie we wszystkich obszarach zlodowacenia.
    Dolina, dolina rzeczna – wklęsła forma terenu o wydłużonym kształcie i wyraźnie wykształconym dnie, otoczona ze wszystkich stron wzniesieniami, najczęściej powstała w wyniku działalności rzek (erozji i akumulacji rzecznej) lub lodowców.
    Dolina Wielicka (słow. Velická dolina, niem. Felker Tal, węg. Felkai-völgy) – tatrzańska dolina walna położona na terenie Słowacji, po południowej stronie grani Tatr Wysokich. Należy do dwu najmniejszych dolin walnych, ma tylko ok. 6,0 km długości i 5,7 km² powierzchni.

    Reklama