Olbora

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Olbora, czasem również zwana orborą (z łac. urbarium) – w dawnej Polsce czynsz płacony w naturze w wysokości /11 lub /10 wydobytego kruszcu albo w gotówce („kruszcowe”) na rzecz króla. Jeszcze w XVI w. olbora pobierana była nie tylko z dóbr królewskich, tj. od gwarków olkuskich i chęcińskich, lecz również z dóbr prywatnych. Wyjątek stanowiły dobra kościelne, w których – jak na przykład w Miedzianej Górze czy w kluczu sławkowskim – olbora zasilała skarbiec biskupi. Olbora królewska od 1563 przeznaczona była na utrzymanie wojska kwarcianego.

Słownik etymologiczny języka polskiego – słownik etymologiczny autorstwa Aleksandra Brücknera (1856–1939), wydany w 1927 przez Krakowską Spółkę Wydawniczą (wiele przedruków – 1957, 1970, 1985). Zawiera 5850 haseł objaśniających około 26 260 jednostek leksykalnych (w tym także nazw własnych, a ponadto 27 "rozprawek przekrojowych" takich jak "Fauna i flora" czy "Imiennictwo osobowe"), ułożonych w odmiennym od powszechnie stosowanego współcześnie porządku alfabetycznym. Był pierwszym słownikiem etymologicznym języka polskiego i jednym z pierwszych na gruncie slawistyki.Sławkowski klucz dóbr biskupich (łac.: clavis Slavcoviensis, niem.: Herrschaft Sławków, po polsku zwany również biskupim "starostwem sławkowskim") stanowił od XIII do XVIII wieku wydzielony administracyjnie w województwie krakowskim jako kasztelania majątkowa biskupów krakowskich obszar miasta Sławkowa oraz kilkunastu wsi usytuowanych częściowo na obszarze obecnych miast Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno i Mysłowice oraz powiatów olkuskiego, chrzanowskiego i bieruńsko-lędzińskiego. Należał do najstarszych (obok klucza kieleckiego) posiadłości biskupstwa krakowskiego. Klucz sławkowski był częścią włości biskupich ciągnących się wzdłuż granicy małopolsko-śląskiej od Lipowca do Koziegłów. Graniczył od południa z kluczem lipowieckim, a od zachodu ze starostwem będzińskim i księstwem siewierskim. Wbrew niektórym opiniom nie wchodził jednak nigdy w skład tego księstwa, znajdując się do końca epoki przedrozbiorowej w województwie krakowskim. Na mocy przywilejów potwierdzonych po raz pierwszy w 1286 biskupi sprawowali w kluczu półudzielną władzę świecką, łącznie z prawem stanowienia i pobierania podatków oraz władzą sądowniczą. Biskupstwo krakowskie posiadało też pełne prawa do eksploatycji minerałów, udzielało przywilejów na ich poszukiwanie, wydawało ordynacje górnicze, mianowało własne władze i pobierało olborę. Tworząca klucz biskupi jednostka administracyjna nosiła w różnych czasach różne nazwy i zmieniała z czasem swój zasięg terytorialny.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. H. Łabęcki: Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, t. I, Warszawa 1841, s. 111.
  2. J. Padzur (red.), Z dziejów górnictwa i hutnictwa, Wyd. Geologiczne, t. 8–10, s. 333.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • H. Łabęcki, Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, t. I, Warszawa 1841.
  • Jan Pazdur (red.), Z dziejów górnictwa i hutnictwa, Wyd. Geologiczne, t. 8–10.
  • Zygmunt Rybicki (red.), Mała encyklopedia prawa, PWN, Warszawa 1980, s. 420.
  • Zobacz też[ | edytuj kod]

  • Orbora. W: Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927, s. 381.
  • Chęciny – miasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Chęciny. Położone ok. 15 km od Kielc, na Wyżynie Kieleckiej, historycznie w Małopolsce.Olkusz – miasto w woj. małopolskim, w powiecie olkuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Olkusz, położone na zachodnich rubieżach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej nad rzeką Babą, przy drodze krajowej nr 94 i przy drogach wojewódzkich: nr 783 i nr 791.




    Warto wiedzieć że... beta

    Aleksander Brückner (ur. 29 stycznia 1856 w Brzeżanach, zm. 24 maja 1939 w Berlinie) – polski profesor, filolog i slawista, historyk literatury i kultury polskiej.
    Wojsko kwarciane – elitarne, zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 roku kwarty przez Zygmunta II Augusta. Wywodziło się ono z formacji obrony potocznej powstałej w końcu XV wieku, będącej systemem obrony kresów południowo-wschodnich przed najazdami wojsk państw bezpośrednio z nimi sąsiadującymi, głównie Tatarami. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana.
    Gwarectwo (z niem. Gewerkschaft, z łac. communitas fovae) – spółka eksploatująca złoża rud metali nieżelaznych, a od XVIII w. także węgla kamiennego. W górnictwie środkowej Europy było znane już w końcu XII w., w Polsce od wieku XIV. Gwarectwa zostały ostatecznie zlikwidowane w 1946.
    Łacina, język łaciński (łac. lingua Latina, Latinus sermo) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym.

    Reklama