Lilla Weneda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Lilla Weneda statue, Cracow, Planty
Pomnik Lilli Wenedy na krakowskich Plantach
M.E. Andriolli illustration for Lilla Weneda
Ilustracja M.E.Andriollego do Lilli Wenedy. Gwinona i Derwid.

Lilla Weneda. Tragedia w pięciu aktach – utwór historiozoficzny napisany przez Juliusza Słowackiego w roku 1839, a wydany w 1840 w Paryżu. Tragedia pisana częściowo wierszem białym, częściowo rymowanym. Została wystawiona 23 czerwca 1863 w teatrze Skarbkowskim we Lwowie. Po raz pierwszy utwór był wydany wraz z listem do Zygmunta Krasińskiego, wierszem List do Aleksandra H. (Hołyńskiego) i Grobem Agamemnona. Stanowił inspirację malarską dla m.in. Jacka Malczewskiego i Ferdynanda Ruszczyca. Miał też wpływ na twórczość Antoniego Langego (Wenedzi), Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (Róża, lasy i świat), a także wielu innych pisarzy, młodopolskich i nie tylko.

Lwów (dawna nazwa form. Królewskie Stołeczne Miasto Lwów), ukr. Львів (Lwiw), ros. Львов (Lwow), niem. Lemberg, łac. Leopolis, jidysz לעמבערג ,לעמבעריק (Lemberg, Lemberik), orm. Լվով (Lwow) – miasto na Ukrainie, ośrodek administracyjny obwodu lwowskiego.Mitologia nordycka – mitologia ludów krajów skandynawskich (północno-germańskich): Danii, Szwecji, Norwegii, Islandii i Wysp Owczych.

Tragedia podbitego narodu Wenedów przedstawiona jest w utworze w stylistyce bliskiej mitologii celtyckiej, osjanizmowi i mitologii nordyckiej. W celu zdemaskowania postaw upadłych moralnie bohaterów utworu, instytucji i grup społecznych, poeta posłużył się elementami groteski (pomimo wierności zasadom budowania tragedii). Słowacki w tym dziele nawiązał do propagowanej wtedy przez historyków teorii podboju, która wyjaśniała źródła struktury narodu polskiego i dwoistość jego istoty. W szczególności, oparł się na ideach zaprzyjaźnionego z nim Fryderyka Henryka Lewestama który uważał, że Polacy są częściowo pochodzenia celtyckiego; spowodowało to że zaczerpnął wątki i motywy z literatury irlandzkiej a także innych literatur Europy Zachodniej. Interpretacja teorii Lewestama była swobodna, i stanowiła ona tylko jedno ze źródeł inspiracji. Utwór powstał po upadku powstania 1830, z tej perspektywy poeta nadaje dodatkowe znaczenie ówczesnej sytuacji Polaków i ukazuje sens dziejów narodowych. Klęski dopatruje się nie tyle w braku bohaterstwa, co w fatalizmie dziejowym, dwoistości ideowej narodu i jego oczekiwaniu na niezwykłe przemiany (motyw magicznej harfy, podobnej do tej, jaką miał ponoć irlandzki bóg Dagda, a która miała "zwyciężyć narody"). Nadzieję poeta widzi jedynie w heroicznej ofierze.

Gopło – jezioro na Pojezierzu Gnieźnieńskim, leży na Kujawach, położone w woj. kujawsko-pomorskim, niedaleko Inowrocławia. Przez Gopło przepływa Noteć, a nad jego północnym brzegiem leży Kruszwica. Jest ono połączone Kanałem Ślesińskim z Wartą. Natomiast Noteć zapewnia połączenie wodne z Wisłą i Odrą. Jest to największe jezioro województwa kujawsko-pomorskiego i regionu Kujaw.Powstanie listopadowe, wojna polsko-rosyjska 1830-1831 – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część ziem zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

Akcja utworu rozgrywa się w rejonie jeziora Gopło, w czasie przedhistorycznym. Ukazuje najazd Lechitów - Słowian inspirowanych przez nordycką królową Gwinonę na celtyckich Wenedów. Wenedowie ponoszą rozpaczliwą klęskę, której przyczyną jest nieokreślona klątwa; naród ten nie może być w żaden sposób ocalony – jedynie królewska harfa mogłaby go zbawić, lecz zabierają ją najeźdżcy i nie udaje się jej odzyskać. O harfie można powiedzieć, że symbolizuje poezję tyrtejską, jednakże jak to zwykle bywa z symbolami, można dokonywać tu szerokiej interpretacji. Można przede wszystkim postawić pytanie, czy poezja w ogóle ma moc sprawczą, czy słowo posiada moc, czy jest bezsilne. Tytułowa Lilla Weneda jest miłującą pokój, lagodną harfiarką; daremnie usiłuje ona ocalić najbliższych i zapobiec zagładzie, na wzór niektórych bohaterek antycznych. Sens beznadziejnej walki rozumie druga z dwóch córek króla – stylizowana na druidkę literatury romantycznej, podobna do Normy Belliniego Roza Weneda, która przepowiada tragedię już w Prologu i wydaje się wciąż popychać Wenedów do klęski. Podczas rozmowy z Harfiarzem wieszczy jednak, że zapłodnią ją popioły rycerzy, a ona sama będzie uświęcona na wzór chrześcijańskiej Marii (Kto konając we mnie uwierzy, / skona spokojny:/ Ja go zemszczę lepiej od ognia i wojny, / lepiej niż sto tysięcy wroga, / Lepiej od Boga...). Każdy z pierwszych czterech aktów zamyka pieśń Chóru Dwunastu Harfiarzy interpretująca poprzednie wydarzenia. Akt V kończy się wielką klęską Wenedów, śmiercią Lilli Wenedy, jej ojca - Derwida, dwóch braci: Lelum i Polelum, wreszcie ukazaniem się zwycięskiej Bogarodzicy. Choć dramat ma strukturę zamkniętą, nie sposób jednoznacznie zinterpretować znaczenia ostatniej sceny, szczególnie w kontekście przepowiedni Rozy.

Osjanizm – zespół tendencji literackich występujących na przełomie XVIII i XIX wieku zapoczątkowanych publikacją tzw. Pieśni Osjana, utworów szkockiego pisarza Jamesa Macphersona, który swoje teksty wzorował na dawnych przekazach celtyckich; ogłosił je drukiem jako angielskie tłumaczenie odnalezionych dzieł Osjana, legendarnego barda. Mimo raportu specjalnej komisji ogłoszonej przez Highland Society w Edynburgu w 1805 r., która podważyła autentyczność pieśni osjanicznych, większość ludzi należących do elity intelektualnej Europy uważała Pieśni Osjana za autentyczny zabytek dawnej poezji celtyckiej, a zarazem za dokument historyczny. W miarę upływu lat Osjan stał się przede wszystkim przodkiem literatury ludów germańskich, do którego szczególnie chętnie przyznawali się Niemcy i Skandynawowie. Mistyfikacja Macphersona zapoczątkowała prąd literacki w wielu krajach europejskich, przejawiający się nawiązywaniem do zainteresowań, atmosfery poetyckiej, konstrukcji bohaterów oraz zabiegów stylistyczno-kompozycyjnych cyklu Osjana.Jacek Malczewski herbu Tarnawa, (ur. 15 lipca 1854 w Radomiu, zm. 8 października 1929 w Krakowie) – polski malarz, jeden z głównych przedstawicieli symbolizmu przełomu XIX i XX wieku.

Z względu na wymowę dramatu i pojawiający się wątek walki o wolność, Lilla Weneda wybrana została w 1946 jako utwór premierowy na otwarcie Teatru Polskiego w zrujnowanej Warszawie.

Pomnik Lilli Wenedy w Krakowie[ | edytuj kod]

W 1884 r. na krakowskich Plantach ustawiony został pomnik dla uczczenia Juliusza Słowackiego, który przedstawia Lillę Wenedę. Pierwotnie był on wykonany z kamienia pińczowskiego, ale okazał się on materiałem niezbyt trwałym i uległ dosyć szybko zniszczeniu.

Rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów, zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania.Polona – polska biblioteka cyfrowa, w której udostępniane są zdigitalizowane książki, czasopisma, grafiki, mapy, muzykalia, druki ulotne oraz rękopisy pochodzące ze zbiorów Biblioteki Narodowej oraz instytucji współpracujących.

Obecny pomnik odlany został z brązu w 1897 r. Fundatorem monumentu był dr Henryk Jordan, a jego autorem Alfred Daun. Na niewielkim postumencie ustawionym prawie bezpośrednio na poziomie gruntu znajduje się postać Lilli Wenedy, która zdaje się wzlatywać ku górze, niemal odrywając się od cokołu. Postument jest ozdobiony motywami roślinnymi i widnieje na nim duży napis: Lilla Weneda. Pomnik usytuowany jest na skraju plantowego ogrodu „Przy Floriance”, u wylotu ul. Łobzowskiej, dochodzącej w tym miejscu do ul. Dunajewskiego, w nieco mniej uczęszczanym zakątku Plant.

Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Planty – park miejski w Krakowie otaczający Stare Miasto, założony w latach 1822–1830, o powierzchni 21 ha i długości 4 km.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Iwona E. Rusek, Dialogi pisarzy młodopolskich z "Lilią Wenedą" Juliusza Słowackiego., „Tematy i konteksty”, 2012, ISSN 2299-8365.
  2. Wawrzonkowska Anna, Fantastyka w przestrzeni kultury (dawnej i współczesnej, druku i multimediów) : motywy celtyckie jako cecha polskiej literatury fantasy : "Wiedźmin" Andrzeja Sapkowskiego w oparciu o "Lillę Wenedę" Juliusza Słowackiego., „Rojsty: rocznik humanistyczny”, 2016, ISSN 2450-5021.
  3. Julian Maślanka, Literatura a dzieje bajeczne, wyd. Wyd. 2, rozsz., 1990, ISBN 83-01-06765-9.
  4. Katarzyna Michalik, Szekspiryzm - saga - estetyka Północy : o literackich oraz kulturowych inspiracjach w "Irydionie" i "Lilli Wenedzie"., [w:] Ślady Szekspira. Jego dzieło w literaturze i teatrze, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, 2018, ISBN 978-83-7614-350-7.???
  5. Wiktor Hahn, Celtowie w Lilii Wenedzie, „Pamiętnik Literacki”, R. 2, 1903.
  6. Katarzyna Gmerek, Polacy i materia celtycka w 19w, Poznań: Biblioteka UAM; Bonami, 2010, s. 211-220, ISBN 978-83-62298-04-4.
  7. Katarzyna Gmerek, Celtic Countries from the Perspective of Polish Romantics and Exiles, M. Fomin, J. Jarniewicz, P. Stalmaszczyk (red.), [w:] Dimensions and categories of Celticity studies in literature and cultureStudia Celto-Slavica 5, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2010, s. 7, ISBN 978-83-7525-455-6.???
  8. Monika Rekowska-Ruszkowska, Julia Alpinula i Lilla Weneda, czyli Międzynarodowa kariera pewnej transkrypcji, K. Jakubiak (red.), [w:] Donum cordis. Studia poświęcone pamięci Profesora Jerzego Kolendo, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2019, s. 314-327, ISBN 978-83-235-3847-9.???
  9. Otwarcie Państwowego Teatru Polskiego i przedstawienie "Lilla Weneda", 13 lutego 1946.
  10. Joanna Torowska, Planty Krakowskie i ich przestrzeń kulturowa, Kraków: Ośrodek Kultury im. Cypriana K. Norwida, 2013, ISBN 978-83-934916-0-5 [dostęp 2021-01-27].
  11. Gabunzel, Lilla i Alfred, 2013 [dostęp 2021-01-27].
  12. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik ku czci Juliusza Słowackiego (Lilla Weneda), „Echo Krakowa”. 207 (13268) 1990.

Linki zewnętrzne[ | edytuj kod]

  • Lilla Weneda: tragedija w 5 aktach / przez Juliusza Słowackiego, Paryż 1840 Polona
  • Lilla Weneda: wyjaśnienie zasadniczych problemów / Józef Maurer, Lwów 1911 Polona
  • Lilla Weneda w serwisie Wolne Lektury
  • Lilla Weneda, afisze teatralne w zbiorach cyfrowych Polona
  • Mitologia celtycka – zespół wierzeń wyznawanych przez plemiona celtyckie przed przyjęciem przez nie chrześcijaństwa.Juliusz Słowacki herbu Leliwa (ur. 4 września 1809 w Krzemieńcu, zm. 3 kwietnia 1849 w Paryżu) – jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, dramaturg i epistolograf. Obok Mickiewicza i Krasińskiego określany jako jeden z Wieszczów Narodowych. Twórca filozofii genezyjskiej (pneumatycznej), epizodycznie związany także z mesjanizmem polskim, był też mistykiem. Obok Mickiewicza uznawany powszechnie za największego przedstawiciela polskiego romantyzmu.




    Warto wiedzieć że... beta

    Harfa − instrument strunowy szarpany (chordofon) w kształcie stylizowanego trójkąta, jeden z najstarszych instrumentów muzycznych, wywodzący sie z łuku muzycznego. W starożytności spotykana była również w kształcie łuku. Harfa była znana już w Azji Mniejszej około 5000 lat temu. Znana była również w kulturze w starożytnej Mezopotamii (tzw. harfa z Ur). Mówi się, że biblijny król Dawid śpiewał psalmy akompaniując sobie na harfie kinnor, która w rzeczywistości jednak nazywana jest harfą błędnie, będąc odmianą liry. Instrumenty przypominające harfę znaleźć można w wielu kulturach. Harfę przypomina np. chiński instrument strunowy o nazwie konghou.
    Norma – dwuaktowa opera tragiczna z tekstem Felice Romaniego i muzyką Vincenza Belliniego. Rola tytułowa jest jedną z najtrudniejszych partii sopranowych w całym repertuarze operowym. Jedną z najsłynniejszych wykonawczyń była Maria Callas której interpretacje uwiecznione w nagraniach (w tym dwóch studyjnych: z roku 1954 i z roku 1960, w którym partnerował jej Franco Corelli pod batutą Tullio Serafina) uchodzą za niedoścignione. Sam utwór stanowi sztandarową pozycję nie tylko stylu bel canto ale też opery jako gatunku, zaś cavatina Normy z pierwszego aktu - "Casta Diva" jest jedną z najsłynniejszych arii włoskich.
    Grób Agamemnona (inc. "Niech fantastycznie lutnia nastrojona...") – wiersz Juliusza Słowackiego, który powstał w Paryżu w roku 1839. Wydany w 1840. Składa się z 21 sestyn. Stanowi część utworu Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, powstał po podróży poety w okolice Myken, gdzie Słowacki zwiedzał starożytne ruiny.
    Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie.
    Dagda – główne bóstwo celtyckie występujące w mitologii iryjskiej. Jego imię oznacza "Dobry Bóg" lub "Dobra (w znaczeniu zręcznej) Ręka". Znany jest również jako Cera (Stwórca), Ruaidh Rofhessa (Czerwonowłosy Doskonałej Wiedzy). Był bogiem druidów, rolnictwa, obfitości i płodności. Uosabiał doskonałość, posiadał tajemną wiedzę doskonałą. Niektóre teksty mówią, że jego ojcem był Elatha inne, że jego matką była Ethlinn. Nosił imię Eochaid Ollathair („Praojciec”), jako mityczny król Irlandii w latach 1186-1146 p.n.e.
    Aleksander Hołyński (ur. w 1816, zm. w 1893), brat Stefana. Uczestnik powstania listopadowego, podróżnik, pisarz, wolnomularz.
    Ferdynand Ruszczyc herbu Lis (ur. 10 grudnia 1870 w Bohdanowie, zm. 30 października 1936 tamże) – polski malarz, grafik, rysownik, scenograf, pedagog.

    Reklama