Pedzetajrowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pedzetairoi)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Macedonian phalanx.jpg

Pedzetajrowie, pezetajrowie (stgr. πεζέταιροι pezetairoi – dosł. „piesi towarzysze”) – w starożytnej Macedonii i w państwach diadochów ciężkozbrojna piechota wyposażona w sarisy i tworząca bojowy szyk macedońskiej falangi.

Język grecki klasyczny, greka klasyczna – stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.Archelaos I (gr. Άρχέλαος Α) – król Macedonii z rodu Argeadów. Panowanie Archelaosa odznaczało się wzrostem zamożności i siły militarnej państwa. Zapamiętany został przez potomnych jako reformator i mecenas sztuki.

Oddziały ciężkiej piechoty tworzono w Macedonii już za rządów Archelaosa, lecz w późniejszych walkach dynastycznych nie zyskała ona większego znaczenia. Za właściwego twórcę pedzetajrów uważa się Aleksandra II, zaś jako rozbudowana i specyficzna formacja nabrali znaczenia dopiero za panowania Filipa II Macedońskiego. Z tekstu Demostenesa (Mowa olintyjska II) wynikałoby, iż pierwotnie stanowili wraz hetajrami doborową straż przyboczną monarchy; terminy te z czasem rozciągnięto na inne oddziały konne i piesze. Rekrutowani spośród wolnego chłopstwa macedońskiego, dzieleni byli na jednostki organizacyjne zwane taksis (τάξις), formowane na podstawie terytorialnej (później ich liczbę stopniowo zwiększano rezygnując z kryterium terytorialnego). Niższymi jednostkami podziału organizacyjnego były lochosy (λόχοι) i dekady (δέκαδες) lub skeny (σκηναί).

Nagolennik, nagolenica – część zbroi, zakrywająca nogę wojownika, od kolana w dół. Jej zadaniem była ochrona goleni od urazów.Flawiusz Arrian (gr. Arrianos, łac. Flavius Arrianus ur. ok. 86, zm. 160 n.e.) – grecki historyk, po ojcu obywatel rzymski, pochodzący z Nikomedii w Bitynii (dzisiejsze tereny północno-zachodniej Turcji), gdzie sprawował dożywotnio funkcję kapłana Demeter i Kory. Za rządów Hadriana sprawował wiele odpowiedzialnych funkcji w wojsku i administracji rzymskiej (dowódca oddziałów rzymskich w Afryce, nad Renem i Dunajem, członek senatu, w 130 konsul, w latach 131–137 namiestnik Kapadocji (legatus Augusti pro praetore), gdzie kierował walką z Alanami). Po 137 r. n.e. osiadł w Atenach, gdzie nabył prawa obywatelskie i godność m.in. archonta eponymos i prytana. Lukian w swym Fałszywym proroku Aleksandrze wspomina Arriana jako uczniu Epikteta, jednym z najznakomitszych Rzymian, który przez całe życie oddawał się nauce i literaturze.
Z wyposażenia pedzetajrów: lekki hełm frygijski i groty włóczni piechoty

Arrian określa ich jako ciężką piechotę macedońską (Wyprawa Aleksandra Wielkiego IV 23,1), zaś w czasach hellenistycznych określano tak już większość ciężkozbrojnej piechoty Greków. Oprócz długiej (5,5–6,5 m) włóczni do ich wyposażenia należała okrągła tarcza o średnicy 60 cm (uwarunkowana operatywną długością dwuręcznej sarisy) oraz lżejszy, okładany metalem pancerz (napierśnik) skórzany albo płócienny, ponadto otwarty hełm (beocki, frygijski lub stożkowy), nagolenice, a także miecz ksifos (ξίφος), zasadniczo służący do zadawania pchnięć. Lżejsze od korynckiego hełmy dawały wprawdzie słabszą ochronę głowy, ale będąc wygodniejsze w użyciu, mniej też ograniczały pole widzenia. Niewielkie macedońskie tarcze ochraniały falangę tej piechoty przed pociskami łuczników i procarzy, zaś w bezpośrednim starciu nie miały tak istotnego znaczenia, gdyż dla oburęcznego utrzymania sarisy odrzucano je do tyłu, na plecy. W napierśniki oszczędnie mieli być wyposażeni jedynie oficerowie, ponieważ żołnierzy przed sieczną bronią przeciwnika skutecznie chroniła w szyku długa pika. Ze względu na tę ich główną broń ofensywną nierzadko określa się ich potocznie jako sarissoforów (σαρισσοφόροι), myląc z formacją konną o tej nazwie.

Sarisa (lub sarysa) – długa włócznia piechoty, składająca się z dwóch kawałków drewna dereniowego połączonych metalową tuleją. Ojczyzną sarisy była starożytna Macedonia, gdzie pod koniec I poł. IV w. p.n.e. wprowadził ją na użytek piechoty król Filip II.Hetajrowie (stgr. εταιροι, hetairoi) - tzw. towarzysze - ciężkozbrojna jazda macedońska rekrutująca się z przedstawicieli arystokracji, stanowiąca królewską gwardię przyboczną, dowodzoną podczas bitwy bezpośrednio przez króla.

W czasach Aleksandra Wielkiego stanowili trzon jego falangi, podzieleni na mobilne jednostki taktyczne (syntagmy) i ustawiani w centrum walczącej armii. Ich zadaniem było utrzymanie nacierającego frontu do czasu oskrzydlenia nieprzyjaciela i zaatakowania go z flanki przez hetajrów.

Cechował ich szyk głęboki, lecz bardziej otwarty niż u hoplitów (metrowe odstępy pomiędzy żołnierzami w kolumnie, półmetrowe w szeregu). Różnicę niekorzystną w porównaniu z tradycyjnymi hoplitami stwarzała okoliczność, że ich uzbrojenie służyło nie tylko do osobistej obrony, umożliwiając też toczenie w boju indywidualnych pojedynków, natomiast pedzetajrowie możliwość obrony własnej mieli mocno zredukowaną, a pojedynkowanie wykluczone. Warunkiem powodzenia szyku tej piechoty w boju były dobrze zabezpieczone skrzydła, których zazwyczaj strzegła lżejsza piechota lub jazda. Specyfika uzbrojenia oraz techniki walki przesądzała jednak o tym, że w innego rodzaju działaniach wojennych byli oni nieprzydatni.

Epoka hellenistyczna – okres w dziejach regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu (zwłaszcza obszarów znajdujących się pod greckim panowaniem), którego początek wyznacza śmierć Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e., a koniec rzymskie podboje zakończone zajęciem ptolemejskiego Egiptu w 30 roku p.n.e. Niekiedy zwany hellenizmem, lub epoką aleksandryjską.Starożytna Macedonia – antyczne królestwo na Półwyspie Bałkańskim, zamieszkałe przez lud grecki z plemienia Dorów, którego historyczne centrum znajdowało się na terytorium obecnej północno-środkowej Grecji.

Według świadectwa Diodora (Biblioteka historyczna XVII 110,2) w 323 p.n.e. włączono też do ich formacji łuczników, procarzy i inną lekkozbrojną piechotę. Natomiast chybiona okazała się zaplanowana w 323 r. p.n.e. próba reorganizacji,polegająca na zmianie etniczno-bojowego składu poszczególnych syntagm przez połączenie zbrojnych w sarisy Macedończyków z uzbrojonymi w łuki i oszczepy Persami w stosunku 4:12.

Aleksander II - (gr.Ἀλέξανδρος Β) król Macedonii z rodu Argeadów. Tuż po objęciu tronu Aleksander musiał opłacić haracz Ilirom by uniknąć ich najazdu na Macedonię a także oddać im jako zakładnika swojego młodszego brata Filipa. W 369 Aleksander interweniował w Tesalii na rzecz arystokratycznego rodu Aleuadów. Zajął Larissę gdzie przekazał władze Aleuadom a także sprzymierzył się z miastem Krannon. Zraził jednak do siebie Tesalów osadzając w obu miastach garnizony macedońskie (być może chciał w ten sposób sprawować kontrolę nad częścią Tesalii). W 368 oburzeni postępowaniem Aleksander Tesalowie wezwali na pomoc Pelopidasa który przybył na czele beockiej armii i wypędził macedońskie garnizony. W tym samym czasie w Macedonii rozgorzała wojna domowa między Aleksandrem a Ptolemeuszem z Aloros (był on przedstawicielem bocznej linii dynastii, skoligaconym dodatkowo z Aleksandrem małżeństwem z jego siostrą). Pelopidas przybył do Macedonii, pogodził obie strony i zawarł jakieś porozumienie, niewątpliwie korzystne dla Beocji. Jako gwarancje utrzymania pokoju zabrał ze sobą trzydziestu wybitnych macedończyków w tym młodszego brata Aleksandra Filipa który powrócił od Ilirów. Aleksander jako pierwszy władca podjął próbę wzmocnienia państwa po kilkudziesięciu latach chaosu i walk o tron. Jemu przypisuje się reorganizację armii. Wprowadził on ćwiczenia dla wojska a także stworzył na podobieństwo jazdy hetajrów (towarzyszy) jej pieszy odpowiednik - pezetairoi (pieszych towarzyszy). Piechotę podzielił na; oddziały (lachoi), dziesiątki (dekades). Nowi piesi towarzysze mieli charakter oddziałów elitarnych szkolonych do walki w szyku falangi. Zimą 368 lub wiosną 367Aleksander padł ofiarą morderstwa. O zbrodnie lub jej zainspirowanie podejrzewano Ptolemeusza z Aloros jednak ostatecznie skazano Apollofanesa z Pydny i kilku innych domniemanych spiskowców. Po śmierci Aleksandra władze w imieniu jego młodszego brata Perdikkasa przejął Ptolemeusz z Aloros.Sarissoforoi (stgr. σαρισσοφόροι, lp. sarissophoros σαρισσοφόρος), prodromoi (πρόδρομοi) – formacja lekkiej jazdy w wojskach Aleksandra Macedońskiego.

Po śmierci Aleksandra wojska jego następców również dysponowały licznymi oddziałami pedzetajrów, choć termin ten stopniowo wyszedł z użycia zastąpiony ogólnym określeniem (phalanx).

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: PIW, 1994, s. 626.
  2. Nicholas Hammond wywodzi ich z późno wyodrębnionej warstwy średniej (Dzieje Grecji, dz. cyt., s. 625).
  3. Pod Gaugamelą Aleksander dysponował sześcioma takimi „pułkami” liczącymi po ok. 1500 ludzi (E. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s. 79).
  4. Der Kleine Pauly, dz. cyt., t. 1, kol. 880–881.
  5. Krzysztof Nawotka: Aleksander Wielki. Wrocław: Wyd. Uniw. Wrocławskiego, 2004, s. 55.
  6. E. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s. 80; por. K. Nawotka: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 52-53.
  7. N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji, dz. cyt., s. 660.
  8. E. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s.80.
  9. E. Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e., dz. cyt., s. 81.
  10. Der Kleine Pauly, dz. cyt., t. 1, kol. 680,15-17.
  11. Peter Green: Aleksander Wielki. Biografia. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2010, s. 531-532.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Alfred Richard Neumann: Pezetairoi. W: Der Kleine Pauly. T. 4. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 680.
  • Edward Dąbrowa: Gaugamela 331 p.n.e.. Warszawa: Wyd. MON, 1988, seria: Historyczne bitwy.
  • L.C. Purser: Exercitus. W W. Smith, W. Wayte, G.E. Marindin: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. London: John Murray, 1890.
  • Nicholas G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1994, seria: Rodowody cywilizacji.
  • Bitwa pod Gaugamelą (czasem nazywana też bitwą pod Arbelą, która była najbliższym dużym miastem) – starcie zbrojne, które miało miejsce 1 października (niektórzy historycy przyjmują datę 27 września) 331 p.n.e. pomiędzy wojskami macedońskimi Aleksandra Wielkiego a armią perską króla Dariusza III.Falanga (stgr. φάλαγξ phalanks, dopełniacz φάλαγγος phalangos) – zwarty oddział bojowy greckiej, a potem macedońskiej i hellenistycznej piechoty. Powstała w VII w. p.n.e.




    Warto wiedzieć że... beta

    Aleksander III Macedoński (stgr. Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών Aleksandros ho Tritos ho Makedon) zwany też Aleksandrem Wielkim (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας Aleksandros ho Megas) i niezwyciężonym (άνίχητος); ur. 19-20 lipca 356 p.n.e. w Pelli, zm. 10 czerwca 323 p.n.e. w Babilonie – król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336-323 p.n.e. Jest powszechnie uznawany za wybitnego stratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości. Okres panowania Aleksandra wyznacza granicę między dwiema epokami historii starożytnej: okresem klasycznym i epoką hellenistyczną.
    Demostenes (gr. Δημοσθένης Dēmosthénēs, 384—322 p.n.e.) – najsłynniejszy mówca grecki, polityk, zażarty przeciwnik macedońskiej dominacji w świecie greckim.

    Reklama