Parafia Ewangelicko-Augsburska w Toruniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zabytkowy nagrobek rodziny Landgraf na Cmentarzu św. Jerzego

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Toruniu – parafia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, należąca do diecezji pomorsko-wielkopolskiej. Została założona w 1921 r., nawiązując do tradycji polskiego luteranizmu w Toruniu, sięgających I poł. XVI w. Parafia mieści się przy ul. Strumykowej 10, a kościół przy Wałach gen. Sikorskiego 14.

Józef Mamica (ur. 13 sierpnia 1878 w Pruchnej na Śląsku Cieszyńskim, zm. 3 sierpnia 1940 w Mauthausen-Gusen) – polski duchowny luterański, proboszcz Wojska Polskiego.Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu – pierwotnie franciszkański, w latach 1557-1724 w rękach protestantów, w latach 1724-1821 bernardynów, od 1830 parafialny. Jedna z trzech zachowanych gotyckich świątyń w zespole staromiejskim Torunia. Wznosi się na Starym Mieście, w zachodniej części północnego bloku przyrynkowego ograniczonego ulicami Panny Marii, Piekary i Franciszkańską. Powszechnie zwany kościołem Marii Panny, niekiedy Mariackim. W średniowieczu być może nosił wezwanie Narodzenia NMP (co jest kwestionowane), w okresie bernardyńskim - Zwiastowania NMP.

Historia[ | edytuj kod]

XVI-XIX w.[ | edytuj kod]

Początki ruchu reformacyjnego w Toruniu datują się na rok 1520, gdy w chacie na Mokrem mieli się zbierać pierwsi polscy zwolennicy nauk Marcina Lutra. W tym samym roku król Zygmunt I Stary wydał w Toruniu dekret, zakazujący rozpowszechniania pism reformacyjnych. Oficjalnie miasto przyjęło Wyznanie Augsburskie na mocy przywileju króla Zygmunta Augusta i pierwsze publiczne nabożeństwo ewangelickie odbyło się 25 marca 1557 r.

Cmentarz św. Jerzego w Toruniu - cmentarz położony w centrum Torunia (między ulicami Gałczyńskiego, Morcinka i Sportową), w pobliżu zespołu staromiejskiego.Colloquium charitativum (łac. braterska rozmowa) – wspólny zjazd katolików, luteran i kalwinistów, którego celem było uzyskanie jedności wiary i pokoju religijnego. Otwarcie Colloquium nastąpiło 28 sierpnia 1645 r. w Toruniu, a główne jego sesje odbywały się w ratuszu.

Obok dominującego nurtu niemieckiego, od początku po stronie protestantyzmu opowiedziała się również polska mniejszość, której służył zwłaszcza kościół św. Jerzego na Chełmińskim Przedmieściu, ale duszpasterstwo polskie rozwijało się także w parafiach na Starym i Nowym Mieście i w podmiejskich wsiach, aż do zajęcia Torunia przez Prusy w 1793 r. w wyniku II rozbioru Polski.

II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945.Mokre - dawna wieś (Wielkie Mokre i Małe Mokre) istniejąca już w średniowieczu, w 1906 roku włączona do Torunia, obecnie część urzędowa miasta. Sąsiaduje ze Starym Miastem, Chełmińskim Przedmieściem, Koniuchami, Katarzynką, Rubinkowem i Jakubskim Przedmieściem. Przez jego teren przepływa Struga Toruńska. Głównymi arteriami dzielnicy są ulice Grudziądzka i Kościuszki.

Pośród polskich kaznodziejów, zarówno luteran, jak i ewangelików reformowanych i braci czeskich, zdarzały się nazwiska znane w całym kraju, jak Piotr Artomiusz – autor pierwszego polskiego kancjonału, Erazm Gliczner – pedagog, Efraim Oloff – autor historii polskiej hymnografii. Języka polskiego nauczano w słynnym Gimnazjum Akademickim, założonym w 1568 r. Z Torunia pochodził też Samuel Bogumił Linde, autor Słownika Języka Polskiego. Pod rządami pruskimi, wskutek nakładanych stopniowo urzędowych ograniczeń, ostatnie polskie nabożeństwo odprawiono w 1850 r. w kościele nowomiejskim, z którego korzystała wtedy także parafia św. Jerzego.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – najstarszy i największy Kościół ewangelicki (protestancki) w Polsce, kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.Wielki Piątek – drugi dzień Triduum Paschalnego, (od Liturgii Męki Pańskiej drugi) upamiętniający śmierć Jezusa Chrystusa na krzyżu.

W czasach II Rzeczypospolitej[ | edytuj kod]

Po powrocie Torunia do Polski 18 stycznia 1920 r., w wyniku związanych z tym przemian demograficznych, w stolicy województwa pomorskiego ponownie znaleźli się Polacy-ewangelicy, przybyli z różnych regionów kraju, zwłaszcza ze Śląska Cieszyńskiego i Polski centralnej. Dzięki inicjatywie inż. Zbigniewa Woyciechowskiego (Wojciechowskiego), pierwsze nabożeństwo dla Polaków odprawił ks. kapelan Józef Mamica z Poznania 14 sierpnia 1921 r., w kaplicy staroluterskiej przy ul. Strumykowej i odbyło się zebranie organizacyjne nowego zboru, liczącego kilkadziesiąt osób. Tam też odbywały się kolejne nabożeństwa, aż do 3 września 1939 r.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jedna z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół Kościół katolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

We wrześniu 1921 r. wybrano kolegium kościelne, na którego czele stanął Juliusz Linke. Nabożeństwa odbywały się raz w miesiącu. W latach 1925-1926 (i ponownie 1931-1932) administrację - wraz z Bydgoszczą - sprawował ks. Gustaw Manitius z Poznania. W latach 1926-1929 administratorem był ks. Waldemar Galster z Bydgoszczy, a liczba nabożeństw wzrosła z 1 do 2 w miesiącu. Dopiero w 1927 r. w młodej parafii odbył się pierwszy pogrzeb. W latach 1929-1931 administrację sprawował ks. Jerzy Kahané, również z Bydgoszczy, a w latach 1932-1937 jego następca, ks. Waldemar Preiss. W 1933 r. założono Koło Pań i Koło Młodzieży oraz chór, pod dyrekcją Karola Steinbacha. Prezesem rady kościelnej w latach 1927-1939 był inż. Woyciechowski. W 1937 r. nowym prezesem rady został Albert Szmidt (prezes Związku Stowarzyszeń Właścicieli Nieruchomości Woj. Pomorskiego i działacz społeczny, umierając w 1938 r., sporządził zapis, zapewniający parafii solidniejsze podstawy materialne), a 1 września parafia otrzymała pierwszego miejscowego administratora, którym był ks. Ryszard Trenkler, dotychczasowy wikariusz bydgoski. Już 1 listopada 1937 r. nastąpiła jego instalacja na proboszcza, której dokonał bp Juliusz Bursche. Ks. Trenkler był toruńskim duszpasterzem aż do 1959 r., jednocześnie pozostawał administratorem parafii w Grudziądzu. Jego praca zaowocowała większą dynamiką życia kościelnego. W tym samym okresie, zgodnie z nową ustawą państwową, zbór oficjalnie przyjął nazwę Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Toruniu. Do szerzej znanych członków w okresie międzywojennym zaliczali się m.in. Paweł Klimosz (kolejny prezes rady) i Tadeusz Michejda, a także miejscowy przemysłowiec, inż. Jan Broda.

Diaspora – słowo pochodzenia greckiego, oznaczające rozproszenie członków danego narodu wśród innych narodów lub też wyznawców danej religii wśród wyznawców innej. Nazywa się tak również społeczność rozproszonych osób. Semantycznie diaspora oznacza po grecku rozrzucone ziarna.Gimnazjum Akademickie w Toruniu – protestancka szkoła półwyższa założona w Toruniu w 1568, odznaczająca się wysokim poziomem nauczania i nowatorstwem poglądów. Jedna z najsłynniejszych i najświetniejszych uczelni w Królestwie Polskim.

Dzieje po 1945 r.[ | edytuj kod]

W latach II wojny światowej ks. Trenkler musiał opuścić Pomorze i ukrywał się pod przybranym nazwiskiem w Warszawie. Do Torunia powrócił w maju 1945 r. i wraz z radą parafialną, na której czele stał Paweł Klimosz, przystąpił do budowy materialnej i duchowej bazy parafii. Jako kościół św. Szczepana pozyskano świątynię ewangelicko-reformowaną, a ponadto staroluterski dom parafialny przy ul. Strumykowej 10 z kaplicą, jak również część Cmentarza św. Jerzego. W 1946 ks. Trenkler zyskał godność seniora diecezji pomorsko-wielkopolskiej (i ponownie od wyborów w 1952 r.), a Toruń stał się ośrodkiem, z którego - we współpracy m.in. z Bernardem Otello - podejmowano działania mające na celu odzyskanie majątku kościelnego w innych miejscowościach, w większości zajętego po wojnie przez parafie katolickie. Pod koniec 1945 r. w Toruniu ukazał się Mały śpiewnik kościelny, którego kilka kolejnych wydań umożliwiało wiernym czynny udział w nabożeństwach, a w 1947 r. przeprowadzono pierwszą po wojnie (i na długi czas jedyną) radiową transmisję nabożeństwa wielkopiątkowego. Jakiś czas istniała stacja kaznodziejska (filiał) w Słońsku Górnym (obecnie obszar miasta Ciechocinka).

Święto Reformacji, Pamiątka Reformacji – jedno z ważniejszych świąt obchodzonych przez Kościoły protestanckie, obchodzone 31 października.Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teolog i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii, współtwórca luteranizmu. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.

Po przejściu ks. Ryszarda Trenklera do parafii Św. Trójcy w Warszawie, kolejnymi duszpasterzami toruńskimi byli: ks. Waldemar Preiss (ur. 1936) (1959-1961), ks. Gustaw Burchart (1961-1974), ks. senior Edward Dietz z Sopotu, ks. Tadeusz Narzyński (1975-1976), ks. Jerzy Molin (1976-2015) kolejno jako wikariusz diecezjalny, administrator i od 21 października 1984 r. proboszcz oraz - wzorem poprzedników - długoletni administrator w Grudziądzu (do 2005 r.). Aktualnie proboszczem parafii jest ks. Michał Walukiewicz. Regularnie w ustalonych ramach toczy się praca kościelna, odbywają się kolejne remonty obiektów parafialnych, rozwijają się międzynarodowe kontakty partnerskie i kontakty ekumeniczne, działa chór.

Wikariusz (łac. vicarius) – zastępca w Kościele katolickim i Kościele ewangelickim. W Kościele baptystycznym jest to nieordynowany duchowny przygotowujący się do ordynacji pastorskiej Parafia Ewangelicko-Augsburska w Grudziądzu należy do diecezji pomorsko-wielkopolskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Została założona w 1931 r. Kościół parafialny znajduje się przy ul. Szkolnej 10, biuro parafialne przy ul. Cmentarnej 3a.

W diasporycznej parafii w Toruniu miały miejsce wydarzenia o ogólnopolskim znaczeniu, gromadzące licznych uczestników, jak zjazdy młodzieży ewangelickiej w 1978 i 2006 r., obrady VII Forum Ewangelickiego (2001), obchody 350. rocznicy Colloquium charitativum i ekumeniczny, powtórny pochówek królewny Anny Wazówny w jej mauzoleum w kościele Mariackim (1995). Toruńską specyfiką są doroczne ekumeniczne obchody Święta Reformacji, gromadzące w kaplicy parafian, przedstawicieli władz miejskich, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i środowisk katolickich. Stąd też pochodzi kilku księży, pracujących w innych placówkach kościelnych, m.in. ks. Jerzy Otello.

Protestantyzm – jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.Juliusz Bursche (ur. 19 września 1862 w Kaliszu, zm. 20 lutego 1942 w więzieniu gestapo Moabit w Berlinie, zaś według innych źródeł – w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen) – duchowny ewangelicki, doktor teologii, wybrany na biskupa Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Jerzy Domasłowski, Z dziejów parafii św. Szczepana w Toruniu, „Kalendarz Ewangelicki”, R. 95, 1981
  • Urszula Molin, Polska parafia ewangelicko-augsburska w Toruniu w latach Drugiej Rzeczypospolitej (1920-1939), „Rocznik Toruński”, ISSN 0557-2177, 19, 1990, ​ISBN 83-01-09617-9
  • Jerzy Molin, Kościół ewangelicko-augsburski (luterański) św. Szczepana w Toruniu, Toruń, [Parafia], 1996
  • Urszula Molin, Historia Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Toruniu, [w:] VII Forum Ewangelickie, Toruń, 7-9.IX.2001. Zbiór referatów i głosów w dyskusji, red. Jan Puczek, Paweł Puczek, Bielsko-Biała, Augustana, 2002, ​ISBN 83-88941-21-6
  • Jerzy Domasłowski, Kościół św. Szczepana w Toruniu 1904-2004, sł. wstępnym opatrzył Jerzy Molin, Toruń, Wydaw. Via, 2004, ​ISBN 83-88273-32-9
  • Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Strona parafii
  • Strona diecezji pomorsko-wielkopolskiej
  • Zjazd chórów 2006
  • Święto Reformacji 2008




  • Warto wiedzieć że... beta

    Jerzy Zygmunt Otello (ur. 23 sierpnia 1925 r. w Toruniu, zm. 16 października 1996 r. tamże) – polski duchowny luterański, wieloletni administrator i proboszcz parafii w Nidzicy (1954-1992), administrator innych parafii mazurskich, znany bibliofil, regionalista, publicysta, miłośnik mazurskiej historii.
    Demografia (od stgr.  demos – "lud" i γράφω grapho – "piszę") – dziedzina nauki zajmująca się powstawaniem, życiem i przemijaniem społeczności ludzkiej.
    Ekumenizm lub ruch ekumeniczny (z gr. οικουμένη – oikumene- zamieszkała ziemia) – ruch w obrębie chrześcijaństwa dążący do przywrócenia pierwotnej jedności pomiędzy rozlicznymi wyznaniami chrześcijańskimi w ramach jednego, świętego, powszechnego i apostolskiego Kościoła. Głównym narzędziem ekumenizmu jest dialog i wspólna modlitwa, które nie mają na celu pochopnego zacierania różnic, lecz odkrycie jedności opartej na prawdzie i miłości Chrystusa.
    Poznań (niem. Posen, łac. Posnania, jidysz פּױזן Pojzn) – miasto na prawach powiatu w zachodniej Polsce, położone na Pojezierzu Wielkopolskim, nad Wartą, u ujścia Cybiny. Historyczna stolica Wielkopolski, od 1999 r. siedziba władz województwa wielkopolskiego i powiatu poznańskiego. Miasto jest istotnym węzłem drogowym i kolejowym, funkcjonuje tu również międzynarodowy port lotniczy.
    Filia (łac. córka) – zakład przedsiębiorstwa (np. uczelni, urzędu, banku itp.), mający najczęściej swoją lokalizację poza miejscem funkcjonowania głównej, nadrzędnej jednostki.
    Superintendent - (łac. superintendentus – „nadzorca”) – duchowny protestancki sprawujący władzę nadzorczą w stosunku do pastorów określonego obszaru – superintendentury. Ze względu na rangę i obowiązki oraz ze względu na wielkość podlegającego mu terytorium funkcja superintendenta stanowi odpowiednik funkcji rzymskokatolickiego biskupa diecezjalnego lub dziekana, kierującego dekanatem.
    Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu (UMK) – państwowy uniwersytet z siedzibą w Toruniu (miasteczko uniwersyteckie znajduje się w Toruniu na Bielanach). Częścią Uniwersytetu jest Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy (dawna Akademia Medyczna w Bydgoszczy). Uniwersytet prowadzi działalność w Toruniu oraz w Bydgoszczy. Wydziały i inne jednostki organizacyjne Uniwersytetu zlokalizowane w jednym z tych miast mogą prowadzić swą działalność także w drugim z nich. Uniwersytet posiada wydział zamiejscowy w Grudziądzu (Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny UMK w Grudziądzu), gdzie prowadzone są studia na 5 kierunkach, oraz we Włocławku (Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku), gdzie kształci się studentów na kierunku teologicznym. UMK prowadzi także stację badawczą na Spitsbergenie. Uniwersytet kieruje też Gimnazjum i Liceum Akademickim w Toruniu.

    Reklama