Pismo etiopskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fragment Biblii z XV w. zapisany pismem etiopskim

Pismo etiopskie (amh. ፊደል fidäl) – pismo, które wykształciło się do zapisu języka gyyz, a z czasem zaczęto w nim zapisywać także inne języki Etiopii (głównie semickie). Obecnie używane jest do zapisu języków etiopskich (m.in. amharskiego i tigrinia) oraz języków omockich. Próby zastosowania pisma etiopskiego do zapisu języków kuszyckich nie przyniosły trwałych rezultatów, zapewne dlatego, że pismo to było postrzegane jako symbol amharskiej dominacji kulturowej.

Pismo – system umownych znaków, za pomocą których przedstawiany jest język mówiony. Jako jeden z ludzkich wynalazków intelektualnych jest środkiem porozumiewania się oraz odzwierciedleniem mowy i myśli. Zanim powstało pismo, do przekazywania mowy służyły obrazki, różne środki mnemotechniczne oraz zrozumiałe dla danej społeczności, przedtem uzgodnione i odpowiednio spreparowane, symbole. Pismo ewoluowało od najstarszego stadium – piktografii, poprzez ideografię, pismo analityczne, aż do najmłodszego – pisma fonetycznego.Języki etiopskie, włśc. języki etiosemickie - grupa języków z południowo-zachodniej gałęzi języków semickich, używana w Etiopii i Erytrei. Z powodu długotrwałych kontaktów z językami spoza rodziny semickiej od innych języków z tej rodziny odróżnia je m. in.:

Pismo etiopskie można określić jako alfabet sylabowy, przy czym liczba znaków nie musi się pokrywać z liczbą sylab z powodu dwuznaczności w wymowie znaków tzw. szóstego rzędu (patrz niżej). Przykładowo, słowo qänd „róg” jest zapisywane ቀንድ (1 sylaba : 3 znaki).

Etiopia (Federalna Demokratyczna Republika Etiopii – w języku amharskim ኢትዮጵያ, ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk), dawniej Abisynia – państwo położone we wschodniej Afryce. Od południa graniczy z Kenią, na zachodzie z Sudanem i Sudanem Południowym, na wschodzie z Dżibuti i Somalią, a na północnym wschodzie z Erytreą.Język amharski (አማርኛ, ’ämarəña, amhara) – język semicki z grupy etiopskiej, rodziny języków afroazjatyckich (chamito-semickich) z silnym wpływem substratu kuszyckiego. Jako język ojczysty używany jest przez około 18 mln osób, pełni także rolę języka urzędowego Etiopii, dzięki czemu na terenie kraju faktyczna liczba jego użytkowników jest większa. Językiem amharskim posługuje się także ok. 2,7 mln etiopskich emigrantów, głównie w Egipcie, Izraelu i Szwecji. Jest roboczym językiem rządu etiopskiego, etiopskiej armii oraz Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego.

Pismo etiopskie zostało zaadaptowane z alfabetu południowoarabskiego. W najstarszej fazie języka gyyz miało ono, jak większość pism semickich, charakter spółgłoskowy. Około IV wieku, zapewne pod wpływem kontaktów z alfabetem greckim, zaczęto wyróżniać samogłoski. W XVI wieku miały miejsce pierwsze próby zapisu języka amharskiego przy pomocy pisma etiopskiego, co spowodowało konieczność stworzenia dodatkowych znaków dla oddania specyficznych fonemów amharskich.

Abdżad inaczej pismo spółgłoskowe – ogólna nazwa pism alfabetycznych stosowanych do zapisu niektórych języków, posiadających lub stosujących tylko znaki na oznaczenie spółgłosek. Niektóre języki używają abdżadów niepełnych, tzn. samogłoski oznacza się w nich za pomocą specjalnych znaków diakrytycznych lub oznacza się tylko samogłoski długie. Przykładami są tu pismo arabskie i pismo hebrajskie. Terminu abdżad użył po raz pierwszy w swoich pracach naukowych Peter T. Daniels, autor monumentalnego dzieła World’s Writing Systems.Wielka Encyklopedia Rosyjska (ros. Большая российская энциклопедия, БРЭ) – jedna z największych encyklopedii uniwersalnych w języku rosyjskim, wydana w 36 tomach w latach 2004–2017. Wydana przez spółkę wydawniczą o tej samej nazwie, pod auspicjami Rosyjskiej Akademii Nauk, na mocy dekretu prezydenckiego Władimira Putina nr 1156 z 2002 roku

Znaki podstawowe[ | edytuj kod]

Lista podstawowych znaków dla języka amharskiego przedstawia się następująco:

Występują ponadto dodatkowe znaki do zapisu fonemów labiowelarnych. Nie są one do końca zestandaryzowane, jako że w Etiopii nie ma żadnego ciała normującego ortografię. Łatwo zauważyć na podstawie powyższej tabeli, że np. sylabę hu można zapisać na trzy sposoby, wybór należy praktycznie do piszącego.

Języki omockie (języki omotyckie) – rodzina używanych głównie w Etiopii języków afroazjatyckich, przez niektórych językoznawców klasyfikowana jako podrodzina języków kuszyckich. Języki omockie zapisywane są pismem etiopskim.Kontrola autorytatywna – w terminologii bibliotekoznawczej określenie procedur zapewniających utrzymanie w sposób konsekwentny haseł (nazw, ujednoliconych tytułów, tytułów serii i haseł przedmiotowych) w katalogach bibliotecznych przez zastosowanie wykazu autorytatywnego zwanego kartoteką wzorcową.

Kolumny powyższej tabeli nazywane są tradycyjnie rzędami. Szósty rząd oznaczać może połączenie spółgłoski z fonemem [ə] lub samą spółgłoskę.

Nie da się w piśmie etiopskim zaznaczyć wzmocnienia (lub inaczej podwojenia) spółgłosek, które odgrywa ważną rolę w morfologii amharskiego (i wielu innych języków semickich), stąd też np słowa gäna „ciągle” i gänna „Boże Narodzenie” zapisywane są jednakowo: ገና. Z rzadka (np. w gramatykach) zaznacza się podwojenie przez dwie kropki nad znakiem.

Język tigrinia (nazwa własna: ትግርኛ = təgrəñña) – język semicki z północnej gałęzi języków etiopskich, około 5,8 mln mówiących, używany w północnej Etiopii (głównie w prowincji Tigraj) oraz południowej i środkowej Erytrei, w którym to kraju ma wspólnie z językiem arabskim status języka urzędowego. Język zapisywany jest pismem etiopskim. Grupy emigrantów posługują się językiem tigrinia także w Niemczech i Izraelu.Gemeinsame Normdatei (GND) – kartoteka wzorcowa, stanowiąca element centralnego katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej (DNB), utrzymywanego wspólnie przez niemieckie i austriackie sieci biblioteczne.

Cyfry[ | edytuj kod]

Cyfry etiopskie wyglądają następująco:

Jak widać, nie ma znaku na oznaczenie zera. Współcześnie odchodzi się raczej od stosowania cyfr etiopskich (np. w codziennych gazetach). Cyfry etiopskie są wzorowane na literach alfabetu greckiego.

Interpunkcja[ | edytuj kod]

Współcześnie używa się (::) jako kropki, (:) jako przecinka, a ponadto stosuje się także (!) i (?). Jeszcze do niedawna oddzielano wyrazy dwukropkiem.

Języki semickie – rodzina języków, należąca do języków afroazjatyckich, wywodząca się z języka prasemickiego. Językami semickimi posługuje się obecnie ok. 280 mln mówiących, zamieszkujących głównie na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i Etiopii.




Reklama