Ojraci

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ojraci (ojracki ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ, kałm. Өөрд, mong. Ойрад) – zachodnia grupa ludów mongolskich, pod koniec XX wieku licząca ok. 600 tys. ludzi.

Jenisej (ros. Енисей) – rzeka w azjatyckiej części Rosji, w Syberii środkowej. Jej długość wynosi 4102 km, a powierzchnia dorzecza 2580 tys. km. Powstaje z połączenia Wielkiego i Małego Jeniseju, w pobliżu miasta Kyzył. W górnym biegu przełamuje się przez pasma górskie Sajanu Wschodniego i Sajanu Zachodniego. W środkowym i dolnym biegu, Jenisej oddziela Nizinę Zachodniosyberyjską od Wyżyny Środkowosyberyjskiej. W odległości ok. 300 km od ujścia do Morza Karskiego dzieli się na szereg ramion. Niemal na całej długości żeglowna, dostępna dla statków morskich na odcinku ok. 1000 km od ujścia. Jenisej jest najbardziej zasobną w wodę rzeką syberyjską, dzięki czemu posiada olbrzymi potencjał energetyczny, wykorzystywany przez liczne elektrownie wodne.Ajmak kobdoski (mong. Ховд аймаг) – jeden z 21 ajmaków w Mongolii, znajdujący się w zachodniej części kraju. Stolicą ajmaku jest Kobdo, znajdujące się 1200 km na zachód od stolicy kraju Ułan Bator.

Historia[ | edytuj kod]

XIII - XV wiek[ | edytuj kod]

Na początku XIII wieku Ojraci byli ludem łowiecko-zbierackim zamieszkującym tereny leśne wzdłuż górnego Jeniseju, w dzisiejszej wschodniej Tuwie i ajmaku chubsugulskim. Rządziła nimi dynastia szamanów noszących tytuł beki, której głową był w owym czasie niejaki Kutuka. W roku 1207 Kutuka-beki podporządkował się synowi Czyngis-chana (1206 – 1227) Dżocziemu i tym samym Ojraci zostali włączeni do imperium mongolskiego. Ponieważ przyłączyli się do niego bez stawiania oporu, ich ród panujący połączył małżeński sojusz (kuda) z rodem panującym Mongołów (Bordżigin) i Ojraci stali się jednym z najbardziej wpływowych plemion w ramach imperium. Pod koniec XIV wieku Ojraci przesunęli się bardziej na południe i południowy zachód, aż do jeziora Kuku-nor i basenu Tarymu. W przeciwieństwie do Mongołów Wschodnich ich władcy nie byli Czyngisydami i stąd nie mieli prawa do tytułu chana. Pomimo to za czasów Elbega (ok. 1394 – 1399) Ojraci rzucili wyzwanie Czyngisydom z Północnej dynastii Yuan. Syn Elbega, Mahmud, w roku 1412 zabił chana Öldżejtü (1408 – 1412) i ustanowił podporządkowanego sobie władcę Mongołów. Władza Ojratów nad Mongołami osiągnęła swój szczyt za rządów syna i wnuka Mahmuda, Togona (1418 – 1440) i Esena (1440 – 1455). Esen w roku 1449 zwyciężył i pojmał chińskiego cesarza Zhu Qizhena (1435 – 1449) pod Tumu. Ten triumf sprawił że w roku 1452 zrezygnował on z rządzenia za pomocą marionetkowego chana i sam obwołał się władcą Mongołów. Ten krok okazał się jednak zgubny, gdyż Esen zginął w wyniku zamachu w roku 1455, a państwo Ojratów rozpadło się.

Ajmak chubsugulski (mong. Хөвсгөл аймаг) – jeden z 21 ajmaków w Mongolii, znajdujący się w północnej części kraju. Stolicą ajmaku jest Mörön, znajdujący się 692 km na północny zachód od stolicy kraju Ułan Bator.Chan – głowa chanatu, tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej i Europy Wschodniej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich.

XV - XVII wiek[ | edytuj kod]

Najważniejsze plemiona Ojratów aż do końca XVI wieku to Chojtowie, Baatudzi, Torguci, Derbeci, Choszuci, Barga i Buriaci. Baatudzi ulegli rozproszeniu w pierwszej połowie XVII wieku, zaś Barga i Buriaci przestali być częścią konfederacji Ojratów gdzieś ok. roku 1625. Ponieważ wodzowie Ojratów nie mogli być chanami, rządzili korzystając z małżeńskiego sojuszu (kuda) z Czyngisydami i używali tytułu tajsz, najwyższej rangi honorowej za panowania dynastii Yuan, sprawując władzę jako regenci nominalnego chana. Po śmierci Esena władza Ojratów nad pozostałymi Mongołami osłabła. Dajan-chan (1479 – 1543) zjednoczył Mongołów i pokonał Ojratów oraz zniósł stanowisko tajszego. Także później Ojraci byli przedmiotem najazdów takich władców Mongołów Wschodnich jak Ałtan-chan (zm. 1582) i Chutugtaj Seczen Chung-Tajdży (zm. 1586). W roku 1623 Ojraci odparli jednak inwazję Chałchasów prowadzonych przez Szołoj Ubaszi Chung-Tajdżiego (zm. 1623?), by w 1640 zawrzeć pokój z Mongołami Wschodnimi, oparty na tzw. Kodeksie Mongolsko-Ojrackim. Ojraci wzięli także udział w tzw. drugim nawróceniu Mongołów na buddyzm i zaczęli zapraszać do siebie tybetańskich lamów oraz wysyłać do Tybetu swoich synów by ci otrzymali właściwe dla mnichów wykształcenie. Tym samym wzmocnieniu uległy także ich polityczne więzy z Tybetem i począwszy od roku 1640 stali się oni jednymi z głównych obrońców Dalaj i Panczenlamów. Nawrócenie na buddyzm przyniosło również ożywienie kulturalne, czego świadectwem było stworzenie przez ojrackiego mnicha Zaję Panditę tzw. jasnego pisma, lepiej przystosowanego do zapisywania języka ojrackiego niż tradycyjne pismo mongolskie.

Szamanizm − zespół praktyk i wierzeń opierających swe pojmowanie relacji świata namacalnego do świata duchowego na fundamentalnej roli szamana jako osoby zdolnej do podróży ekstatycznych w zaświaty dla dobra swojej wspólnoty bądź jej poszczególnych członków.Tuwa, Republika Tuwy (ros. Тува lub Тыва, tuwin. Тыва; historyczne nazwy: Tannu-Tuwa, Урянхайский край – Kraj Urianchajski) – republika autonomiczna w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej. Graniczy z Mongolią oraz rosyjskimi jednostkami administracyjnymi: Republiką Ałtaju, Chakasją, Krajem Krasnojarskim, obwodem irkuckim i Buriacją.
Trzy państwa Ojratów powstałe w XVII wieku: Chanat Kałmucki [Kalmyk Khanate], Chanat Dżungarski [Zunghar Khanate] i Chanat Choszutów (Tybetański) [Khoshut Khanate]

W pierwszej połowie XVII wieku Ojraci poszerzali swoje terytoria, zajmując większość pastwisk na południe i zachód od Dżungarii, posuwając się wzdłuż Jeniseju, Obu i Irtyszu aż do osad rosyjskich Kozaków w Tarze i Tobolsku oraz pod przywództwem wodza Choszutów Guszri-chana (1642 – 1655) osiedlając się w regionie Kuku-noru na zaproszenie dalajlamy Lobsanga Gjaco. W roku 1642 Guszri, który wywodził swoje pochodzenie od brata Czyngis-chana Kasara, przyjął tytuł chana. Później Dalajlama przyznał ten tytuł także nie-Czyngisydom takim jak wódz Czorosów Gałdan (1678 – 1697) i wódz Torgutów Ajuka (1669 – 1724). Tytuł chana wśród Ojratów nigdy jednak nie stał się dziedziczny i wymagał zewnętrznego potwierdzenia, początkowo przez Dalajlamów, później zaś przez Rosję lub Mandżurów. Około roku 1690 ukształtowały się ostatecznie trzy różne konfederacje lub państwa Ojratów. W Tybecie Choszuci wraz z częścią Chojtów i Torgutów pod rządami potomków Guszri-chana stworzyli chanat tybetański. Torguci wraz grupami Derbetów i Choszutów w latach 30. XVII wieku osiedlili się w rejonie dolnej Wołgi, wypierając stamtąd Nogajów. Przez swoich sąsiadów ci Ojraci byli nazywani Kałmukami i ostatecznie mieli oni zaakceptować tę nazwę. Z kolei w ojczyźnie Ojratów odłam Derbetów rządzony przez wodzów z rodu Czorosów stworzył związek plemienny Dżungarów, w którego skład wchodziła także część Choszutów i Chojtów. „Od tego czasu aż do roku 1771 Ojraci pozostawali potężnymi graczami w polityce Azji Wewnętrznej”.

Sinciang (chiń. Xinjiang, wym. [ɕínt͡ɕjɑ́ŋ]; pełna nazwa: Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur, ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni) – region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, będący ok. 1/6 częścią terytorium kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Region Sinciang obejmuje większą część Aksai Chin – obszaru, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir. Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.

Szczyt potęgi Ojraci osiągnęli za panowania wspomnianego już chana Dżungarów Gałdana (1678 – 1697), lecz jednocześnie jego ambicja doprowadziła do ich upadku. Próby podbicia Chałchasów przez Gałdana sprawiły, iż w roku 1691 oddali się oni pod opiekę Mandżurów. Także Choszuci zamieszkujący region Kuku-noru i Tybet czując się zagrożeni przez Gałdana w roku 1697 zaakceptowali protektorat dynastii Qing, by ostatecznie w roku 1724 całkowicie stracić niezależność. Sam Gałdan w roku 1696 poniósł druzgocącą klęskę z rąk Mandżurów, by rok później umrzeć. Jego następcy, Cełang Rabdan (1697 – 1727) i Gałdan Ceren (1727 – 1745) prowadzili ostrożniejszą politykę, pomimo to obaj ostatecznie weszli w konflikt z Mandżurami i przegrali z nimi wojnę, tracąc kolejne terytoria.

Dżoczi (mong.: Jöji Xaan, tur: Joci Han; ok. 1181-1227) – pierwszy syn Czyngis-chana, brat Czagataja, Ugedeja i Tołuja. Od Dżocziego wywodzą się władcy Złotej Ordy oraz państw powstałych po jej rozpadzie, a także pierwsi władcy Kazachów i Uzbeków.Ngałang Lobsang Gjaco V Dalajlama (tyb. ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་, Wylie Nag-dban-blo-bzan-rgya-mts’o, ZWPY Losang Gyaco, zwany również Wielkim Piątym Wylie INa-pa-c’en-po; ur. 21 października 1617 w Lhoka Czingwar Takce, w pobliżu Lhasy, zm. 2 kwietnia 1682) – przedstawiciel szkoły gelug buddyzmu tybetańskiego, kolejny w linii reinkarnujących się dalajlamów. Od 1642 faktyczny zwierzchnik Tybetu, budowniczy pałacu Potala.

XVIII wiek i później[ | edytuj kod]

Początkiem końca Dżungarów był konflikt o sukcesję po Gałdan Cerenie, w trakcie którego poszczególni pretendenci do władzy nie wahali się odwoływać do pomocy Qingów, którzy z chęcią interweniowali, podporządkowując sobie kolejne grupy Dżungarów. W roku 1756 bunt przeciwko Mandżurom podniósł wódz Chojtów Amursana, jego rebelia została jednak krwawo stłumiona i ostatecznie zakończyła się niemal zupełnym wytępieniem Dżungarów. Po śmierci Ajuki w roku 1724 Kałmucy dostali się pod panowanie Rosji i w roku 1771 większość z nich uciekła do Dżungarii, gdzie zostali osiedleni przez Mandżurów. Dzisiejsi Mongołowie w Sinciangu są w większości potomkami tych Ojratów, którzy przybyli znad Wołgi, zaś jedynie w niewielkim stopniu Dżungarów.

Dalajlama (tyb. ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, Wylie: taa-la’i bla-ma, ZWPY: Dalai Lama) – przedstawiciel szkoły gelug – jednej z czterech największych szkół buddyzmu tybetańskiego. Buddyści tybetańscy uważają Dalajlamę za manifestację bodhisattwy współczucia Awalokiteśwary, który odradza się, aby udostępniać wyzwalające z cierpienia nauki innym czującym istotom. Bitwa pod Tumu miała miejsce 1 września 1449 r. Bitwa była częścią konfliktu granicznego pomiędzy Mongołami a chińską dynastią Ming. W jej wyniku do niewoli mongolskiej dostał się cesarz Zhu Qizhen.

Około roku 1775 różne grupy Ojratów były od siebie kompletnie odizolowane. Relacje pomiędzy nimi zostały częściowo odbudowane na przełomie XIX i XX stulecia, jednak komunistyczne rządy Związku Radzieckiego, Mongolii i Chin ponownie uniemożliwiły ich podtrzymywanie w latach 1930 do 1990. Dopiero późniejszy proces liberalizacji umożliwił ich powtórne nawiązanie. Współcześnie do Ojratów zalicza się zamieszkujących Rosję Kałmuków, którzy w roku 1989 liczyli 174 tys. osoby; Mongołów Sincinagu, w 1990 liczących 138 tys. osób; zachodnich Mongołów, zamieszkujących głównie Ajmak uwski i kobdoski, w 1989 liczących 168,400 osób; Górnych Mongołów z prowincji Qinghai, w roku 1990 liczących 72 tys. osób; Choszutów i Torgutów zamieszkujących Alxa w Mongolii Wewnętrznej, w roku 1990 liczących 41,900 osób; Mongołów Mongolskiego Powiatu Autonomicznego Subei, w roku 1990 liczących 4,200 osób i Jeche Minggadai zamieszkujących powiat Fuyu w prowincji Heilongjiang, w roku 1988 liczących 2400 osób.

Alxa (chin. 阿拉善盟, pinyin Ālāshàn Méng, mong. Alaša ayimaγ) – związek w Chinach, w regionie autonomicznym Mongolia Wewnętrzna. Siedzibą związku jest lewa chorągiew Alxa. W 1999 roku związek liczył 174 252 mieszkańców.Esen, chiń. 也先 Yěxiān, (albo: Esen-tajsz, Esen-tajdż; zm. 1455) – wódz Ojratów i krótkotrwały wielki chan Mongołów.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Atwood 2004 ↓, s. 419 – 420.
  2. Di Cosmo, Frank i Golden 2009 ↓, s. 161 – 165.
  3. Atwood 2004 ↓, s. 420 – 421.
  4. Atwood 2004 ↓, s. 288, 421.
  5. Di Cosmo, Frank i Golden 2009 ↓, s. 319 – 320.
  6. Atwood 2004 ↓, s. 421.
  7. Atwood 2004 ↓, s. 423.
  8. Di Cosmo, Frank i Golden 2009 ↓, s. 346 – 352.
  9. Atwood 2004 ↓, s. 419, 423.

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Christopher P. Atwood: Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. New York: Facts on File, Inc., 2004. ISBN 978-1-4381-2922-8.
  • Nicola Di Cosmo, Allen J. Frank, Peter B. Golden: The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. ISBN 0-521-24304-1.
  • Tobolsk (ros. Тобольск) – miasto w Rosji, w obwodzie tiumeńskim, u ujścia rzeki Toboł do Irtysza. Podbite przez Rosję w 1587, stanowiło ważne centrum podboju Syberii i uważane było wtedy za jej stolicę. Siedziba eparchii tobolskiej i tiumeńskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. W mieście znajduje się też rzymskokatolicki kościół Trójcy Przenajświętszej wybudowany w latach 1900-1907 ze składek rosyjskich Polaków.Łowiectwo (gospodarka łowiecka) – zespół planowanych i skoordynowanych czynności mających na celu racjonalne gospodarowanie zwierzyną w myśl zasad ekonomii i zgodnie z założeniami ochrony przyrody oraz zgodnie z gospodarką rolną i leśną. Współcześnie łowiectwo jest rozpatrywane w szerokim kontekście, określanym też jako gospodarka łowiecka. Obejmuje ona: hodowlę i ochronę zwierzyny oraz jej pozyskiwanie w drodze polowań lub odłowów, a następnie wprowadzenie do obrotu gospodarczego.




    Warto wiedzieć że... beta

    Imperium mongolskie (mong.: ᠶᠡᠬᠡ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠯᠦᠰ, yeqe mongɣol ulus – Wielki Ułus Mongołów) – trzynastowieczne państwo mongolskie, w szczytowym momencie swojego rozwoju terytorialnego obejmujące Azję Środkową, południową Syberię, północne Chiny, Ruś i Bliski Wschód. W szczytowym okresie swojej potęgi zajmowało około 33 mln km², przez co było największym państwem w historii po Imperium Brytyjskim.
    Tarym (chin. 塔里木河, Tǎlǐmù Hé, ujgur. تارىم دەرياسى, Tarim däryasi) - rzeka w zachodnich Chinach, w bezodpływowej Kotlinie Kaszgarskiej. Długość (z Jarkend-darią) - 2030 km, powierzchnia zlewni - 951,5 tys. km².
    Kuku-nor (chiń.: 青海湖; pinyin: Qīnghǎi Hú; tyb.: མཚོ་སྔོན་པོ, Wylie: Mtsho-sngon-po, ZWPY: Co Ngoinbo) – słone, bezodpływowe jezioro pochodzenia tektonicznego w Chinach, w prowincji Qinghai. Zajmuje powierzchnię ok. 4,5 tys. km² i leży na wysokości 3196 m n.p.m., jego maksymalna głębokość to 33 m.
    Amursana (ur. w 1722, zm. w 1757) - książę mongolskich Ojratów. W 1754 zainicjował bunt Ojratów (w Dżungarii) i Mongołów zachodniej Mongolii przeciwko Chinom władających wówczas Mongolią. Został dowódcą powstania i aż do 1757 prowadził intensywne walki, osiągając przejściowo dość znaczne sukcesy, co zapewniło mu duży rozgłos wśród koczowników. Po klęsce powstańców i odwetowej rzezi ludności ojrackiej przeprowadzonej przez wojska chińskie, przedostał się do Rosji, gdzie udzielono mu schronienia pomimo żądań władz chińskich, którym zależało na ekstradycji Amursany. Wkrótce jednak zmarł tam na ospę.
    Pojęcia Chiny używa się w odniesieniu do krainy historycznej, obejmując wówczas całokształt chińskiej historii i kultury (zobacz: historia Chin), lub w węższym znaczeniu, w odniesieniu do Chińskiej Republiki Ludowej.
    Orda Nogajska – konfederacja tureckich plemion koczowniczych powstała na Stepie Pontyjskim. W jej skład wchodziły terytoria pomiędzy Wołgą, Irtyszem, Morzem Kaspijskim i Morzem Aralskim. Nazwa pochodzi od imienia wybitnego wodza tatarskiego - Nogaja. Została utworzona przez Edygeja po uniezależnieniu się od Złotej Ordy około 1390 roku.
    Todo biczig (pismo kałmucko-ojrackie, dosł. "jasne pismo") – system pisma, używany do zapisu języka kałmuckiego, stworzony w połowie XVII w przez mnicha buddyjskiego o nazwisku Zaja Pandita Oktorguin Dalai. Został zaadaptowany z klasycznego pisma mongolskiego. Wcześniej język kałmucki był zapisywany pismem ujgurskim. Todo biczig jest nadal używane w Chinach, natomiast Kałmucy zamieszkujący Rosję od 1924 roku posługują się cyrylicą.

    Reklama