Artykuł na Medal

Obiekt Herbiga-Haro

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Obiekt Herbiga-Haro HH 47, zdjęcie wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Odcinek skali odpowiada 1000 jednostek astronomicznych

Obiekt Herbiga-Haro (HH) – mały, mgławicopodobny, aktywny obszar w kosmosie, powiązany z regionem gwiazdotwórczym. Obiekty Herbiga-Haro posiadają charakterystyczne widma, które umożliwiają odróżnienie ich od innych zjonizowanych światłem rejonów. Obiekty HH są wszechobecne w obszarach gwiazdotwórczych i wokół jednej gwiazdy można ich zaobserwować nawet kilka, ustawionych wokół osi obrotu.

Gaz – stan skupienia materii, w którym ciało fizyczne łatwo zmienia kształt i zajmuje całą dostępną mu przestrzeń. Właściwości te wynikają z własności cząsteczek, które w fazie gazowej mają pełną swobodę ruchu. Wszystkie one cały czas przemieszczają się w przestrzeni zajmowanej przez gaz i nigdy nie zatrzymują się w jednym miejscu. Między cząsteczkami nie występują żadne oddziaływania dalekozasięgowe, a jeśli, to bardzo słabe. Jedyny sposób, w jaki cząsteczki na siebie oddziałują, to zderzenia. Oprócz tego, jeśli gaz jest zamknięty w naczyniu, to jego cząsteczki stale zderzają się ze ściankami tego naczynia, wywierając na nie określone i stałe ciśnienie.Jednostka astronomiczna, oznaczenie au (dawniej również AU, w języku polskim czasem stosowany jest skrót j.a.) – pozaukładowa jednostka odległości używana w astronomii równa dokładnie 149 597 870 700 m. Dystans ten odpowiada w przybliżeniu średniej odległości Ziemi od Słońca. Definicja i oznaczenie zostały przyjęte podczas posiedzenia Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Pekinie w 2012 roku.

Wykazano, że obiekty Herbiga-Haro to wysoko skolimowane dżety częściowo zjonizowanego gazu (plazmy), poruszającego się z prędkością 100-1000 km/s, wychodzące od młodej gwiazdy, z której się wywodzą. Obszary gwiazdotwórcze są wysoce zagęszczone i dlatego można w nich znaleźć nie tylko pojedyncze, odizolowane obiekty Herbiga-Haro, ale również ugrupowania blisko położonych obiektów tego typu.

Wszechświat – wszystko, co fizycznie istnieje: cała przestrzeń, czas, wszystkie formy materii i energii oraz prawa fizyki i stałe fizyczne określające ich zachowanie. Słowo „wszechświat” może być też używane w innych kontekstach jako synonim słów „kosmos” (w rozumieniu filozofii), „świat” czy „natura”. W naukach ścisłych słowa „wszechświat” i „kosmos” są równoważne.Gwiazdy typu T Tauri – typ gwiazd zmiennych, których nazwa wywodzi się od pierwszej zaobserwowanej gwiazdy tego typu - T Tauri. Cechuje je zmienna jasność i charakterystyczne linie widmowe chromosfery, świadczące o istnieniu pola magnetycznego.

Obiekty Herbiga-Haro są w skali kosmosu krótkotrwałymi zjawiskami – ich czas życia wynosi najwyżej kilka tysięcy lat. Ich obraz może zmienić się w bardzo krótkich przedziałach czasu, jako że poruszają się one w kierunku od swoich macierzystych gwiazd do obłoków gazu w przestrzeni międzygwiazdowej. Obserwacje Kosmicznego Teleskopu Hubble’a ujawniają bardzo skomplikowaną ewolucję obiektów Herbiga-Haro na przestrzeni kilku lat, spośród których jedne zanikają, a inne ulegają pojaśnieniu w wyniku zderzeń z większą ilością materiału ośrodka międzygwiezdnego.

Gwiazdy typu FU Orionis – klasa gwiazd zmiennych na wczesnym etapie ewolucyjnym, przed ciągiem głównym. Gwiazdy te wykazują olbrzymie pojaśnienia, o kilka magnitudo, typowo w skali około 1 roku, przy czym zmieniają również swój typ widmowy. Tego typu rozbłysk może trwać kilkadziesiąt lat.Teleskop (gr. tēle-skópos – daleko widzący) – jest narzędziem, które służy do obserwacji odległych obiektów poprzez zbieranie promieniowania elektromagnetycznego (np. światła widzialnego). Pierwsze znane praktyczne teleskopy zostały skonstruowane przy użyciu soczewek ze szkła w Holandii na początku XVII wieku przez Hansa Lippersheya, a wkrótce potem przez Galileusza we Włoszech. Znalazły zastosowanie w działaniach militarnych i w astronomii.

Do połowy 2006 roku znanych było około 500 obiektów Herbiga-Haro występujących pojedynczo i w ugrupowaniach. Pierwsze z nich zostały zaobserwowane pod koniec XIX wieku przez Sherburne'a Wesleya Burnhama, ale nie zostały wyróżnione jako odrębny typ mgławic emisyjnych aż do lat 40. XX wieku. Nazwa Herbiga-Haro pochodzi od niezależnych odkrywców tych obiektów: George'a Herbiga i Guillermo Haro, którzy pierwsi rozpoznali je jako zwarte mgławice o szczególnych widmach.

Paralaksa – efekt niezgodności różnych obrazów tego samego obiektu obserwowanych z różnych kierunków. W szczególności paralaksa odnosi się do jednoczesnego obserwowania obiektów leżących w różnych odległościach od obserwatora lub urządzenia obserwującego, a objawia się tym, że obiekty te na obu obrazach są oddalone od siebie o odmienną odległość kątową lub też nachodzą na siebie na tych obrazach w odmiennym stopniu.Astrophysical Journal (The Astrophysical Journal) – czasopismo naukowe, założone w 1895 przez dwóch amerykańskich astronomów George’a Ellery’ego Hale’a i Jamesa Edwarda Keelera. Jedno z najważniejszych międzynarodowych czasopism dotyczących astronomii, astrofizyki, spektroskopii.

Odkrycie i historia obserwacji[ | edytuj kod]

Pierwszy obiekt Herbiga-Haro został zaobserwowany pod koniec XIX wieku przez Burnhama. Podczas obserwacji gwiazdy T Tauri za pomocą 36-calowego refraktora w obserwatorium Licka zauważył on w niewielkiej odległości małą, mgławicopodobną plamkę. Z początku zaklasyfikowano ją jednak jako zwykłą mgławicę emisyjną, nazywaną później mgławicą Burnhama, i nie wyróżniono jako obiektu odmiennej klasy. Uważano T Tauri za bardzo młodą zmienną gwiazdę – stała się ona prototypem klasy podobnych obiektów, noszących nazwę gwiazd typu T Tauri, które dopiero mają osiągnąć stan równowagi pomiędzy procesem zapadania grawitacyjnego a produkcją energii w wyniku reakcji termonuklearnych w ich wnętrzu.

Wodór (H, łac. hydrogenium) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 1, niemetal z bloku s układu okresowego. Jego izotop, prot, jest najprostszym możliwym atomem, zbudowanym z jednego protonu i jednego elektronu.Fale radiowe (promieniowanie radiowe) – promieniowanie elektromagnetyczne, które może być wytwarzane przez prąd przemienny płynący w antenie. Uznaje się, że falami radiowymi są fale o częstotliwości 3 kHz – 3 THz (3·10 – 3·10 Hz). Według literatury zachodniej zakres częstotliwości obejmuje fale od 3 Hz. Zależnie od długości dzielą się na pasma radiowe.

50 lat po odkryciu Burnhama odnaleziono kolejne podobne mgławice, które były tak małe, że wyglądały prawie jak gwiazdy. Zarówno Herbig jak i Haro dokonali kilku niezależnych obserwacji tych obiektów w latach 40. XX wieku. Herbig zwrócił uwagę również na mgławicę Burnhama, odkrywając, że wykazuje ona niezwykłe widmo elektromagnetyczne z wyróżniającymi się liniami wodoru, siarki i tlenu. Haro wykazał, że wszystkie obiekty tego typu nie są widoczne w świetle podczerwonym.

T Tauri – gwiazda zmienna w gwiazdozbiorze Byka, odkryta przez Johna Hinda. Nazwano od niej całą klasę gwiazd zmiennych – typu T TauriCal (ang. inch) – pozaukładowa jednostka miary długości odpowiadająca początkowo potrojonej długości średniego ziarna jęczmienia. Jedna z tzw. jednostek imperialnych. W USA ta jednostka miary jest podstawową jednostką miary używaną m.in. w budownictwie, medycynie, policji (np. do pomiaru wzrostu człowieka), mechanice i wielu innych dziedzinach.
Schemat powstawania obiektów Herbiga-Haro

Po dokonaniu swoich odkryć Herbig i Haro spotkali się na konferencji astronomicznej w Tucson w stanie Arizona. Herbig początkowo poświęcił niewiele uwagi odkrytym przez siebie obiektom, gdyż był skupiony głównie na pobliskich gwiazdach, lecz gdy usłyszał o podobnych odkryciach Haro, dokonał bardziej szczegółowych badań nad nimi. Radziecki astronom, Wiktor Ambartsumian, nadał obiektom nazwę i opierając się na fakcie ich występowania w niewielkiej odległości od młodych gwiazd (mających kilka tysięcy lat) zasugerował, iż mogą one reprezentować wczesne stadium powstawania gwiazd typu T Tauri.

Hel (He, łac. helium) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 2, z grupy helowców (gazów szlachetnych) w układzie okresowym. Jest po wodorze drugim najbardziej rozpowszechnionym pierwiastkiem chemicznym we wszechświecie, jednak na Ziemi występuje wyłącznie w śladowych ilościach (4×10% w górnych warstwach atmosfery).Dysk protoplanetarny – zagęszczenie pyłów i gazów wokół młodej gwiazdy w kształcie dysku. Zaczyna powstawać jeszcze przed rozpoczęciem reakcji jądrowej w centrum układu (protogwiazdy). Materia, z której się składa, pochodzi z obłoku wokół gwiazdy.

Badania wykazały, że obiekty HH są wysoce zjonizowane i wcześniej teoretycy spekulowali, że mogą one zawierać gorące gwiazdy o niskiej jasności. Jednakże brak promieniowania podczerwonego z mgławicy oznaczał, że wewnątrz nich nie mogą znajdować się gwiazdy, gdyż produkowałyby one obficie promieniowanie podczerwone. Późniejsze badania zasugerowały, że mgławice mogą zawierać protogwiazdy, lecz ostatecznie obiekty HH zostały rozpoznane jako materiał wyrzucony przez pobliskie młode gwiazdy i zderzający się z naddźwiękową prędkością z ośrodkiem międzygwiazdowym, wywołując falę uderzeniową, która generuje światło widzialne.

Mgławice – obłoki gazu i pyłu międzygwiazdowego lub bardzo rozległe otoczki gwiazd (dawniej również tak nazywano galaktyki).Dżet, inaczej struga – skolimowany strumień plazmowej materii wyrzucany z relatywistycznymi prędkościami z biegunów jądra galaktyki lub gwiazdy. Pierwszy dżet został zaobserwowany przez H. Curtisa w roku 1918 w galaktyce eliptycznej M87 w gromadzie Panny, jako jasny promień świetlny połączony z jądrem galaktyki. W latach 1960 obserwacje radiowe wielu galaktyk pokazały istnienie rozciągłych struktur radiowych, w skład których wchodzi zwarte jądro, radioobłoki oraz łączące je dżety.

We wczesnych latach 80. XX w. po raz pierwszy obserwacje ujawniły podobną do dżetów naturę obiektów HH. Doprowadziło to do zrozumienia, że materiał wyrzucany z obiektów HH jest wysoce skolimowany (skoncentrowany w wąskich dżetach). W czasie pierwszych kilku tysięcy lat swojego życia gwiazdy są często otoczone przez dyski akrecyjne, które powstają, gdy opada na nie gaz, a szybkie obracanie wewnętrznych części tych dysków powoduje emisję wąskich dżetów plazmy, prostopadłych do dysku, znanych jako dżety biegunowe. Gdy dżety te zderzają się z ośrodkiem międzygwiazdowym, dają początek małym obszarom jasnych emisji, które zawierają obiekty HH.

Ciemne mgławice – rodzaj mgławic, które na niebie wyglądają jak obszary pozbawione gwiazd, gdyż na drodze gwiazda - Ziemia znajduje się pochłaniająca światło mgławica ciemna.Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.


Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




Warto wiedzieć że... beta

Droga Mleczna – galaktyka spiralna z poprzeczką, w której znajduje się m.in. nasz Układ Słoneczny. Droga Mleczna nazywana jest też po prostu Galaktyką. Ale wtedy dla odróżnienia od innych galaktyk pisana wielką literą "G". Zawiera od 100 (według starszych szacunków) do 400 miliardów (według nowszych szacunków) gwiazd. Ma średnicę około 100 000 lat świetlnych i grubość ok. 1000 lat świetlnych.
Dysk akrecyjny – wirująca struktura uformowana przez pył i gaz, opadający (poprzez zjawisko akrecji) na silne źródło grawitacji. Obiektem centralnym przyciągającym grawitacyjnie wirującą materię jest najczęściej czarna dziura, gwiazda neutronowa, biały karzeł bądź młoda gwiazda. Dyski akrecyjne różnią się od struktury typu pierścieni Saturna opadaniem materii ku centrum grawitacyjnemu w wyniku działania lepkości. Siły lepkie są niezbędne, aby materia obdarzona momentem pędu i znajdująca się na orbicie w przybliżeniu kołowej mogła zacieśnić orbitę.
Kolimacja – przetwarzanie rozbieżnych wiązek promieniowania na wiązki równoległe, w celu uzyskania światła skolimowanego. W optyce kolimacji dokonuje się za pomocą specjalnego przyrządu optycznego, zwanego kolimatorem. Kolimator stanowi zwykle część składową innego przyrządu optycznego (np. spektrografu lub spektrometru). Składa się z dwóch zasadniczych części: soczewki skupiającej (lub zwierciadła parabolicznego) oraz punktowego źródła światła (jest nim zazwyczaj szczelina oświetlona z zewnątrz odpowiednim światłem) umieszczonego w ognisku soczewki lub zwierciadła.
Mgławica emisyjna – wielka chmura (często o średnicy kilkuset lat świetlnych) świecącego gazu i plazmy. Mgławicami emisyjnymi mogą być obszary H II, gdzie duże ilości promieniowania ultrafioletowego emitują młode, gorące, niebieskie gwiazdy; oraz mgławice planetarne, gdzie umierająca gwiazda odrzuciwszy swoje zewnętrzne warstwy, odsłoniła jonizujące gaz jądro.
Plazma – zjonizowana materia o stanie skupienia przypominającym gaz, w którym znaczna część cząstek jest naładowana elektrycznie. Mimo że plazma zawiera swobodne cząstki naładowane, to w skali makroskopowej jest elektrycznie obojętna.
Ekstynkcja międzygwiazdowa – suma procesów pochłaniania i rozpraszania światła w przestrzeni międzygwiazdowej przez znajdującą się tam materię (pył i gaz). Ekstynkcję w widmie ciągłym powoduje wyłącznie materia pyłowa. W związku z tym widzimy ciała niebieskie mniej jasnymi i bardziej czerwonymi niż są w rzeczywistości, (synonim ekstynkcji – poczerwienienie). Wynika to z faktu, że ekstynkcja maleje ze wzrostem długości fali światła. Dlatego gołym okiem nie jesteśmy w stanie obserwować centrum naszej Galaktyki, mimo że można je badać w innych zakresach widma, np. w zakresie mikrofal. Obecność ziaren pyłu w obłokach międzygwiazdowych odgrywa kluczową rolę w procesach formowania gwiazd.
Gwiazda – kuliste ciało niebieskie stanowiące skupisko powiązanej grawitacyjnie materii w stanie plazmy bądź zdegenerowanej. Przynajmniej przez część swojego istnienia gwiazda w sposób stabilny emituje powstającą w jej jądrze w wyniku procesów syntezy jądrowej atomów wodoru energię w postaci promieniowania elektromagnetycznego, w szczególności światło widzialne. Gwiazdy zbudowane są głównie z wodoru i helu, prawie wszystkie atomy innych cięższych pierwiastków znajdujące się we Wszechświecie powstały w efekcie zachodzących w nich przemian jądrowych lub podczas wieńczących ich istnienie wybuchów.

Reklama