Kubilaj-chan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Chan Kubilaj lub Kubilaj-chan (ur. 23 września 1215, zm. 18 lutego 1294) – wnuk Czyngis-chana, syn Tołuja i Sorkaktani-beki, piąty wielki chan mongolski i pierwszy cesarz Chin z dynastii Yuan.

Kurułtaj - rada chanów mongolskich zbierająca się dla odbycia narad politycznych lub wyboru nowego wielkiego chana. Kompetencje tej rady nie były ściśle wyznaczone.Karakorum – stolica mongolskiego imperium w XIII wieku. Początkiem była baza wojenna założona przez Czyngis-chana w 1220. Stolicą została za wielkiego chana Ugedeja w 1234. Karakorum zbudowano w północnej Mongolii nad Orchon gol (Orchonem), w uświęconym tradycjami rejonie głównych siedzib władców imperiów koczowniczych od czasów Xiongnu. Do zasług Ugedeja należy rozbudowa tego ośrodka do rozmiarów rozległego, aczkolwiek niezbyt gęsto ani też niezbyt wspaniale zabudowanego miasta. Wyjątek stanowiły takie większe budowle, jak pałac wielkiego chana lub dwory innych książąt, czy też najwyższych dostojników państwowych. Poza częścią pałacową miasto posiadało dzielnicę kupiecką, gdzie przeważali muzułmanie, i rzemieślniczą, którą zamieszkiwali głównie Chińczycy. W Karakorum można było spotkać mistrzów rzemieślniczych uprowadzonych z krajów Azji zachodniej, Bliskiego Wschodu, a nawet Europy.

Życiorys[ | edytuj kod]

Kubilaj był pierwszym z wielkich chanów mongolskich, który odebrał staranne wykształcenie. Prawdopodobnie dzięki niemu opuścił rodzinne stepy Mongolii, decydując się na osiadły tryb życia w Chinach. Być może zrozumiał, że państwem tym można rządzić jedynie będąc na miejscu, nie zaś z dalekiej Mongolii.

Biblioteka Narodowa (BN) – polska biblioteka narodowa w Warszawie, na Ochocie, na Polu Mokotowskim, narodowa instytucja kultury założona w 1928.Mubarak Szah (ur. ? – zm. po 1279) – efemeryczny chan ułusu Czagataja, panujący od marca do września 1266 roku.

W 1260 roku Kubilaj został wielkim chanem mongolskim. Dzięki jego rządom imperium mongolskie znalazło się u szczytu rozwoju. Przeniósł on stolicę swego imperium z Karakorum do Chanbałyku, czyli dzisiejszego Pekinu. W roku 1271 założył mongolską dynastię Yuan. Po podbiciu Chin zakończył panowanie dynastii chińskich i w roku 1279 został cesarzem chińskim, władcą olbrzymiego imperium.

Ilchanidzi (albo Hulagidzi) – dynastia pochodzenia mongolskiego rządząca w latach 1256-1335 państwem powstałym w wyniku rozpadu imperium mongolskiego na terenach Bliskiego Wschodu. Jej nazwa pochodzi od tytułu „ilchan”, używanego przez jej władców, których nazywa się czasem także Hulagidami, od imienia założyciela dynastii.Chan – głowa chanatu, tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej i Europy Wschodniej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich.

Państwa sąsiadujące z cesarstwem chana Kubilaja zmuszone były uznać jego zwierzchnictwo. Nie powiodły się plany Kubilaja mające na celu podbicie Japonii i Jawy. Mimo iż był buddystą, był zainteresowany rozwijającym się chrześcijaństwem (m.in. zaopatrzył w listy żelazne Bar Saumę na czas jego pielgrzymki do Jerozolimy) i zapraszał misjonarzy do odwiedzania Chin. Chan wspierał również rozwój rzemiosła, nauki i sztuki. Jednym z obcokrajowców, którzy odwiedzali w tym czasie jego dwór, był Marco Polo.

Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa (lit. Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka) – litewska biblioteka narodowa założona w 1919 roku w Kownie, przeniesiona w 1963 roku i działająca do dziś w Wilnie. Chanat Czagatajski – chanat mongolski powstały z ułusu syna Czyngis-chana Czagataja (zm. 1244/1245), obejmujący większość terytorium Azji Środkowej do momentu rozpadu w latach 1346-1370.

Młodość[ | edytuj kod]

Kubilaj urodził się 23 września 1215 roku. Jego rodzicami byli syn Czyngis-chana- Tołuj i Sorkaktani-beki, krewna kereickiego władcy Togrula. Chłopiec był wychowywany, jak przykazał jego dziadek, wielki chan Temudżyn, pod opieką niani pochodzenia tanguckiego, buddystki. Młodzieniec wraz z bratem, Möngke, i dziadkiem Czyngis-chanem wziął udział w ceremonii inicjacji po polowaniu nad rzeką Ili. 9-letni Kubilaj wraz ze starszym bratem upolowali zająca i antylopę, po czym ich dziadek posmarował środkowy palec Kubilaja tłuszczem z zabitych zwierząt wedle mongolskiej tradycji i odrzekł: "Słowa tego chłopca, Kubilaja, są pełne mądrości, uważnie ich słuchajcie, wszyscy ich słuchajcie". Czyngis-chan zmarł w 3 lata później w 1227 roku, gdy Kubilaj miał 12 lat. Jego ojciec sprawował rządy nad stworzonym przez ojca imperium przez 2 lata jako regent, po czym tron mongolski objął wuj Kubilaja, Ugedej. Tołujowi po śmierci ojca dostał się mongolski rdzeń imperium, co było potem źródłem potęgi i wpływów matki Kubilaja.

Sinciang (chiń. Xinjiang, wym. [ɕínt͡ɕjɑ́ŋ]; pełna nazwa: Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur, ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni) – region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, będący ok. 1/6 częścią terytorium kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Region Sinciang obejmuje większą część Aksai Chin – obszaru, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir. Dynastia Yuan (chiń.: 元朝; pinyin: Yuán Cháo) – mongolska dynastia władająca imperium chińsko-mongolskim w latach 1279 – 1368, a następnie jako dynastia północnych Yuan do 1635 w Mongolii.

Po podboju cesarstwa dynastii Jin Ogedej nadał w 1236 r. rodzinie zmarłego w 1232 r. Tołuja prowincję Hebei z 80 000 gospodarstw, o które to nadanie poprosiła Sorkaktani. Kubilaj przejął majątek liczący 10 000 gospodarstw i pozwolił miejscowym urzędnikom działać swobodnie. Wskutek tego poborcy podatkowi zaczęli panoszyć się po posiadłościach, doprowadzając ludność do nędzy i sprawiając, że przychody podatkowe Kubilaja zaczęły topnieć. Zszokowany książę ukrócił patologie, sprowadzając z dóbr matki zarządców takich jak Szi Tiantse.

Japonia (jap. 日本, trb. Nihon lub Nippon) – państwo wyspiarskie usytuowane na wąskim łańcuchu wysp na zachodnim Pacyfiku, u wschodnich wybrzeży Azji, o długości 3,3 tys. km. Archipelag rozciąga się niemal południkowo (Japończycy utrzymują, że ich kraj ma kształt „trzydniowego Księżyca”) pomiędzy 45°33′ a 20°25′ stopniem szerokości północnej, od Morza Ochockiego na północy do Morza Wschodniochińskiego i Tajwanu na południu. Stolica Tokio jest usytuowana prawie dokładnie na tej samej szerokości geograficznej co Ateny, Pekin, Teheran i Waszyngton.Dżoczi (mong.: Jöji Xaan, tur: Joci Han; ok. 1181-1227) – pierwszy syn Czyngis-chana, brat Czagataja, Ugedeja i Tołuja. Od Dżocziego wywodzą się władcy Złotej Ordy oraz państw powstałych po jej rozpadzie, a także pierwsi władcy Kazachów i Uzbeków.

Kubilaj sprowadził do swej ordy w Mongolii buddyjskiego mnicha z Tybetu, Haiyuna. Przyszły chan spotkał go w Karakorum w 1242 r. i zapytał o buddyjską filozofię. Mnich nazwał urodzonego w 1243 r. drugiego syna Kubilaja Zhenjin- chiń.真金- "Prawdziwe Złoto"). Dzięki Haiyunowi Kubilaj poznał także innego mnicha buddyjskiego, Liu Bingzhonga, byłego taoistę, który był także poetą, pisarzem, matematykiem i malarzem. Doradzał Kubilajowi, gdy Haiyun wrócił do świątyni na terenie dzisiejszego Pekinu.

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma lub Buddha Sasana – "Nauka Przebudzonego") – nonteistyczny system filozoficzny i religijny, którego założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Buddyzm bywa zaliczany do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.Raban Bar Sauma (ur. 1225 we wschodnich Chinach, zm. 1294 w Bagdadzie) – nestoriański mnich, średniowieczny dyplomata i podróżnik. Jako jeden z pierwszych podróżników przemierzył cały znany świat ze wschodu na zachód, tj. z Pekinu, aż do Rzymu i Paryża.

Do otoczenia Kubilaja dołączył także uczony z prowincji Shanxi, Zhao Bi.

Zwycięstwa w północnych Chinach[ | edytuj kod]

W 1251 r., gdy Möngke został wielkim chanem, Kubilaj otrzymał namiestnictwo nad północnymi Chinami i przeniósł swą ordę do centralnej części obecnej Mongolii Wewnętrznej. Wnuk Czyngis-chana dobrze zarządzał powierzonymi mu ziemiami, zwiększając w Henan produkcję rolną i zwiększył wydatki na pomoc społeczną po otrzymaniu Xi’an. Dzięki takim działaniom Kubilaj zaskarbił sobie przychylność chińskich dygnitarzy wojskowych. W 1252 r. Kubilaj skrytykował niecenionego przez chińskich współpracowników( z powodu nonszalanckiej egzekucji podejrzanych podczas kontroli rządowej) chorezmijskiego renegata Mahmuda Jalawacza. Möngke zwolnił Mahmuda z urzędu.

Sachalin (ros. Сахалин; jap. 樺太, Karafuto) – wyspa na Oceanie Spokojnym u wybrzeży Rosji. Administracyjnie wchodzi w skład obwodu sachalińskiego w Rosji. Od kontynentu oddziela ją Cieśnina Tatarska (szerokość w najwęższym miejscu 7,3 km), a od japońskiej wyspy Hokkaido dzieli ją Cieśnina La Pérouse’a. Ałmałyk - średniowieczne miasto w Siedmiorzeczu, znajdujące się w pobliżu dzisiejszego Yining, odgrywające ważną polityczną i ekonomiczną rolę w XIII i XIV wieku.

W 1253 r. Kubilaj zobowiązany przez wielkiego chana do ataku na Junnan w celu zajęcia niewielkiego Królestwa Dali. Królewski dom Gao stawił opór, skazując na śmierć mongolskich dyplomatów, mających skłonić Dali do poddania się. Mongołowie wówczas wyruszyli podzieleni na trzy części- jedna z nich ruszyła w kierunku basenu Syczuanu, druga, dowodzona przez wybitnego wodza Uriangkadaja (syna równie zdolnego Subedeja, twórcy zwycięstwa nad Kałką) podążała przez góry zachodniego Syczuanu, zaś trzecia kolumna, którą dowodził sam Kubilaj, podążała na południe przez tereny trawiaste i spotkała się z pierwszą kolumną. Kubilaj zdobył stolicę Dali, oszczędzając jej mieszkańców. Mongolski książę miał tak postąpić według "Historii Yuanu", prowadzony przez porady konfucjańskiego doradcy, Yao Shu Ostatni król Dali, Duan Xingzhi, został mianowany przez Kubilaja lokalnym przywódcą, tusi. Uriangkadaj ze swymi wojskami wyruszył dalej, poruszając się wzdłuż południowej granicy państwa dynastii Song i w 1257 roku zdobył Hanoi,lecz potem pośpiesznie się wycofał z powodu ogromnego oporu, upałów i malarii Po wycofaniu się Kubilaja wybuchły antymongolskie niepokoje wśród niektórych frakcji, w których stłumieniu pomógł Duan Xingzhi, oferując pomoc wielkiemu chanowi. Ostatni władca Dali prowadził oddziały maszerujące na awangardzie mongolskich wojsk, pomagając Uriangkadajowi w całkowitym podboju Junnanu do końca 1256 roku.

Morze Południowochińskie, (chiń. 南海 Nán Hǎi, wietn. Biển Đông, indonez., malajskie Laut Tiongkong Selatan, khmerskie Samot Czen, ang. South China Sea) – morze przybrzeżne w zachodniej części Oceanu Spokojnego.Jawa – wyspa w Azji Południowo-Wschodniej, jedna z Wielkich Wysp Sundajskich. Należy do Indonezji, a największe miasto wyspy, Dżakarta, jest stolicą tego kraju. Wyspę zamieszkuje 130 mln osób. Na obszarach nizinnych Jawy Centralnej na jeden km² przypada 2000 osób. Powierzchnia Jawy to 126,7 tys. km², co daje jej trzynaste miejsce wśród wysp na świecie i piąte w Indonezji.

Kubilaj zainteresowany medycznymi zdolnościami tybetańskich mnichów, zaprosił na dwór buddyjskiego mnicha imieniem Drogön Chögyal Phagpa. Był on siostrzeńcem starego lamy sprowadzonego na rozkaz kuzyna Kubilaja, zmarłego już wówczas Kotena. Młody Phagpa, późniejszy twórca pisma nazwanego na jego cześć, pokazał Kubilajowi znaczenie buddyzmu jako ideologii państwowej, zaszczepiając mu ideał buddyjskiego władcy uniwersalnego, obracającego koło Prawa. 18-letni buddysta wtajemniczył Kubilaja w kult lamaistycznego bóstwa Hewadżry, zaś w 1261 r. został cesarskim nauczycielem i zwierzchnikiem duchowieństwa buddyjskiego na terenie posiadłości Kubilaja.

Hui, Huihui (chiń.: 回族; pinyin: Huízú) – jedna z 55 mniejszości etnicznych oficjalnie uznawanych przez rząd Chińskiej Republiki Ludowej. Liczebność ok. 9 milionów. Zróżnicowani pod względem kulturowym.Mjanma albo Birma (także: Myanmar, Mianma; Republika Związku Mjanmy) – państwo położone w Azji Południowo-Wschodniej nad Zatoką Bengalską i Morzem Andamańskim. Większymi miastami są Rangun, Mandalaj i Basejn. Graniczy z Chinami, Tajlandią, Indiami, Laosem oraz Bangladeszem.

Zazdrośni o sukcesy Kubilaja urzędnicy skłonili chana Möngkego do skontrolowania poczynań brata, który miał myśleć o własnym imperium. Inspektorzy podatkowi, Liu Taiping i Alamdar, wykryli nieprawidłowości, wymienili 142 naruszenia przepisów i nakazali stracenie niektórych urzędników. Kubilaj wysłał misję dyplomatyczną do brata, po czym bracia pojednali się.

Berke-chan (ur. prawdopodobnie w 1209, zm. 1266) – chan Złotej Ordy w latach 1257–1266, wnuk Czyngis-chana. Rozpoczął islamizację Złotej Ordy, a także sprzymierzył się z mamelukami i walczył przeciwko Ilchanidom w Persji. Zaatakował też Litwę, wkroczył na Bałkany i zagroził Bizancjum. W latach 1259–1260 jego oddziały dokonały najazdu na Polskę, a następnie dotarły aż na Śląsk.Jerozolima (hebr. ירושלים, trl. Yerushalayim, trb. Jeruszalajim; arab. القدس, trl. Al-Quds, trb. Al-Kuds oraz اورشليم trl. Ūrushalīm, trb. Uruszalim, łac. Hierosolyma, Aelia Capitolina – zobacz też: nazwy Jerozolimy) – największe miasto Izraela, stolica administracyjna Dystryktu Jerozolimy i stolica państwa Izraela (według izraelskiego prawa). Znajduje się tutaj oficjalna siedziba prezydenta, większość urzędów państwowych, sąd najwyższy, parlament i inne.

Chan Möngke apelował, by przejmujący świątynie i buddyjskie bogactwa taoiści zaprzestali oczerniania nauk Buddy i nakazał Kubilajowi zakończenie sporu między zwaśnionymi stronami. Na początku 1258 roku Kubilaj zwołał więc konferencję uczonych taoistycznych i buddyjskich, na której udowodniono wyższość buddyzmu. Debata skupiała się wokół dwóch tekstów, z których jeden, sfabrykowany tekst Hua-hu ching (Klasyka o nawracaniu barbarzyńców), miał traktować o tym, jakoby Lao Tzu miał się w którymś ze swych wcieleń narodzić w Indiach jako Budda i że buddyzm to pośledniejsza wersja taoizmu, przeznaczona jakoby dla mniej rozwiniętych mieszkanców krajów na zachód od Chin. Buddyjski lama udowodnił, że wybitny chiński historyk Sima Qiang nie wspomina o owym dziele i świadczy to o sfałszowaniu tekstów. Kubilaj włączał się do debaty, oceniając stanowiska stron i prezentując własne opinie, zdecydowanie pro-buddyjskie. Dał szansę obrony taoistów, umożliwiając im przeprowadzenie magicznych obrzędów, które jednak zawiodły. Wskutek zwycięstwa strony buddyjskiej rozkazał ogolić głowy siedemnastu prominentnym taoistom, spalenie kopii fałszywych tekstów, i zarządził przekazanie 237 świątyń taoistycznym buddystom, a także powrót skonfiskowanych przez taoistów posiadłości do ich prawowitych buddyjskich właścicieli. Prócz tego nie prześladował jednak dalej taoistów, która to łagodność miała korzenie zapewne w radach matki co do tolerancji religijnej.

Tbilisi (gruz. თბილისი, w latach 1845-1936 Tyflis) – stolica i największe miasto Gruzji położone nad rzeką Kurą, zamieszkane przez 1,15 mln osób (aglomeracja 1,5 mln mieszkańców, 2010). Jest głównym kulturalnym, naukowym (Akademia Nauk, Biblioteka Narodowa i liczne uczelnie) i przemysłowym (m.in. produkcja lokomotyw) ośrodkiem Gruzji.International Standard Name Identifier (ISNI) – unikalny identyfikator służący wystandaryzowanej identyfikacji obiektów, podmiotów, autorów dzieł, utworów i publikacji.

Wielki chan wezwał w 1258 r, brata na pomoc do kampanii w Syczuanie. Kubilaj objął dowództwo nad armią wschodnią. Chory na dnę mógł pozostać w domu, lecz postanowił pomóc swemu bratu i zwierzchnikowi. Nim przybył na miejsce, dowiedział się, że Möngke nie żyje, lecz postanowił to ukrywać przed armią i kontynuował atak na Wuhan w pobliżu Jangcy. Minister Songów, Jia Sidao, zaoferował poddanie się i złożenia trybutu z 200 000 taeli srebra i 200 000 jedwabnych beli. Kubilaj odmówił, lecz potem doszedł z nim do porozumienia.

Biblioteka Narodowa Izraela (hebr. הספרייה הלאומית; dawniej: Żydowska Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka, hebr. בית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי) – izraelska biblioteka narodowa w Jerozolimie.Marco Polo (ur. 15 września 1254 w Wenecji lub Korčuli, zm. 8 stycznia 1324 w Wenecji) – wenecki kupiec i podróżnik. Wraz z ojcem i stryjem dotarł do Chin, przemierzając Jedwabny Szlak. Byli oni jednymi z pierwszych przedstawicieli Zachodu, którzy dotarli do Państwa Środka. Jego podróże zostały spisane w książce znanej jako Opisanie świata przez Rustichella z Pizy w czasie, gdy Marco Polo przebywał w niewoli w Genui po przegranej bitwie morskiej pomiędzy Wenecją i Genuą. Obecnie Marco Polo jest uważany za jednego z największych podróżników, chociaż współcześni mu uznawali go raczej za gawędziarza, a jego opowieści za fantastyczne. Pewne elementy jego relacji oraz brak bezpośrednich śladów jego obecności na dworze cesarskim w kronikach chińskich sprawiły jednak, że pojawiają się głosy powątpiewające w podróże Marco Polo.

Wojna domowa i objęcie tronu[ | edytuj kod]

Kubilaj został poinformowany przez swą żonę, Czabi, o ruchach wojsk brata, Ariq Böke, więc wrócił na mongolskie równiny. Dowiedział się także, że brat zwołał w Karakorum kurułtaj, który wybrał go wielkim chanem. Miał wsparcie większości potomków Czyngis-chana, podczas gdy Kubilaja popierał inny brat, władca Ilchanatu, Hulagu. Chińskie otoczenie Kubilaja i zwierzchni książęta w Mandżurii i północnych Chinach popierali pretensje Kubilaja do tronu. Za kandydaturą Kubilaja optowało niewielu członków klanu Borgdżiginów, jedynie potomkowie Dżocziego. Kubilaja proklamowano wielkim chanem na kurułtaju 15 kwietnia 1260 roku. W Shaanxi i Syczuanie armia mongolska poparła brata Kubilaja. Kubilaj wysłał na te tereny Lian Xixiana, który doprowadził do egzekucji Liu Taipinga, urzędnika z ramienia Ariq Böke i przeciągnął na swą stronę pewnych generałów By bronić frontu południowego, wysłał do Songów dyplomatów, lecz Jia Sidao złamał przysięgę i aresztował emisariuszy chana. Kubilaj wysłał też Abishqę, by ten objął tron Ułusu Czagatajskiego, lecz Abishqa został aresztowany przez Ariqa Böke. który miał po swej stronie Ałgu, koronowanego chana czagatajskiego. W pierwszych starciach z armią Kubilaja zginął dowódca Ariqa Böke.Alamdar, w efekcie czego w zemście starszy brat Kubilaja kazał zabić Abishqę.

Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Han Shui (chin. upr.: 汉水; chin. trad.: 漢水; pinyin: Hàn Shuǐ) – rzeka w środkowo-wschodniej części Chin, lewy dopływ Jangcy. Jej źródła znajdują się w górach Qin Ling, uchodzi do Jangcy w mieście Wuhan. Długość rzeki wynosi 1532 km, a powierzchnia jej dorzecza to 174,3 tys. km². W górnym biegu znajduje się elektrownia wodna o mocy 900 MW. Stanowi ważny szlak komunikacyjny, żeglowna w dolnym biegu.

Kubilaj odciął dostawy żywności do Karakorum dzięki pomocy kuzyna Kadena, Rządzący Yizhou Li Tan zbuntował się przeciwko rządom mongolskim w 1262 r. Służący Kubilajowi kanclerze Shi Tianze i Shi Shu zostali zobowiązani do ataku na buntownika. W efekcie bunt upadł, zaś Li Tan próbował, przeczuwając klęskę, utopić się w jeziorze Ta-ming. Uratowono go jednak dzięki interwencji Mongołów, a następnie stracono przez zadeptanie przez konie, zgodnie z tradycją mongolską, by nie przelać krwi wroga Armia dokonała także egzekucji Wanga Wentonga, teścia Li Tana, początkowo zaufanego współpracownika Kubilaja i szefa Cesarskiego Sekretariatu(中書省- Zhongshu Sheng). W wyniku tego buntu spadło zaufanie chana do Chińczyków Han, w efekcie zakazał on przyznawania tytułów i danin dla chińskich watażków.

Mamelucy (arab. mamlūk – niewolnik) – w świecie muzułmańskim nie wyznający pierwotnie islamu (na ogół pogańscy, niekiedy chrześcijańscy) i pochodzący spoza państw islamskich niewolnicy państwowi. Kupowani byli przez muzułmańskich władców i sprowadzani do ich władztw, nawracani na islam i szkoleni w walce, w celu uformowania z nich doborowych oddziałów wojskowych. Niekiedy, zwłaszcza na początku istnienia instytucji w kalifacie Abbasydów, ale i w egipskim sułtanacie mameluków, mamelukami zostawali również jeńcy wojenni.WorldCat – katalog rozproszony łączący zbiory 71 000 bibliotek ze 112 krajów, które są uczestnikami serwisu Online Computer Library Center. Katalog jest tworzony i prowadzony przez biblioteki, których zbiory są w nim ujęte.

Ałgu zaprzysiągł wierność Kubilajowi i odparł wyprawę zbrojną, zorganizowaną w 1262 r. przez rywalizującego z nim brata. Tak samo wierność Kubilajowi zadeklarował Hulagu. 21 sierpnia 1264 r. Ariq Böke poddał się w rezydencji Xanadu Kubilajowi. Chan przebaczył bratu mimo niezadowolenia brata Abishqi, zgładzonego przez generała lojalnego Ariqowi, Asutaja. Kubilaj kazał jednak zasiąść bratu do ucztowania, lecz zgładził pewnych jego zwolenników. Władca oszczędził Asutaja i Ariqa, którzy pozostali w areszcie, lecz Ariq zmarł jakiś czas później w niewyjaśnionych okolicznościach. Nie jest pewne, czy był zamordowany, ale pewne jest to, że śmierć jego była wygodna dla Kubilaja.

Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie. Sorkaktani-beki (ur. ? zm. 1252) – księżniczka mongolska, żona Tołuja, matka, Mongkego, Kubilaja, Hulagu i Aryka Böge.

Rządy[ | edytuj kod]

Jako wielki chan Mongołów[ | edytuj kod]

Z powodu tajemniczego zgonu trzech książąt wywodzących się od Dżocziego służących Hulagu. oblężenia Bagdadu w 1258 roku i nierównej dystrybucji łupów wojennych, relacje Ilchanatu ze Złotą Ordą stały się napięte. Gdy w 1262 r. Hulagu usunął zwolenników gałęzi Dżocziego z wojska, Kubilaj przysłał rządzącemu Ilchanatem bratu 30 000 posiłków, by ustabilizować sytuację na zachodnich kresach imperium mongolskiego. Po śmierci Hulagu władca Złotej Ordy, Berke przemaszerował przez Tbilisi, by podbić Ilchanat, lecz zmarł w drodze. Na dodatek chan Ałgu, władca chanatu czagatajskiego, także zmarł w tym miesiącu.

Quzhou (chin.: 衢州; pinyin: Qúzhōu) – miasto o statusie prefektury miejskiej we wschodnich Chinach, w prowincji Zhejiang. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 82 105. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 2 413 455 mieszkańców.Koszerność, kaszrut (z hebr. כשרות, od כשר – dosł. właściwy) – pojęcie, odnoszące się do reguł obowiązujących w prawie żydowskim (halacha), określających rodzaje produktów dozwolonych do spożywania (pokarmy, napoje i leki) oraz warunki w jakich powinny być produkowane oraz spożywane.

W nowej oficjalnej wersji historii swej rodziny, Kubilaj odmówił wspomnienia Berkego jako chana Złotej Ordy z powodu jego poparcia dla Ariqa Böke i wojen z Hulagu, jednak członkowie rodu Dżocziego zostali uznani za pełnoprawnych członków rodziny.

Kubilaj mianował Abakę, syna Hulagu, nowym ilchanem, zaś wnuk Batu-chana, Mentemu, został wprowadzony w Saraju na tron Złotej Ordy. Kubilaj wysłał też protegowanego, Ghiyas-ud-din Baraqa, by obalił rządy dworu cesarzowej Organy, rządzącej Ułusem Czagatajskim. Wielki chan nie popierał obsadzenia na tronie chanatu po śmierci Czagataja syna jego i Organy- Mubaraka Szaha – na tronie miał zasiąść zamiast niego wysłany przez Kubilaja Baraq.

Bitwa nad rzeką Kałką – starcie zbrojne pomiędzy wojskami rusko-połowieckimi z jednej strony, a armia mongolską z drugiej, które rozegrało się 31 maja 1223 w okolicach rzeki Kałka. Klęska Rusinów i Połowców przyczyniła się do ich zależności od Mongołów.Xiangyang (chin.: 襄阳; pinyin: Xiāngyáng) – miasto o statusie prefektury miejskiej w środkowych Chinach, w prowincji Hubei. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 468 606. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 5 770 528 mieszkańców. Ośrodek przemysłu spożywczego, włókienniczego i samochodowego.

Książę Kajdu z domu Ugedeja nie stawiał się na dworze Kubilaja, więc władca podżegał Baraqa do ataku na Kajdu. Baraq zaczął rozszerzać swe władztwo na północ, gdy przejął władzę w 1266 roku, walcząc z Kaidu i Złotą Ordą. Wypchnął też nadzorcę z ramienia Kubilaja z Basenu Tarymskiego i po wspólnym pokonaniu wojsk Kubilaja przez Kaidu i Mentemu, dołączył do sojuszu przeciwko Kubilajowi i Abace wraz z rodem Ugedeja i Złotą Ordą. Mentemu jednak nie wystąpił militarnie przeciwko wielkiemu chanowi. Złota Orda obiecała Kubilajowi pomoc w pokonaniu Kajdu, nazwanego przez Mentemu buntownikiem. Siły Ilchanatu pokonały siły inwazyjne Baraqa w 1269 r., który zmarł w rok później. Kaidu przejął wtedy kontrolę nad chanatem czagatajskim i wznowił sojusz z Mentemu.

Bibilioteca Nacional do Brasil (pol. Brazylijska Biblioteka Narodowa) jest instytucją chroniącą dziedzictwo dokumentalne i bibliograficzne Brazylii, znajduje się w Rio de Janeiro, przy placu Cinelândia. Dynastia Jin (1115-1234; dżurdżeński: Anchu) – państwo ustanowione na północy Chin w XII-XIII wieku przez Dżurdżenów.

Tymczasem Kubilaj próbował ustabilizować sytuację na Półwyspie Koreańskim poprzez rozpoczęcie kolejnej inwazji mongolskiej po intronizacji zainstalowanego przez Kubilaja króla Wonjonga (pan. w latach 1260-'69 i 1269-'74) w 1259 roku. na wyspie Ganghwado. Kubilaj zmusił też władców Złotej Ordy i Ilchanatu do zawarcia rozejmu w 1270 roku, mimo interesów Ordy na Bliskim Wschodzie i na Kaukazie.

Abaka-chan albo mong. Abaga (ur. 1234 w Mongolii, zm. 1 kwietnia 1282) – władca z dynastii Ilchanidów, panujący w latach 1265-1282.Królestwo Dali – dawny organizm państwowy ze stolicą w Dali, niezależny od Chin, na terenie dzisiejszej prowincji Junnan. Państwo zostało założone w roku 902 przez władcę ludu Bajów na terenach wcześniej stanowiących Królestwo Nanzhao. Przetrwało do XIII w., gdy zostało podbite w 1253 roku wraz z Tybetem przez mongolskiego chana Kubilaja, usiłującego okrążyć cesarstwo Songów.

W 1260 roku Kubilaj wysłał swego doradcę, Hao Chinga na dwór cesarza Lizonga z dynastii Song, by zapewnić, że po poddaniu się zyska autonomię. Cesarz odmówił i uwięził posła Kubilaja, a po przysłanej przez wielkiego chana misji, dwór Songów wypuścił Hao Chinga.

Wielki chan mongolski wezwał na swój dwór dwóch utalentowanych irackich inżynierów, ekspertów od machin oblężniczych- Ismaiła i Ala ad- Dina, jego asystenta. Mongołom na terenie Cesarstwa Song nie wystarczyła szybka konnica, musieli pokonać Chińczyków ich własną bronią, doskonaląc techniki walki z pomocą floty i machin oblężniczych. Rzeki Han broniła twierdza Xiangyang Po upadku Xiangyangu generałowie Aju i Liu Zheng zaproponowali ostateczną kampanię przeciwko Songom, a Bajan został mianowany najwyższym dowódcą. Kubilaj polecił Möngke Temürowi sporządzić drugi już spis powszechny na terenie Złotej Ordy, w celu zapewnienia zasobów i ludzi na potrzeby kampanii w Chinach. Odbył się w latach 1274-1275 i obejmował nawet miasta Rusi, jak Witebsk i Smoleńsk. Z rozkazu chana na Bałkany w celu wzmocnienia mongolskich wpływów został wysłany chan Złotej Ordy, Nogaj.

Batu-chan (1205 - 1255) – władca mongolski, wnuk Czyngis-chana, syn Dżocziego, założyciel Złotej Ordy. Nazywany Sajn-chanem - Dobrym chanem.List żelazny (glejt, łac. salvus conductus) - jest to zgodnie z Kodeksem Postępowania Karnego specjalny dokument, wydawany przez właściwy miejscowo sąd okręgowy, zapewniający oskarżonemu pozostawanie na wolności do czasu prawomocnego ukończenia postępowania. Jeśli zaś zapadnie wyrok skazujący, to oskarżony zostaje po jego uprawomocnieniu aresztowany.

W grudniu 1271 roku Kubilaj ogłosił się chińskim cesarzem i proklamował powstanie dynastii Yuan, by zdobyć przychylność Chińczyków Han. Jeszcze w czasie konfliktu z bratem, w 1260 roku, zaprosił biegłego w znajomości księgi Yijing chińskiego mędrca, by, przy pośrednictwie tłumacza, objaśnił mu jego przeznaczenie do rządów nad Chinami. Powstały z ułożenia łodyżek wzór równych linii ma reprezentować potęgę Niebios i działanie twórcze boskle, jak i ludzkie- władcy. Z tego proroctwa Kubilaj bierze nazwę założonej wkrótce dynastii- Yuan-元 – "pierwszy, podstawowy, wspaniały". Kubilaj przeniósł swą siedzibę do Chanbałyku, zwanego Dadu- "Wielką Stolicą", zaś w Karakorum wybuchło wówczas z trudem powstrzymane przez władcę powstanie. Władca postanowił założyć nową siedzibę w na poły zdziczałym obszarze przy pomocy Liu Pingczonga, także architekta rezydencji Xanadu. Dzięki staraniom Kubilaja i jego otoczenia wybudowano np. most na Nefrytową Wyspę, a samo miast powstało na wzorzec chiński, nawiązując np. do Chang’an co było zasługą arabskiego architekta Ichtijara. Niesprzyjający Kubiłajowi Kajdu i Baraq mieli wysłać informację, z której przebija się krytyka wobec poczynań Kubilaja: " Stare zwyczaje naszej dynastii nie są prawami Han. Dziś, gdy pozostajesz na terytorium Han, co stanie się ze starymi zwyczajami?". Kajdu wskazywał na odejście Kubilaja od tradycji Czyngis-chana. W efekcie siły rodu Ugedeja powiększyły się.

Zhangye (chin.: 张掖; pinyin: Zhāngyè) – miasto o statusie prefektury miejskiej w Chinach, w prowincji Gansu. W 2010 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 96 766. Prefektura miejska w 1999 roku liczyła 1 231 126 mieszkańców.Język koreański – izolowany język używany na Półwyspie koreańskim. Według niektórych teorii łączony z językami ałtajskimi lub ajnoskim. Używany jest głównie w Korei Południowej oraz Północnej, a także w sąsiadującej z Koreą Północną chińskiej prefekturze autonomicznej Yanbian. Na świecie językiem tym posługuje się ok. 78 milionów ludzi, włączając w to duże skupiska w republikach dawnego Związku Radzieckiego, USA, Kanadzie, Brazylii i Japonii.

W 1276 roku wojska Kubilaja dokończyły podbój ziem cesarstwa Songów. Z rozkazu generała Bajana po zdobyciu Hangzhou wymordowano zapewne około 10 000 ludzi. Cesarzowa-wdowa XIe, regentka, próbowała negocjować z Kubilajem, lecz Bajan upierał się, że jedyną alternatywą dla dalszej wojny jest bezwarunkowa kapitulacja. 26 stycznia 1276 roku cesarzowa zgodziła się na warunki Kubilaja i Bajan pokojowo wjechał do miasta. Cesarzową Xie i młodego cesarza Zhao Xiana osiedlono w dogodnych warunkach w Dadu. Sędziwa cesarzowa Xie dożyła swych dni pod opieką samej cesarzowej Czabi, małżonki Kubilaja. 19 marca 1279 roku po morskiej bitwie pod Yamen siły mongolskie pokonały ostatnie niedobitki lojalistów Songów, a mąż stanu i doradca młodziutkiego cesarza Zhao Binga, wraz z chłopcem rzucił się do morza z klifu, nie chcąc wpaść w ręce Mongołów. Były cesarz Zhao Xian został przez Kubilaja przeniesiony do Zhangye, by służyć tam jako mnich, zapewne zmarł w 1323 roku, według innej wersji w wieku 53 lat popełnił samobójstwo, a Kubilaj miał go uwięzić z powodu snu, w którym smok symbolizujący byłego cesarza odleciał z pałacu, co miało symbolizować zagrożenie panowania mongolskiego.

Qufu (chin.: 曲阜, pinyin: Qūfù) – miasto na prawach powiatu we wschodnich Chinach, w prowincji Szantung, w prefekturze miejskiej Jining. W 1999 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 627 832.Mongolia (mong. Монгол улс, trb.: Mongol uls; pismo mongolskie: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ, trb.: Monggol Ulus) – państwo śródlądowe w środkowowschodniej Azji. Od północy graniczy z Rosją, a od wschodu, zachodu i południa z Chinami. Stolicą i największym miastem jest Ułan Bator, gdzie zamieszkuje ok. 47% populacji całego kraju. Mongolia jest republiką parlamentarną.

Kubilaj okazał się dobrym mecenasem kultury i dbał o gospodarkę. Według źródeł mongolskich za jego rządów istniało 20 166 szkół publicznych. Wyprawy władcy na Wietnam w 1258 i 1285 roku, Sachalin w 1264, Birmę w 1277i Czampę w 1282 okazały się bardzo kosztowne i zapewniły jedynie formalny status wasala tych krajów. Niepowodzeniem zakończyły się najazdy na Japonię w 1274 i 1280 i kolejny najazd na Wietnam w latach 1287-'88, a także inwazja na Jawę w 1292 i 1293 roku.

SUDOC (fr. Système Universitaire de Documentation, pol. Uniwersytecki System Dokumentacji) – centralny katalog informacji bibliograficznej francuskiego szkolnictwa wyższego.Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej (cz. Národní knihovna České republiky) – biblioteka narodowa Czech z siedzibą w Pradze. Biblioteka znajduje się w gmachu Clementinum. Jedna z najstarszych bibliotek na terenie Czech, której zbiory obejmują ponad 6,5 miliona woluminów.

W tym czasie siostrzeniec wielkiego chana, Abaka, próbował zawrzeć sojusz z siłami państw zachodnioeuropejskich, skierowany przeciwko mamelukom. Syn Kubilaja, Nomukhan, wraz z generałami zajął Ałmałyk na terenie dzisiejszego Xinjiangu na 10 lat- od 1266 do 1276 roku. Rok później grupa książąt na czele z synem Möngke, Shiregim, wszczęła rebelię i porwała dwóch synów Kubilaja i zaufanego generała Antonga, przekazując ich Kajdu i Möngke Temürowi. Armia Kubilaja stłumiła jednak bunt i przejęła kontrolę nad dorzeczem Ili oraz wzmocniła garnizony w Mongolii.

Orda – stosowane w Polsce określenie ogólne dla wojsk koczowników, zazwyczaj Tatarów z Chanatu Krymskiego i nogajskich ord przednich, najeżdżających ziemie litewskie, ruskie, polskie i rosyjskie w XV-XVIII wieku.Awicenna (łac. Avicenna; w j. perskim Abu Ali Husain ebn Abdallah Ebn-e Sina lub krótko Ibn Sina ابن سینا) (ur. 980, zm. 1037) – perski lekarz, filozof i uczony. Jego łacińskie nazwisko wywodzi się ze zniekształconego Ibn Sina, pod którym znany był w Persji.

W latach 1279-1280 Kubilaj zarządził śmierć dla dokonujących uboju bydła zgodnie z prawami islamu (zabihah) lub judaizmu (kaszrut), co obraziło mongolskie zwyczaje. Po objęciu tronu Ilchanatu przez Ahmada Tokudarai i jego próbach zawarcia pokoju z mamelukami, mongolscy sojusznicy Abaki pod panowaniem księcia Arghuna zaapelowali do Kubilaja. Po egzekucji Ahmada Fanakatiego, szefa Departamentu Spraw Wewnętrznych (chiń. 尚書省- Shangshu Sheng), Kubilaj potwierdził koronację Arghuna, zaś główny dowódca Buqa otrzymał od cesarza tytuł kanclerza.

Mahmud Jalawacz - bogaty kupiec chorezmijski tureckiego pochodzenia, ojciec Masuda. Dzięki jego zdradzie Mongołowie mieli ułatwione zadanie podczas podboju Imperium Chorezmijskiego- wynagrodzony namiestnictwem Pekinu. Jego zdrada miała prawdopodobnie podłoże ekonomiczne (zniesienie granic). Jest prawdą, że w swoim imperium Mongołowie sprzyjali wolnemu handlowi.Geometria euklidesowa – klasyczna odmiana geometrii opisana po raz pierwszy przez Euklidesa w dziele Elementy (z III w. p.n.e.). Zebrał on całą ówczesną wiedzę matematyczną znaną Grekom, dziś jego dzieło przedstawia się jako pierwszą znaną aksjomatyzację w historii matematyki. Pierwotnie uprawiano ją jedynie na płaszczyźnie i w przestrzeni trójwymiarowej wiążąc ją jednocześnie ze światem fizycznym, który miała opisywać, nie dopuszczając tym samym możliwości badania innych odmian geometrii.

Kelmysz, siostrzenica Kubilaja, żona generała z klanu Qongiratów ze Złotej Ordy, miała na tyle wpływów, by wypuścić z niewoli synów wielkiego chana, Nomukhana i Kokczu. Tode Möngke. Nogaj i Köchü, książęta z linii Dżocziego, zgodzili się na wypuszczenie obydwu książąt. Miał to być przyczynek do pokoju z Yuanem w 1282 roku, skłoniło to Kajdu do uwolnienia generała Kubilaja. Chan Białej Ordy Köchü nawiązał z Ilchanatem i Yuanem przyjazne stosunki, w zamian otrzymując luksusowe prezenty i zboże.

BIBSYS – katalog centralny dwóch norweskich bibliotek uniwersyteckich, przekształcony w organizację non-profit, która skupia norweskie biblioteki uniwersyteckie i naukowe wraz z Biblioteką Narodową. LIBRIS (Library Information System, pol. System Informacyjny Bibliotek) szwedzki katalog rozproszony utrzymywany przez Narodową Bibliotekę Szwecji w Sztokholmie. Umożliwia wyszukiwanie 6,5 milionów tytułów.

Jako cesarz dynastii Yuan[ | edytuj kod]

Kubilaj traktował Chiny jako swą główną bazę, przyjmujac chiński model rządzenia i wzorce kulturalne. Do około 1276 roku polegał na swych chińskich doradcach, takich jak Liu Bingzhong, czy Xu Heng i zatrudniał wielu buddyjskich Ujgurów, z których rekrutowali się np. zarządzający chińskimi okręgami urzędnicy. Na dworze zatrudnił też Arniko, nepalskiego architekta i protegowanego Phags-py, któremu Pekin zawdzięcza XIII-wieczną pagodę, a w całych Chinach stoi wiele budynków przezeń zaprojektowanych, np. świątynia w Zhouzhou w Hebei. Buddyjski mnich Sangha został w czasie nieobecności Phags-py mianowany szefem Komisji ds. Buddyjskich i Tybetu. Wzrastająca korupcja w instytucjach sprawiła jednak, że władca zaczął doceniać także młodych monogolskich dostojników- Oz-temur z Aruladów został szefem cenzoratu, zaś Ocziczer kierował keshigiem, czyli mongolską cesarską gwardią i komisją ds. zaopatrzenia pałacu. W 1271 roku oficjalnie założono stolicę cesarstwa Yuan- 大都- Dadu -"Wielka Stolica", zaś letnią siedzibą władcy było Shangdu (znane też jako Xanadu)-上都 – Górna Stolica.

Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny (NUKAT) – katalog centralny polskich bibliotek naukowych i akademickich funkcjonujący od lipca 2002 roku. Katalog obejmuje pozycje ze wszystkich katalogów rozproszonych naukowych bibliotek uniwersyteckich tworzących NUKAT. Obecnie jest to 130 bibliotek naukowych, w tym 37 z Warszawy oraz 17 z Krakowa, w dalszej kolejności są biblioteki gdańskie (10), wrocławskie (10) oraz łódzkie (9).Ili (kaz. Іле, İle; ros. Или; chin. 伊犁河, Yīlí Hé) – rzeka na obszarze bezodpływowym w Azji Środkowej, na terytorium Chin oraz Kazachstanu. Długość - 1439 km (624 km w Chinach, 815 km w Kazachstanie), powierzchnia zlewni - około 140 tys. km².

Wiele posiadłości Kubilaja było administrowanych jaki prowincje- "oddziałowe sekretariaty", którymi zarządzali gubernatorowie i wicegubernatorowie. System ów obejmował Chiny właściwe, Mandżurię, Mongolię, zaś oddział prowincjonalny Zhendongu miał pod swoją kontrolą także Koreę. Wydzielony charakter miał Region Centralny (chiń. 腹裏- Fùlǐ), obejmujący duże połacie dzisiejszych północnych Chin. Uważany za najważniejszy, był administrowany bezpośrednio Zhongshu Sheng- Centralny Sekretariat. Tybet był zarządzany przez wspomniane już Biuro ds. Buddyjskich i Tybetańskich.

Tybet (tyb.: བོད, Wylie: Bod [pʰø̀ʔ], ZWPY: Poi; chin.: 西藏, pinyin: Xīzàng) – kraina historyczna w Azji obejmująca Wyżynę Tybetańską i jej przyległości, obecnie w większości w granicach Chin. Taoizm (czasem zapisywany jako daoizm) to tradycyjny chiński system filozoficzny i religijny. Stworzenie filozofii taoistycznej przypisuje się Laozi w VI wieku p.n.e., taoizm religijny powstał w II i III wieku n.e. Za najważniejsze księgi taoizmu uważa się Daodejing oraz Zhuangzi.

Kubilaj odbudowywał gospodarkę poprzez odnowienie Wielkiego Kanału, naprawianie budynków użyteczności publicznej i odbudowę sieci dróg. W 1263 roku opodatkowal partnerów handlowych imperium i dla nadzoru kupców utworzył Urząd Podatków Rynkowych w 1268 roku. Po mongolskim podboju Songów imperium rozszerzyło działalność handlową na Morze Południowochińskie i Ocean Indyjski. W 1286 roku wyżej wspomniany Urząd objął kontrolę nad handlem morskim. Główne źródło dochodów rządu stanowił monopol na produkcję soli.

Kontrola autorytatywna – w terminologii bibliotekoznawczej określenie procedur zapewniających utrzymanie w sposób konsekwentny haseł (nazw, ujednoliconych tytułów, tytułów serii i haseł przedmiotowych) w katalogach bibliotecznych przez zastosowanie wykazu autorytatywnego zwanego kartoteką wzorcową.Laozi (wym. [ˈlaʊˈdzʌ]; chiń. 老子; dosł. „Stary Mistrz”); nazwisko: Li Er (李耳); nazwisko pośmiertne: Li Dan (李聃) – półlegendarny chiński filozof, twórca taoizmu. Autor Daodejing, jednej z najważniejszych ksiąg taoizmu, zarówno filozoficznego, jak i religijnego.


Minister Sangha (chiń. 桑哥) był Tybetańczykiem. Bogaty kupiec z Sułtanatu Madurajskiego, Abu Ali (chiń. 孛哈里 Bèihālǐ, lub 布哈爾 Bùhār), związany był z tamtejszą rodziną panującą. Po poróżnieniu się z nimi, wyruszył do Chin, otrzymał koreańską małżonkę i pracę od władcy imperium mongolskiego. Żona Abu Alego poprzednio była żoną Sanghi, a wedle Dongguk Tonggam, Goryeosa oraz Zhōng'ānjí (chiń.中俺集) autorstwa Liu Mengyana, jej ojciec dzierżył tytuł Chaesongnyeon (kor. 채송년) za panowania króla Chungnyeola.

Budda Siakjamuni (ok. 563-483 p.n.e.), właśc.Siddhartha (imię od rodziców) Gotama (przydomek) z rodu (klanu) Śakjów – mędrzec, założyciel jednej z religii powszechnych – buddyzmu.Ocean Indyjski (Indyk) – trzeci pod względem wielkości zbiornik wodny na świecie, zajmujący około 20% powierzchni Wszechoceanu. Oficjalna polska nazwa tego oceanu, zatwierdzona przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych brzmi Ocean Indyjski.

Kubilaj zapraszał azjatyckich artystów i wykazywał się tolerancją religijną. Pomimo anty-taoistycznych dekretów, władca darzył szacunkiem mistrza taoistycznego i desygnował Zhanga Liushana na patriarchę sekty Xuánjiào (玄教 "Tajemniczego Zakonu"). Za radą patriarchy, świątynie taoistyczne zostały podporządkowane Akademii Godności Naukowych. Imperium wizytowali Europejczycy, np. Marco Polo, który mógł widzieć letnią stolicę cesarza w Shangdu.

Region Autonomiczny Mongolii Wewnętrznej (Mongolia Wewnętrzna, mong.: Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон; chiń.: 内蒙古自治区; pinyin: Nèi Měnggǔ Zìzhìqū) – region autonomiczny w północnych Chinach obejmujący południowe ziemie historycznej Mongolii.Cyfry arabskie, właściwie cyfry indyjskie europeizowane – cyfry stosowane obecnie powszechnie na całym świecie do zapisywania liczb. Są to kolejno znaki: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 oraz 9 i pierwotnie służyły do zapisu liczb w systemie dziesiętnym. Obecnie wykorzystywane również w pozostałych systemach (na przykład w szesnastkowym przy czym cyfry większe od 9 symbolizowane są kolejnymi literami alfabetu łacińskiego).

W czasie panowania południowej dynastii Song potomek Konfucjusza, książę Yansheng Kong Duanyou uciekł z cesarzem do Quzhou. Tymczasem dynastia Jin rządząca od niedawna na północy, wyznaczyła brata księcia, Kong Duancao, który pozostał w rodowej siedzibie, Qufu, na księcia Yansheng. Tytuł ów został odebrany południowej gałęzi po odrzuceniu skierowanego do Kong Duanyou zaproszenia Kubilaja do powrotu na północ. Północna gałąź rodu utrzymała zatem tytuł książęcy.

Czampa (wiet. Chăm Pa) – państwo ludu Czamów, istniejące na obszarze dzisiejszego środkowego i południowego Wietnamu, od przełęczy Ngang (zwanej również Bramą Annamu) po skraj delty Mekongu, między II a XVII w. n.e. Ich państwo było lokalną potęgą morską. Według współczesnych poglądów Czampa była związkiem kilku odrębnych państewek. Geograficznie Czampę dzieli się na pięć odrębnych regionów: Indrapura, Amarawati, Widżaja, Kauthara, Panduranga. Państwo Czamów toczyło ustawiczne walki z sąsiadami: imperium Khmerów na zachodzie i państwem Wietnamczyków Đại Việt na północy. W 1177 r. Dżaja Indrawarman IV podczas morskiej wyprawy złupił stolicę Khmerów Angkor. W odwecie Khmerowie czasowo okupowali Czampę. Za najwybitniejszego władcę Czampy uważa się Che Bong Nga (1360–1390, który w 1371 r. doszedł z wojskiem aż pod Hanoi. W 1472 r. Wietnamczycy zdobyli stolicę Czampy – Widżaja i anektowali kraj. Czamowie utrzymali swą niezależność tylko w Pandurandze (okolica dzisiejszego Phan Rang), zaś całkowicie stracili niezależność w 1697 r. W tym czasie część ludności przeszła na islam. Odrębność administracyjna Czampy w ramach Wietnamu utrzymała się jeszcze do 1832 r. Czampa pozostawała pod silnym wpływem kultury indyjskiej, a główną religią był hinduizm.Organa-katun (w źródłach także w formach: Orgina, Orkina i Ergene) (ur. ? – zm. 1266) – żona Kara Hülëgü i regentka ułusu Czagataja w latach 1252–1260.

Rozwój nauki i relacje z mniejszościami

Trzydziestu muzułmanów służyło jako wysocy rangą urzędnicy na dworze Kubilaja. Osiem z dwunastu regionów administracyjnych imperium zarządzanych było przez muzułmańskich namiestników z nadania cesarza. Jednym z nich był Ajall Shams al-Din Omar, który został namiestnikiem Junnanu. Był biegle wykształcony w wiedzy konfucjańskiej i taoistycznej, wierzył w możliwość szerzenia islamu w Chinach. Innymi administratorami byli Nasr al-Din w Junnanie i Mahmud Jalawacz w stolicy.

Ahmad Tokudar, persk. احمد تگودار (ur. ok. 1247, zm. 10 sierpnia 1284) – trzeci władca z dynastii Ilchanidów, panujący od 21 czerwca 1282 aż do śmierci. Gemeinsame Normdatei (GND) – kartoteka wzorcowa, stanowiąca element centralnego katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej (DNB), utrzymywanego wspólnie przez niemieckie i austriackie sieci biblioteczne.

Kubilaj patronował muzułmańskim uczonym i naukowcom, a także astronom, którzy przyczynili się do budowy obserwatorium w Shaanxi. Jamal ad- Din skonstruował 7 nowych przyrządów, dzięki swym koncepcjom udoskonalono chiński kalendarz. Muzułmańscy lekarze tworzyli szpitale i własne Instytuty Medycyny w Pekinie i Shangdu. W Pekinie istniał Guang Hui Si "Biuro Rozległego Miłosierdzia", gdzie medycy Hui uczyli medycyny i chirurgiii. Opublikowano w tym w czasie w Chinach prace Awicenny. Muzułmańscy matematycy wprowadzili do Chin także geometrię euklidesową, sferyczną trygonometrię i cyfry arabskie.

Yijing, Księga Przemian jest jednym z najstarszych chińskich tekstów klasycznych, reprezentujących rdzennie chińską kosmologię i filozofię. Jest księgą kanoniczną taoizmu i konfucjanizmu.Mongke (Mengu, ur. 1208 - zm. 1259) – czwarty wielki chan mongolski, wnuk Czyngis-chana, syn Tołuja i Sorkaktani-beki, brat Kubilaja, Hulagu i Aryka Böge. Rządził od 1251 do 1259.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Joseph Cummins, Największe zagadki historii – nieznane wydarzenia, Katarzyna Ciarcińska (tłum.), Warszawa: Bellona, 2009, s. 47, ISBN 978-83-11-11457-9, OCLC 316514805.
  2. Jack Weatherford, The Secret History of the Mongol Queens, s. 135.
  3. John Man, Kubiłaj-Chan. Władca największego imperium w dziejach, wyd. Wydanie I, 2006, s. 22.
  4. Ibid. s. 30.
  5. Ibid. s. 39.
  6. Ibid. s. 70.
  7. John Man, op.cit., s. 70-71.
  8. Du Yuting, Chen Lufan, . "Did Kublai Khan's Conquest of the Dali Kingdom Give Rise to the Mass Migration of the Thai People to the South?" (free). Journal of the Siam Society., 1989.
  9. John Man, Kubilaj-Chan. Władca największego imperium w dziejach., wyd. Wydanie I, s. 122-123.
  10. Jack Weatherford, . Genghis Khan and the Making of the Modern World, 2004, s. 186.
  11. Khubilai Emerges, [w:] Morris Rossabi, Khubilai Khan. His Life and Times, 2005, s. 35-41.
  12. Marvin C. Whiting, Imperial Chinese Military History: 8000 BC – 1912 AD, s. 394.
  13. Morris Rossabi, op.cit., s. 64.
  14. John Man, op.cit., s. 96-97.
  15. Rashid. Din, Universal History.
  16. Berke Khan, [w:] H.H. Howorth, History of the Mongols.
  17. Rozdział I, [w:] H.H. Howorth, History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: Part 2. The So-Called Tartars of Russia and Central Asia.
  18. Otsahi Matsuo, Khubilai Khan.
  19. Michael. Biran, Qaidu and the Rise of the Independent Mongol State In Central Asia, s. 63.
  20. J.J. Saunders, The History of the Mongol Conquests, 2001, s. 130-132, ISBN 978-0-8122-1766-7.
  21. Thomas J. Craughwell, The Rise and Fall of the Second Largest Empire in History: How Genghis Khan's Mongols Almost Conquered the World, Fair Winds Press, 1 lutego 2010, s. 238.
  22. Ibid. s. 238.
  23. John Man, op. cit. s. 149.
  24. ibid. s. 131.
  25. Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, Rutgers University Press, 1970, s. 294, ISBN 978-0-8135-1304-1.
  26. G.V. Vernadsky, The Mongols and Russia, s. 155.
  27. Q. Pachymeres, Ks. V, Bonn.
  28. John Man, op.cit. s. 92-93.
  29. Ibid. s. 104-105.
  30. Ibid. s. 183.
  31. Ibid. s. 161.
  32. Ibid. s. 163.
  33. Ibid. s. 166.
  34. The History of the Yuan Dynasty.
  35. René (1970) Grousset, op.cit. s. 297.
  36. Thomas T Allsen, The Princes of the Left Hand: An Introduction to the History of the Rulus of Orda in the Thirteenth and Early Fourteenth Centuries, s. 21.
  37. Peter B. Golden, Archivum eurasiae medii aevi ii (1982).
  38. John Man, op.cit. s. 140-141.
  39. "The Mongols and Tibet – A historical assessment of relations between the Mongol Empire and Tibet" Archived, 29 kwietnia 2009.
  40. Rossabi 1988, op.cit. s. 247.
  41. Cecilia Lee-fang Chien, Salt and state, s. 25.
  42. Toh Hoong Teik, Shaykh 'AIam: the Emperor of Early SixteeiV'-Century China, „Sino-Platonic Papers”, 2000, s. 15.
  43. Angela Schottenhammer, East Asian Economic and Socio-cultural Studies, Harrasowitz Verlag, 2008.
  44. Tansen Sen, The Yuan Khanate and India: Cross-Cultural Diplomacy in the Thirteenth and Fourteenth Centuries, „Asia Major”, 19 (1/2).
  45. Murray Julia K., Descendants and Portraits of Confucius in the Early Southern Song [zarchiwizowane z adresu 2016-03-04].
  46. B. Paul Banning, Session 45: On Sacred Grounds: The Material Culture and Ritual Formation of the Confucian Temple in Late Imperial China [zarchiwizowane z adresu 2016-10-06].
  47. Thomas A. Wilson, "Cult of Confucius".
  48. "- Quzhou City Guides – China TEFL Network". 4 March 2016. Archived from the original on 2016-03-04.
  49. "Nation observes Confucius anniversary".
  50. "Confucius Anniversary Celebrated".
  51. Thomas Jansen; Thoralf Klein; Christian Meyer (21 March 2014). Globalization and the Making of Religious Modernity in China: Transnational Religions, Local Agents, and the Study of Religion, 1800–Present. BRILL. pp. 187–188. ISBN 978-90-04-27151-7.
  52. Mohammed Khamouch (April 2007). "1001 Years of Missing Martial Arts" (PDF). muslimheritage.com
  53. "Saudi Aramco World : Muslims in China: The History".
  54. Hitchens, Marilynn Giroux; Roupp, Heidi (2001). How to Prepare for SAT II: World history (2nd ed.). Barron's Educational Series. p. 176. ISBN 978-0-7641-1385-7.
  55. Meuleman, Johan, ed. (2002). Islam in the Era of Globalization: Muslim Attitudes Towards Modernity and Identity. Routledge. p. 197. ISBN 978-1-135-78829-2.

Zobacz też[ | edytuj kod]

  • Mongolskie inwazje na Japonię
  • Saraj Berke - (Nowy Saraj, Sarai-al-Jadid) nowa stolica Złotej Ordy, w odróżnieniu od Saraj Batu (Stary Saraj, Sarai-al-Maqrus). Założona przez chana Berke. Wielki ośrodek handlowy, który w szczytowym okresie swojego rozwoju liczył więcej mieszkańców niż ówczesny Paryż, Londyn czy Florencja. Saraj Batu znajdował się w okolicy wioski Sielitriannoje w obwodzie charabalińskim, 120 km na północ od Astrachania, natomiast Saraj Berke w Carewie, siedlisku archeologicznym przy kanale Achtubińskim, 55 km na południe od dzisiejszego Wołgogradu.Bitwa pod Bagdadem - oblężenie i zdobycie Bagdadu, stolicy kalifatu Abbasydów, przez mongolską armię Hulagu-chana w roku 656 A.H/1258.




    Warto wiedzieć że... beta

    Hewadżra (tyb. ཀྱེ་རྡོ་རྗེ་, Kje(ba) dorże; chiń. 喜金刚, Xǐ jīngāng; mong. Kevajra) – bóstwo będące jednym z jidamów.

    Reklama