Liliowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
.mw-parser-output .takson-zwierzeta .naglowek{color:black!important;background:#d3d3a4!important}.mw-parser-output .takson-rosliny .naglowek{color:black!important;background:#90ee90!important}.mw-parser-output .takson-grzyby .naglowek{color:black!important;background:#add8e6!important}.mw-parser-output .takson-protozoa .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-chromalveolata .naglowek{color:black!important;background:#adff2f!important}.mw-parser-output .takson-excavata .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-amoebozoa .naglowek{color:black!important;background:#ffc8a0!important}.mw-parser-output .takson-opisthokonta .naglowek{color:black!important;background:#e0d0b0!important}.mw-parser-output .takson-sar .naglowek{color:black!important;background:Moccasin!important}.mw-parser-output .takson-bakterie .naglowek{color:black!important;background:#d3d3d3!important}.mw-parser-output .takson-archeony .naglowek{color:black!important;background:#f3e0e0!important}.mw-parser-output .takson-eukarionty .naglowek{color:black!important;background:#faf0e6!important}.mw-parser-output .takson-inne .naglowek{color:white!important;background:red!important}
Lilia królewska
Tricyrtis formosana

Liliowate (Liliaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do klasy jednoliściennych. Obejmuje we współczesnych systemach klasyfikacyjnych 15 rodzajów z ok. 700–705 gatunkami. Zasięgi wszystkich przedstawicieli mieszczą się na półkuli północnej, głównie w strefie klimatu umiarkowanego, ale część gatunków rośnie także w północnej Afryce, w Indiach, w południowych Chinach i na Luzonie. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w Azji. Rośliny te zasiedlają głównie formacje trawiaste – stepy i łąki subalpejskie.

Znamię (ang. stigma) – część słupka roślin okrytonasiennych przyjmująca ziarna pyłku w trakcie zapylenia (przed zapłodnieniem). Zazwyczaj znajduje się na szczycie szyjki słupka, gdy szyjki brak – wykształca się znamię siedzące. Liczba znamion w słupku jest różna u różnych gatunków i zwykle zależy od liczby owocolistków budujących słupek.Pręcik (łac. stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe, pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe zawierające tkankę wyściełającą (tzw. tapetum) oraz tkankę zarodnikotwórczą (tzw. archespor), która wytwarza ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych.

Ze względu na efektowne kwiaty wiele roślin z tej rodziny uprawianych jest jako rośliny ozdobne w ogrodach i na kwiaty cięte. Największe znaczenie ekonomiczne mają rodzaje tulipan Tulipa i lilia Lilium, mniejsze: szachownica Fritillaria, trójednik Calochortus, kardiokrynum Cardiocrinum, trójsklepka Tricyrtis, psiząb Erythronium. Cebule niektórych gatunków z rodzajów lilia, tulipan i Amana są jadalne. Dobrej jakości skrobi dostarczają cebule Cardiocrinum cordatum i Erythronium japonicum.

Nomocharis Franch. – rodzaj wieloletnich, ziemnopączkowych roślin zielnych z rodziny liliowatych, obejmujący 9 gatunków występujących w Azji, na obszarze od Himalajów do południowo-środkowych Chin. Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów νόμο (nomo – prawo, łąka) i χάρης (charis – łaska).Trójsklepka (Tricyrtis Wall.) – rodzaj wieloletnich, naziemnopączkowych roślin zielnych z rodziny liliowatych, obejmujący 23 gatunki występujące w Azji, od Himalajów do Azji Wschodniej. Gatunek trójsklepka owłosiona został introdukowany w stanach Massachusetts i Pensylwania w USA.

Morfologia[ | edytuj kod]

Pokrój Rośliny zielne. Geofity obejmujące dwie grupy różniące się morfologią i ekologią. Liliowate preferujące siedliska otwarte (światłolubne) (podrodziny Lilioideae i Calochortoideae) to rośliny cebulowe, ze zwykle okazałymi kwiatami, z liśćmi mocno wydłużonymi, owocamitorebki. Gatunki leśne (podrodziny Streptopoideae i Medeoloideae) to zwykle rośliny kłączowe, z kwiatami niepozornymi, owocami są jagody. Rośliny cebulowe zwykle z korzeniami kurczliwymi. Pędy liliowatych są zwykle prosto wzniesione i zwykle ulistnione. Liście Odziomkowe lub rozmieszczone wzdłuż pędu skrętolegle, czasem okółkowo (częściowo u Lilium i Fritillaria). Zwykle z nasadą pochwiastą, czasem obejmujące łodygę, rzadko ogonkowe. Zawsze pojedyncze, zwykle o użyłkowaniu równoległym, rzadko siatkowatym, często liście są równowąskie lub taśmowate, na końcach zwykle ostre. Kwiaty Okazałe, promieniste (rzadziej grzbieciste), obupłciowe. Zebrane w grono, czasem baldachogrono (złoć) lub pojedyncze (tulipan). Okwiat złożony z 6 wolnych listków w dwóch okółkach po trzy. Listki okwiatu czasem z barwnym wzorem – kropkowane lub kreskowane. Pręciki w liczbie 6 w dwóch okółkach, rzadziej 3, z pylnikami osadzonymi po zewnętrznej stronie nitki, pękającymi podłużnymi szczelinami. Zalążnia górna, trójkomorowa, z licznymi zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza, rzadziej znamię jest siedzące (Tulipa). Owoce Podzielone przegrodami torebki lub mięsiste jagody. Nasiona zwykle spłaszczone, z drobnym zarodkiem i obfitym bielmem, zawierającym ziarna aleuronowe i kwasy tłuszczowe, ale pozbawione skrobi.

Systematyka[ | edytuj kod]

W wyniku badań filogenetycznych znacznie przebudowana została systematyka tej rodziny. Kiedyś do liliowatych zaliczano liczne rośliny kłączowe i czasami drzewiaste jak np. dracena czy jukka, np. w systemie Cronquista (1981) należało tu 280 rodzajów i 4,8 tysiąca gatunków. Dawne szerokie ujęcie obejmowało niepowiązane filogenetycznie rośliny, z liliowatych wyodrębniono więc szereg rodzin rozdzielonych głównie między dwa rzędy – liliowców i szparagowców, ale też żabieńcowców, pochrzynowców, pandanowców i komelinowców. Po raz pierwszy od szerokiego ujęcia rodziny odstąpiono w systemie Dahlgrena z 1985 i późniejsze analizy filogenetyczne potwierdziły różne, często odległe pozycje wielu roślin tu wcześniej zaliczanych.

Skrobia – węglowodan, polisacharyd roślinny, składający się wyłącznie z merów glukozy połączonych wiązaniami α-glikozydowymi, pełniący w roślinach rolę magazynu energii.Psiząb (Erythronium L.) – rodzaj roślin z rodziny liliowatych obejmujący około 30 gatunków występujących w chłodniejszych i żyznych lasach Ameryki Północnej, północnych Chinach (Liaoning, Jilin), Korei, Japonii, Kazachstanie oraz w azjatyckiej części Rosji. Nazwa rodzajowa odnosi się do kształtu cebul, który faktycznie przypomina psie zęby. Gatunkiem typowym jest Erythronium dens-canis L..
Pozycja systematyczna i relacje filogenetyczne w obrębie liliowców według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Klad siostrzany dla linii obejmującej rodziny kolcoroślowate Smilacaceae, Philesiaceae i Ripogonaceae. Należy do rzędu liliowców w obrębie jednoliściennych.

Komelinowce, trzykrotkowce (Commelinales Dumort.) – rząd roślin zielnych należący do jednoliściennych. Wyróżnia się w jego obrębie 5 rodzin, 68 rodzajów i 812 gatunków. Występują głównie w międzyzwrotnikowej. Zaliczane tu rośliny wyodrębniły się ok. 110 milionów lat temu. Rośliny tu zaliczane mają kwiaty zebrane w kwiatostan typu wiecha lub wierzchotka. Kwiaty są zwykle grzbieciste, o jednej lub kilku osiach symetrii. Część pręcików wykształcona jako płonne prątniczki. Nie tworzą mikoryzy. Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).
Podział według Angiosperm Phylogeny Website
  • podrodzina Lilioideae Eaton
  • plemię Lilieae Lamarck & de Candolle
  • Cardiocrinum (Endl.) Lindl. – kardiokrynum
  • Fritillaria L. – szachownica
  • Lilium L. – lilia, w tym wcześniej wyodrębniany rodzaj Nomocharis Franch.
  • Notholirion Wall. ex Boiss.
  • plemię Tulipeae Duby
  • Amana Honda
  • Erythronium L. – psiząb
  • Gagea Salisb. – złoć, w tym wcześniej wyodrębniany rodzaj Lloydia Salisb. ex Rchb. – lilijka
  • Tulipa L. – tulipan
  • podrodzina Medeoloideae (Benth.) Tamura
  • Clintonia Raf.
  • Medeola Gronov. ex L. – medeola
  • podrodzina Calochortoideae Dumortier
  • Calochortus Pursh – trójednik
  • podrodzina Streptopoideae Mabberley ex Reveal
  • Prosartes D.Don.
  • Scoliopus Torr.
  • Streptopus Michx. – liczydło
  • Tricyrtis Wall. – trójsklepka
  • Pozycja w systemie Reveala (1999)

    Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd liliowce (Liliales Perleb), podrząd Liliineae Rchb., rodzina liliowate (Liliaceae Juss.)

    Użyłkowanie liścia, nerwacja, układ waskularny liścia (ang. nervation, nervature, venation, łac. nervatio, venatio) – układ żyłek (nerwów) liściowych zawierających wiązki przewodzące w liściach (nie tylko asymilacyjnych, ale także w działkach i płatkach kwiatu). Ze względu na stały układ żyłek w poszczególnych grupach systematycznych roślin, ma on znaczenie w identyfikacji taksonów. Głównym zadaniem wiązek przewodzących w liściu jest dostarczenie do jego tkanek wody i odprowadzenie asymilatów, a także usztywnienie blaszki liściowej.System Cronquista – system klasyfikacji roślin okrytonasiennych. Został opracowany przez amerykańskiego botanika Arthura Cronquista (1919-1992) i opublikowany w jego dziełach: An Integrated System of Classification of Flowering Plants (1981) i The Evolution and Classification of Flowering Plants (1968, 2. wyd. 1988).

    Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
    2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-09-05] (ang.).
    3. Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 149-150. ISBN 978-1842466346.
    4. Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg...: Academic Press Elsevier, 2010, s. 213. ISBN 978-0-12-374380-0.
    5. Gurcharan Singh: Plant Systematics. Science Publishers, Inc., 2004, s. 351–352. ISBN 1-57808-351-6.
    6. Plants of the World Online (ang.). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2020-07-24].
    7. Crescent Bloom: Liliaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-08].
    System APG IV – system klasyfikacyjny roślin okrytonasiennych opublikowany w roku 2016 przez członków Angiosperm Phylogeny Group. Jest to kolejna wersja systemu klasyfikacyjnego rozwijanego od 1998 roku, sukcesywnie zastępująca poprzednie klasyfikacje (APG I z 1998, APG II z 2003 i APG III z 2009). Klasyfikacja bazuje na analizie powiązań filogenetycznych między grupami roślin, ustalanych głównie na podstawie danych molekularnych. System został skompilowany przez 16 autorów z 6 krajów, ale uwzględnia też wyniki warsztatów przeprowadzonych w Kew Gardens oraz ankiety internetowej, na którą odpowiedziało 441 respondentów z 42 krajów. Szerokie konsultacje i uznanie sugestii większości zamiast przyjęcia stanowiska ekspertów (np. w kwestii szerokiego ujęcia rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae zamiast jej podziału) spowodowało zresztą kontrowersje w środowisku (Angiosperm Phylogeny Website publikuje w przypadkach spornych klasyfikację sugerowaną przez ekspertów, niżeli przyjętą w APG IV opinię większości).Liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.) – podklasa roślin należąca do klasy jednoliściennych. Nazwa podklasy pochodzi od typowego przedstawiciela – lilii (Lilium).




    Warto wiedzieć że... beta

    Strefa Klimatów umiarkowanych – w klasyfikacji klimatów Wincentego Okołowicza jest to jedna z pięciu głównych stref klimatycznych. Obejmuje rozległą strefę klimatycznaą, dzieląca się na półkuli północnej na chłodniejszą północną i cieplejszą południową i na półkuli południowej na cieplejszą północną i chłodniejszą południową. Średnia roczna temperatura waha się od 0 °C do 10 °C, a opady atmosferyczne występują w różnych porach roku. Roczne amplitudy temperatur od około 20 °C w klimatach morskich do 45 °C w skrajnie kontynentalnych. Charakterystyczną formacją roślinną dla klimatu umiarkowanego w części chłodniejszej jest tajga, natomiast części cieplejszej lasy liściaste i mieszane (kraje Europy Środkowej i południowa, czasem też środkowa część Skandynawii). Pory roku są w tej strefie łatwo rozpoznawalne i wyznaczane przez przebieg temperatury (ciepła, wilgotna wiosna, ciepłe, zazwyczaj suche lato, chłodna, wilgotna jesień i zima, często z opadami śniegu).
    Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.
    Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji, gutacji i wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.
    Kardiokrynum, kardiokrinum (Cardiocrinum (Endl.) Lindl.) – rodzaj wieloletnich, ziemnopączkowych roślin zielnych z rodziny liliowatych, obejmujący 3 gatunki występujące Azji: w Chinach, Japonii, Mjanmie, na subkontynencie indyjskim i na dalekim wschodzie Rosji.
    Step (z ukr. степ) – równina pozbawiona drzew, rzek i jezior. Step przypomina pod tym względem prerię, z tą różnicą, że preria jest z reguły zdominowana przez wysokie trawy, a step może być obszarem półpustynnym lub pokrytym trawą i krzewami (czasem w zależności od pór roku). Występuje w warunkach klimatu umiarkowanego z gorącym, suchym latem.
    Notholirion Wall. ex Boiss. – rodzaj wieloletnich, ziemnopączkowych roślin zielnych z rodziny liliowatych, obejmujący 4 gatunki występujące w Azji, na obszarze od Iraku, Iranu i Afganistanu do Chin. Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów νόθος (nothos – bękart) i λίριoν (lirion – lilia). Rośliny zaliczane do tego rodzaju są hapaksantami.
    Trójednik, trojednik (Calochortus Pursh) – rodzaj roślin zielnych z rodziny liliowatych, obejmujący 73 gatunki występujące w Ameryce Północnej.

    Reklama