Pentametr jambiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pentametr jambiczny (gr. πεντάμετρος ἴαμβος) – rodzaj metrum w poezji, w którym każdy wers zbudowany jest z pięciu stóp składających się z dwóch sylab – krótkiej i długiej (w metryce antycznej) lub nieakcentowanej i akcentowanej (w językach bez iloczasu). W tradycyjnym zapisie przedstawia się go następująco:

Adam Bernard Mickiewicz herbu Poraj (ur. 24 grudnia 1798 w Zaosiu lub Nowogródku, zm. 26 listopada 1855 w Konstantynopolu) – polski poeta, działacz i publicysta polityczny, wolnomularz. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (grono tzw. Trzech Wieszczów) oraz literatury polskiej w ogóle, a nawet za jednego z największych na skalę europejską. Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek i założyciel Towarzystwa Filomatycznego, mesjanista związany z Kołem Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego. Jeden z najwybitniejszych twórców dramatu romantycznego w Polsce, zarówno w ojczyźnie, jak i w zachodniej Europie porównywany do Byrona i Goethego. W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.Blank verse (także w spolszczonej wersji blankvers) – nierymowany pentametr jambiczny, będący najbardziej uniwersalnym rodzajem wiersza w literaturze angielskiej.

krótka sylabadługa sylabakrótka sylabadługa sylabakrótka sylabadługa sylabakrótka sylabadługa sylabakrótka sylabadługa sylaba

albo:

sSsSsSsSsS

Pentametr jambiczny stosowany był między innymi w klasycznej poezji angielskiej. Przykładem pentametru jambicznego w literaturze polskiej jest wiersz Marii Konopnickiej Gdzie jest mój dom. Gdzie jest mój dom? czy tam, gdzie marzeń roje Budują świat z mgły ułud, z pieśni czaru; Gdzie lube sny kołyszą serce moje, Gdzie poi mnie szumiący zdrój nektaru? Czy tam, gdzie czyn w żelaznej ma prawicy Pochodnię zórz i wieków ciężkie wagi... I świeci w dzień ogniskiem swej źrenicy, A w ciemną noc dobywa miecz swój nagi?

Pentametr jambiczny jest najbardziej wyrazisty w przypadku zastosowania średniówki męskiej: sSsS||sSsSsSs. Użycie takiej średniówki można zaobserwować powyżej u Konopnickiej, jak też u Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w wierszu Sny (II).

Raj utracony (ang. Paradise Lost) – poemat epicki w 12 księgach autorstwa angielskiego poety i pisarza Johna Miltona, wydany po raz pierwszy w 1667 roku, a następnie w rozszerzonej wersji w roku 1674.Oktawa - strofa złożona z ośmiu wersów (jedenastozgłoskowych) o układzie rymów abababcc, gdzie ababab to sytuacja dramatyczna, natomiast cc to często sentencja. Tradycyjna strofa epiki renesansowej i barokowej. Oktawa jest jakby przedłużeniem sekstyny.
Dziewczyna śpiąc odrzuca ręce w górę, w sąsiedni sen, który się o nią otarł, a nad nią drżą ciągnące długim sznurem zjeżone kły - jak ciche myśli kota.

Jako pierwszy eksperymentował z pentametrem jambicznym Juliusz Słowacki, próbując przybliżyć polski wiersz dramatyczny do angielskiego blank verse'u.

Sestyna (sekstyna, sestina) - forma wiersza powstała w XIII wieku w Prowansji, za jej wynalazcę uchodzi trubadur Arnaut Daniel. Zbudowana z sześciu strof sześciowersowych i jednej trzywersowej, kończącej cały utwór (nazywanej envoi bądź tornada). Motywem przewodnim całej sestyny jest sześć wybranych wcześniej wyrazów, które powtarzają się w określonej kolejności na końcach wersów w każdej ze strof. Sestyny pisali m.in. Dante, Petrarka, Luís de Camões, Rudyard Kipling, Ezra Pound, Wystan Hugh Auden, Elizabeth Bishop, Joan Brossa, John Ashbery. Współcześnie w Polsce sestyna pojawia się m.in. u Stanisława Barańczaka, Andrzeja Sosnowskiego, Marcina Sendeckiego, Adama Wiedemanna.Juliusz Słowacki herbu Leliwa (ur. 4 września 1809 w Krzemieńcu, zm. 3 kwietnia 1849 w Paryżu) – jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, dramaturg i epistolograf. Obok Mickiewicza i Krasińskiego określany jako jeden z Wieszczów Narodowych. Twórca filozofii genezyjskiej (pneumatycznej), epizodycznie związany także z mesjanizmem polskim, był też mistykiem. Obok Mickiewicza uznawany powszechnie za największego przedstawiciela polskiego romantyzmu.
O! Święta ziemio polska! Arko ludu! Jak zajrzeć tylko myślą, krew się lała. W przeszłości słychać dźwięk tej harfy cudu, Co wężom dała łzy i serca dała. Słuchajcież wy! Gdy ognie zaczną buchać, Jeżeli harfy jęk przyleci z dala, Będziecież wy jak węże stać i słuchać? Będziecież wy jak morska czekać fala, Aż ścichnie pieśń i krew oziębnie znowu I znów się staną z was pełznące węże? Aż rzucą was do mogilnego rowu, Gdzie z zimnych jak wy serc się hańba lęże? Już czas wam wstać! Już czas wam wstać i bić i truć oręże. (Lilla Weneda)

Również Mieczysław Hertz zastosował pentametr jambiczny w utworze dramatycznym Ananke. Czysty pentametr jambiczny, akatalektyczny, z rymami męskimi, Jan Kasprowicz zastosował w przekładzie wiersza Roberta Browninga Spotkanie w nocy:

Strofa królewska (ang. rhyme royal), strofa chaucerowska, strofa Chaucera – zwrotka siedmiowersowa rymowana ababbcc, pisana prawie zawsze pięciostopowym jambem, wprowadzona do poezji angielskiej w czternastym wieku przez Geoffreya Chaucera. Jej nazwa tradycyjnie jest wyprowadzana od tytułu poematu szkockiego króla Jakuba I, panującego na początku piętnastego wieku, Księga królewska.William Szekspir (ang. William Shakespeare; ur. prawdopodobnie 23 kwietnia 1564, data chrztu: 26 kwietnia 1564, w Stratford-upon-Avon, zm. 23 kwietnia/3 maja 1616, tamże) – angielski poeta, dramaturg, aktor. Powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru.
Szara głąb morza, długi, ciemny ląd: Ogromny, żółty półksiężyca róg; Nagły, syczący, nieprzytomny tan Zbudzonych ze snu kędzierzawych pian - Lotne me czółno szybki toczy łuk, W piasku wilgotnym zgasł już jego prąd.
Potem ćwierć mili jeszcze brzegiem, wzdłuż: Trzy jeszcze pola pod najbliższy dach; Potem w okienko, stuk, stuk, ostry trzask I niebieskawy wraz siarczyka blask, Głos, który radość tłumiła i strach - I dwa wzajemnie biją serca już...

Jambicznym pięciostopowcem jest też wiersz Czesława Miłosza zaczynający się od słów: Ty silna noc. Do ciebie nie dosięga/ ni płomień ust, ni chmur przejrzystych cień. Klarownych jambicznych pięciostopowców jest w literaturze polskiej stosunkowo mało w porównaniu z sylabicznym jedenastozgłoskowcem i innymi formatami jambicznymi. O wiele częstsze są czterostopowce i trójstopowce, jak u A. Mickiewicza "Do B... Z...":

Metrum (miara, wzorzec rytmiczny) – w nauce o wierszu obok pojęcia rymu wprowadza się również pojęcie metrum najczęściej dla oznaczenia rymu najzupełniej regularnego, bądź też wzorcowej miary rytmicznej, która każdorazowo aktualizuje się w materiale fonicznym konkretnego utworu. Termin "metrum" albo "wiersz metryczny" bywa używany również w węższym zakresie w odniesieniu do wiersza antycznego, a w poezji nowożytnej jako określenie wiersza sylabotonicznego (stopowego), zwanego również miarowym.Sir Henry Howard 3. hrabia Surrey, KG, (ur. 1517, zm. 19 stycznia 1547 w Tower) - angielski arystokrata i poeta, syn Thomasa Howarda, 3. księcia Norfolk i jego drugiej żony Lady Elizabeth Stafford. Urodził się w Hunsdon Hertfordshire w Anglii. Był rycerzem Orderu Podwiązki. Tytuł hrabiego Surrey otrzymał w 1524 roku, po śmierci dziadka, gdy jego ojciec odziedziczył tytuł księcia Norfolk. Był jednym z prekursorów poezji angielskiej doby Renesansu. Wraz z Thomasem Wyattem jako pierwsi tworzyli sonety, stając się wzorem dla późniejszych twórców. Dwie jego kuzynki - Anna Boleyn oraz Katarzyna Howard były żonami Henryka VIII. Uwięziony wraz z ojcem w styczniu 1547 roku został oskarżony o zdradę i skazany na śmierć 13 stycznia 1547 roku. Został ścięty w Tower 19 stycznia 1547, po czym pochowany w kościele Wszystkich Świętych w Londynie. Staraniem jego syna, Henriego Howarda jego doczesne szczątki zostały przeniesione i pochowane w kościele Świętego Michała Archanioła w Framlingham.
Słowiczku mój! a leć, a piej!
Na pożegnanie piej
Wylanym łzom, spełnionym snom,
Skończonej piosnce twej!
Słowiczku mój! twe pióra zzuj,
Sokole skrzydła weź,
I w ostrzu szpon, zołoto-stron
Dawidzki hymn tu nieś!
Bo wyszedł głos, i padł już los,
I tajne brzemię lat
Wydało płód! i stał się cud!
I rozraduje świat.

Pentametr jambiczny jest podstawowym formatem wiersza poezji angielskiej, gdzie występuje zarówno w postaci rymowanej, jak i bezrymowej (blank verse). W literaturze angielskiej pentametr jambiczny z reguły buduje strofy kunsztowne jak sekstyna, strofa królewska czy oktawa. Nierymowany pentametr jambiczny wprowadził do poezji angielskiej w szesnastym wieku Henry Howard, earl Surrey w tłumaczeniu fragmentów Eneidy Wergiliusza. W dramacie stosowali go autorzy elżbietańscy, w tym Thomas Kyd (Tragedia hiszpańska) i William Szekspir (Hamlet), a w epice John Milton (Raj utracony) i Robert Browning (Pierścień i księga). Pentametr jambiczny był też podstawowym rodzajem wiersza w poezji czeskiej drugiej połowy XIX wieku. Przykładem jego użycia jest wiersz Jaroslava Vrchlickiego Odpověď.

Czesław Miłosz (ur. 30 czerwca 1911 w Szetejniach, zm. 14 sierpnia 2004 w Krakowie) – polski prawnik i dyplomata, poeta, prozaik, eseista, historyk literatury, tłumacz; w latach 1951–1989 na emigracji, do 1960 we Francji, następnie w Stanach Zjednoczonych; w Polsce do 1980 obłożony cenzurą; laureat Neustadt International Prize for Literature (1978) i Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980); profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i Uniwersytetu Harvarda; w 1993 powrócił do kraju, członek Polskiej Akademii Umiejętności, Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, kawaler Orderu Orła Białego, wyróżniony tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata; pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce; brat Andrzeja Miłosza.Robert Browning (ur. 7 maja 1812 w Camberwell (dzielnica Londynu), zm. 12 grudnia 1889 w Wenecji) – angielski poeta i dramatopisarz.
Nemysli na ty, kterým podal’s pít a kteří do tvé naplivali číše, všech srdce s tvým přec v souhlas nemůž’ bít, týž hvozd, jenž jedněm v dumy úkoj dýše, zas dráždí jiné, snět mu urazit; ty’s třeba mechem jeho kráčel tiše, co jiný prchal. Však nad cizím plesem a cizí zlobou les dál zůstal lesem.

Zobacz też[ | edytuj kod]

  • jamb
  • pentametr daktyliczny
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Porównaj Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 78.
    2. Mieczysław Hertz: Ananke. Baśń dramatyczna w sześciu odsłonach (pol.). bc.wimbp.lodz.pl, 1904. [dostęp 2017-05-11].
    3. Przekład został zamieszczony w autorskiej antologii Kasprowicza Poeci angielscy. Wybór poezyi, Lwów 1907
    4. Michail Leonovič Gasparov: Nástin dějin evropského verše. Praha: Dauphin, 2012, s. 222. ISBN 978-80-7272-248-8.
    5. Na temat angielskiego pentametru jambicznego istnieje ogromna literatura. Zobacz na przykład Joseph Berg Esenwein, Mary Eleanor Roberts, The art of versification, Springfield, 1921.
    6. Henry Howard, Earl of Surrey, Poet (1517–1547) (ang.). Poetryfoundation.org. [dostęp 2017-05-11].
    7. Miroslav Červenka: Pětistopý jamb v 19. století (cz.). slovoasmysl.ff.cuni.cz. [dostęp 2017-11-24].

    Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Morris Halle,Samuel Jay Keyser: Teoria metru (pol.). bazhum.muzhp.pl, 1974. [dostęp 2017-11-24].
  • Poezja (z gr. ποίησις, poíesis – tworzenie, wytwórczość, sztuka poetycka) – wieloznaczny termin, współcześnie stanowiący przede wszystkim określenie dzieł literackich nienapisanych prozą lub synonim liryki.Jan Kasprowicz (ur. 12 grudnia 1860 w Szymborzu, zm. 1 sierpnia 1926 w Zakopanem) – polski poeta, dramaturg, krytyk literacki i tłumacz. Przedstawiciel Młodej Polski, związany z kilkoma głównymi nurtami ówczesnej liryki, przede wszystkim z naturalizmem, symbolizmem oraz ekspresjonizmem. Prekursor nowoczesnego wiersza wolnego, katastrofizmu oraz szeregu tendencji prymitywistycznych we współczesnej sztuce. Uważany za jednego z najwybitniejszych poetów w dziejach literatury polskiej, stawianego na równi z Adamem Mickiewiczem, czy nawet nobilitowanego do roli Wieszcza.




    Warto wiedzieć że... beta

    Eneida (łac. Aeneis) – rzymski poemat epicki, napisany heksametrem przez Publiusza Wergiliusza Marona, opiewający w 12 księgach o łącznym rozmiarze 9892 wierszy dzieje Trojańczyka Eneasza, legendarnego protoplasty Rzymian.
    Jaroslav Vrchlický, właśc. Emil Frída (ur. 17 lutego 1853, zm. 9 września 1912) - czeski poeta i dramaturg, krytyk, eseista i tłumacz.
    John Milton (ur. 9 grudnia 1608 w Londynie, zm. 8 listopada 1674 w Londynie), poeta i pisarz angielski, autor Raju utraconego.
    Dystych elegijny (łac. distichon elegiacum) - iloczasowa miara wierszowa wywodząca się ze starożytnej Grecji. Służyła pierwotnie do komponowania elegii, w praktyce ma bardzo szerokie zastosowanie w wielu rodzajach poezji, od fraszek i epitafiów do dłuższych utworów lirycznych.
    Pierścień i księga (ang. The Ring and the Book) – dzieło poetyckie Roberta Browninga, klasyfikowane jako poemat albo powieść wierszem, wydawane w latach 1868-1869.
    Mieczysław Hertz (ur. 1870, zm. 1939 lub 1940) – łódzki fabrykant, historyk, działacz społeczny związany z Łodzią. Ojciec Zygmunta Hertza, redaktora paryskiej "Kultury".
    Spotkanie w nocy (ang. Meeting at Night) – wiersz Roberta Browninga opublikowany po raz pierwszy w 1845 roku w zbiorze zatytułowanym Dramatic Romances and Lyrics. Pierwotnie wiersz ten stanowił część dylogii Night and Morning, dopiero w późniejszych wydaniach poeta zatytułował obie części Meeting at Night i Parting at Morning.

    Reklama