• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Literatura polska



    Podstrony: [1] [2] 3 [4] [5]
    Przeczytaj także...
    Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta, drukowana szwabachą, wydana po raz pierwszy w Krakowie 3 stycznia 1661.Opis obyczajów za panowania Augusta III – dzieło historyczne Jędrzeja Kitowicza, pisane pod koniec XVIII wieku i nieukończone przez autora, opublikowane w całości w latach 1840-1841 w Poznaniu.
    Oświecenie[ | edytuj kod]
    Ignacy Krasicki

    Początki kształtowania się polskiej literatury oświeceniowej przypadają na okres panowania Augusta III. Jest to czas, kiedy schyłkowym tendencjom epoki baroku towarzyszą pierwsze zjawiska, charakterystyczne dla nowej epoki, oświecenia. Do zjawisk tych należy m.in. rozwój szkolnictwa i oświaty. W 1740 roku staraniem Stanisława Konarskiego powstało w Warszawie Collegium Nobilium, będące elitarną szkołą dla młodzieży szlacheckiej. Powstanie Collegium jest jednocześnie pierwszym krokiem w reformie szkolnictwa polskiego, realizowaną najpierw przez zakon pijarów, a następnie przez jezuitów. W 1747 roku bracia Andrzej i Józef Załuscy przekształcili swój prywatny księgozbiór w jedną z pierwszych w Europie bibliotekę publiczną, która nie tylko udostępniała zbiory, ale także prowadziła działalność bibliograficzną i edytorską oraz organizowała konkursy naukowe.

    O skutecznym rad sposobie – czterotomowy traktat polityczny autorstwa Stanisława Konarskiego, który został wydany w latach 1760-1763. Jest to praca przedstawiająca wady ustrojowe w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Konarski wskazywał w niej na szkodliwość zasady liberum veto i argumentował za stosowaniem zasady większości w Sejmie. Praca ta była jednym z fundamentów reformy ustrojowej Konstytucji 3 maja.Psałterz puławski – polski przekład Księgi Psalmów powstały pod koniec XV wieku. Nie jest znany jego autor, ani dokładny czas powstania.

    Do rozkwitu literatury tworzonej w duchu nowej epoki doszło za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795). Od marca 1765 roku ukazywał się Monitor, czasopismo redagowane w duchu racjonalizmu i tolerancji religijnej przez Ignacego Krasickiego i Franciszka Bohomolca przy wsparciu króla. Na łamach czasopisma poruszano wiele aktualnych tematów. W nowych, krótkich formach publicystycznych (eseje, reportaże, listy do redakcji, artykuły, felietony itp.) autorzy krytykowali sarmackie zacofanie, postulowali nowy wzór osobowy oświeconego szlachcica. Zasadniczym celem czasopisma była poprawa obyczajów i moralności społeczeństwa. Czasopismo ukazywało się do 1785 r.

    Towarzystwo Jezusowe, SJ (łac. Societas Iesu, SI), jezuici – męski papieski zakon apostolski Kościoła katolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła katolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, ćwiczenia duchowe, edukację i udzielanie sakramentów.Wojciech Zdarzyński (właśc. Wojciech Zdarzyński, życie i przypadki swoje opisujący) – powieść fantastyczna i utopijna Michała Dymitra Krajewskiego, wydana w Warszawie w 1785 roku. Opowiada o losach tytułowego bohatera, jego podróży na Księżyc i spotkaniu z mieszkającym tam ludem Sielan. Schemat fabularny powieści nawiązuje do Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków Ignacego Krasickiego.

    Ważną rolę w kształtowaniu się polskiej estetyki oświeceniowej odgrywały organizowane przez króla tzw. obiady czwartkowe, których uczestnicy dyskutowali o kulturze i sztuce, a także o projektach reform ustrojowych w Polsce. Swoistym organem prasowym obiadów czwartkowych stał się tygodnik Zabawy Przyjemne i Pożyteczne (1770–1777), na łamach którego publikowali swoje utwory najwybitniejsi poeci, reprezentujący nurt klasycyzmu w literaturze polskiej.

    Wojciech Sławnikowic (czes. Vojtěch Slavníkovec, niem. Adalbert; ur. ok. 956 w Libicach, zm. 23 kwietnia 997 w Świętym Gaju w okolicach Pasłęka lub Tękit, Tenkitten, obecnie Letnoje; inne źródła podają pruski Chollin) – czeski duchowny katolicki, biskup praski, benedyktyn, misjonarz, męczennik, święty Kościoła katolickiego.Nadobna Paskwalina – wierszowany epicki romans barokowy Samuela Twardowskiego opublikowany w 1655 roku w Krakowie, zadedykowany mecenasowi pisarza, Krzysztofowi Opalińskiemu.
    Strona tytułowa pierwszego wydania powieści Pani Podczaszyna Michała D. Krajewskiego

    W literaturze tego okresu dominuje poezja. Do najważniejszych twórców należy Ignacy Krasicki, autor zbiorów bajek Bajki i przypowieści (1779) i Bajki nowe (1800), satyr, poematów heroikomicznych Myszeidos pieśni X (1775), Monachomachia (1778), Antymonachomachia (1780) i in. Wyróżniającym się poetą polskiego oświecenia był także Franciszek Karpiński, tworzący pieśni miłosne i sielanki (m.in. Do Justyny, Laura i Filon), pieśni religijne (m.in. Pieśń o narodzeniu Pańskim, Pieśń poranna i Pieśń wieczorna) oraz poezję patriotyczną (m.in. Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta). Innymi znanymi poetami tego okresu byli m.in. Franciszek Dionizy Kniaźnin (1750–1807), Adam Tadeusz Naruszewicz (1733–1796), Stanisław Trembecki (1737–1812), Tomasz Kajetan Węgierski (1756–1787), Franciszek Zabłocki (1752–1821), Franciszek Ksawery Dmochowski (1762–1808) i Julian Ursyn Niemcewicz (1757–1841).

    Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale – portret olejny Adama Mickiewicza namalowany przez Walentego Wańkowicza w Petersburgu w latach 1827–1828.Zakon pijarów – potoczna nazwa Zakonu Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych (Ordo Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum) czyli Zakonu Szkół Pobożnych – zakon ustanowiony przez papieża Grzegorza XV 18 listopada 1621 r. (regułę zatwierdzono rok później). Korzenie swe wywodzi jednak od roku 1597, kiedy to św. Józef Kalasancjusz otworzył pierwszą bezpłatną i powszechną szkołę podstawową w Europie.

    W 1765 powstał Teatr Narodowy, na deskach którego wystawiano dramaty polskich twórców. Dzięki temu dogodne warunki rozwoju zyskała rodzima dramaturgia. Utwory na potrzeby sceny pisał Franciszek Bohomolec (1720–1784), autor m.in. takich dzieł, jak Małżeństwo z kalendarza, Staruszkiewicz, Pan dobry. Rozgłos zyskali także Franciszek Zabłocki (napisał m.in. komedie Fircyk w zalotach i Sarmatyzm) oraz Wojciech Bogusławski, autor m.in. oper Nędza uszczęśliwiona (1778) i Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale (1794). Sukcesem artystycznym okazała się też sztuka Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza napisana w czasie trwania obrad Sejmu Czteroletniego. Dramaturgiem spoza środowiska dworu królewskiego był Franciszek Dionizy Kniaźnin, autor m.in. sztuki Młoda Spartanka oraz opery Cyganie.

    Samuel Ludwik Twardowski herbu Ogończyk, Samuel ze Skrzypny, (używał nazwiska dziada po kądzieli; nazwisko po mieczu: Skrzypiński), pseudonim S.T. ze Skrzypny, krypt.: S. T. Z. S. = Samuel Twardowski ze Skrzypny, (ur. pomiędzy 1595 a 1600 w Lutyni, zm. 6 lipca 1661 w Zalesiu Wielkim) – jeden z najwybitniejszych polskich poetów barokowych, epik, panegirysta, satyryk, tłumacz i historyk.Hieronim Franciszek Konarski herbu Gryf, imię zakonne: Stanisław od świętego Wawrzyńca, pseud. i krypt.: Anonym Polonus; J. W. A. J. K. W. K. B. O.; Nobilis Polonus, Iurium Patriorum peroptime gnarus; Pewien Ziemianin; Prywatnie rezydujący w Gdańsku; S. K. S. P.; Stanislaus a S. Laurentio Scholarum Piarum; Stanislaus Hieronymus a S. Laurentio Scholarum Piarum; X. Stanisław a S. Laurentio Scholarum Piarum, (ur. 30 września 1700 w Żarczycach Dużych, zm. 3 sierpnia 1773 w Warszawie) – dramatopisarz, poeta, tłumacz, edytor, pedagog, publicysta, reformator szkolnictwa i założyciel Collegium Nobilium w roku 1740, pijar, nazywany patriarchą polskich pijarów, nauczyciel domowy.

    Żywo rozwijała się w tym czasie publicystyka, podejmująca głównie tematykę dotyczącą organizacji życia publicznego czy kwestie polityczne. Do najważniejszych tekstów tego typu można zaliczyć m.in. polityczny traktat Głos wolny wolność ubezpieczający (1743), którego autorstwo przypisuje się królowi Stanisławowi Leszczyńskiemu, reformatorskie dzieło Stanisława Konarskiego O skutecznym rad sposobie (1760–1763) czy Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego. O przyszłym sejmie Anonima listów kilka Hugo Kołłątaja (1750–1812).

    Carmen Nicolai Hussoviani de statura, feritate ac venatione bisonti (Pieśń o wyglądzie, dzikości i polowaniu na żubra, także: Pieśń o żubrze) – łaciński poemat Mikołaja Hussowczyka wydany drukiem w Krakowie w 1523 roku.Literatura to wszystkie "sensowne twory słowne" (wg definicji Stefanii Skwarczyńskiej), czyli dzieła artystyczne, tj. literatura piękna, oraz teksty użytkowe, tj. literatura stosowana, zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.

    Na epokę oświecenia przypada także początek rozwoju polskiej powieści. Zasłużył się tu szczególnie Ignacy Krasicki, autor pierwszej polskiej powieści, zatytułowanej Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1775). Śladem Krasickiego podążyli także inni autorzy, publikujący w kolejnych latach swoje utwory powieściowe, m.in. Michał Dymitr Krajewski (1747–1817), autor powieści Podolanka (1784), Wojciech Zdarzyński (1785), Pani Podczaszyna (1786), czy Franciszek Salezy Jezierski (1740–1791), który napisał powieści Gowórek herbu Rawicz (1789) oraz Rzepicha, matka królów (1790).

    Powrót posła – to komedia polityczna w trzech aktach napisana przez Juliana Ursyna Niemcewicza w 1790, która była reakcją na zewnętrzną i wewnętrzną sytuację polityczną Polski.Paweł z Krosna, Paweł Krosneńczyk, Paweł Procler, Paweł Proceler, łac.: Paulus Crosnensis Ruthenus, Paulus Joannes De Crosno, Paulus Proczler Crosnensis Premisliensis, (ur. ok. 1470-1474, zm. we wrześniu 1517 w Nowym Sączu) – profesor Uniwersytetu Krakowskiego, tłumacz, i filolog, polski poeta renesansowy piszący w języku łacińskim, pod pseudonimem Ruthenus, tłumacz pisarzy łacińskich, humanista.

    Późniejsze epoki[ | edytuj kod]

  • literatura polska – romantyzm (1822–1863)
  • literatura polska – pozytywizm i realizm krytyczny (1864–1891)
  • literatura polska – Młoda Polska (1891–1918)
  • literatura polska – okres międzywojenny (1918–1939)
  • literatura polska – II wojna światowa (1939–1945)
  • literatura polska – literatura współczesna (od 1945)
  • Mikołaj Rej (historyczna pisownia nazwiska: Rey - na początku XX wieku wprowadzono pisownię "Rej") z Nagłowic herbu Oksza, pseud.: Ambroży Korczbok Rożek; Adrianus Brandenburgensis; Doctor Civitatis Lublinensis; Doktor lubelski Adrian Brandenburczyk; Albertus Branderburgensis; Andrych, twój dobry towarzysz; Jakób Podwysocki Pherrat(?); Joachim Heller, mistrz norymberski; Ks. Jan, kaznodzieja z Waśniewa; Wojciech Kaszota(?); Andrzej Trzecieski(?), (ur. 4 lutego 1505 w Żurawnie pod Haliczem, zm. między 8 września a 5 października 1569 w Rejowcu) – polski poeta i prozaik renesansowy, tłumacz, a także polityk i teolog ewangelicki. Choć nie był humanistą w naukowym rozumieniu tego słowa, zawdzięcza się mu upowszechnienie idei humanitas w polskiej kulturze. Długo uznawano go za "ojca literatury polskiej", przez wielbicieli nazywany także – za sprawą moralitetu Wizerunek – "polskim Dantem". Pomimo znaczącego wkładu, jaki przypisuje się Rejowi w rozważaniach na temat początków literatury narodowej, zdaniem wielu współczesnych badaczy pozostaje on twórcą wciąż niepoznanym. Większość obiegowych opinii na temat Reya w dalszym ciągu pochodzi z błędnego wizerunku "rubasznego, niewykształconego prostaka", jaki przypisała mu tradycja.Literatura polska XX-lecia międzywojennego – jest to epoka w historii polskiej literatury przypadająca na lata od odzyskania niepodległości w roku 1918 do wybuchu II wojny światowej.


    Podstrony: [1] [2] 3 [4] [5]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Szymon Starowolski, inna forma nazwiska Starovolscius (ur. 1588 w Starej Woli na Polesiu, zm. przed 6 kwietnia 1656 w Krakowie) – polihistor, preceptor w domach magnackich I Rzeczypospolitej, ksiądz katolicki, kantor tarnowski, kanonik krakowski, polski historyk i pisarz polityczny epoki baroku.
    Franciszek Salezy Jezierski herbu Nowina pseud.: Autor "Rzepichy"; Grzegorz a Słupia, decretorum doctor, opat świętokrzyski(?); Jarosz Kutasiński herbu Dęboróg, szlachcic łukowski; J. P. Sterne, (ur. 1740 w Gołąbkach, zm. 14 lutego 1791 w Warszawie) – duchowny, kaznodzieja, powieściopisarz, publicysta polityczny i działacz społeczno-oświatowy okresu Oświecenia.
    Jan z Wiślicy inne formy nazwiska: Ioannes Visliciensis, Joannes Vislicius, (ur. około 1485 w Wiślicy, zm. pomiędzy 1516 a około 1520) – poeta polsko-łaciński, znany jako autor epopei Bellum Prutenum.
    Pani Podczaszyna (właśc. Pani Podczaszyna. Tom II Przypadków Wojciecha Zdarzyńskiego) – powieść Michała Dymitra Krajewskiego, stanowiąca luźną kontynuację utworu Wojciech Zdarzyński, opublikowana w 1786 roku w Warszawie. Powieść miała w założeniu autora kreować wzór osobowy doskonałej szlachcianki, gospodyni i żony. Czerpie również ze schematu fabularnego Nowej Heloizy Jana Jakuba Rousseau.
    Bolesław III Krzywousty (ur. 20 sierpnia 1086, zm. 28 października 1138) – książę małopolski, śląski i sandomierski w latach 1102–1107, książę Polski w latach 1107–1138. Pochodził z dynastii Piastów, był synem Władysława I Hermana i Judyty czeskiej, córki króla Czech Wratysława II, oraz ojcem książąt: Władysława II Wygnańca, Bolesława IV Kędzierzawego, Mieszka III Starego, Henryka Sandomierskiego i Kazimierza II Sprawiedliwego.
    Mateusz Bembus (ur. 1567 w Poznaniu, zm. 1645 w Krakowie) – polski jezuita, kaznodzieja króla Zygmunta III Wazy, rektor kolegium jezuickiego w Poznaniu, dramatopisarz.
    Podolanka (właśc. Podolanka wychowana w stanie natury, życie i przypadki swe opisująca) – powieść Michała Dymitra Krajewskiego opublikowana w 1784 roku, nawiązująca do sposobu wychowania "dziecka natury", inspirowanego Rousseau. Powieść stanowiła polską adaptację książki Henri Josepha Du Laurensa Imirce, ou la Fille de la nature. Cieszyła się wielką popularnością (siedem wydań w ciągu 1784 roku) i ze względu na kontrowersyjną koncepcję wychowawczą, negatywny stosunek do wielu dzieł literackich oraz swoją wartość artystyczną, stała się przedmiotem pierwszej w Polsce polemiki literackiej.

    Reklama

    Czas generowania strony: 3.727 sek.