Ksenoestrogeny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ksenoestrogeny związki chemiczne, które wykazują zdolność interakcji z układem hormonalnym i modulowania jego czynności w sposób charakterystyczny dla estrogenów. Ksenoestrogeny zalicza się do szerokiej grupy nazywanej w piśmiennictwie angielskim endocrine disrupting compounds (EDCs) lub endocrine disruptors (EDs). Stosowane w polskim piśmiennictwie sformułowanie „modulatory hormonalne” nie do końca oddaje charakter tych związków, które raczej zaburzają niż modulują gospodarkę hormonalną organizmu.

Pestycydy (łac. pestis – zaraza, pomór, caedo – zabijam) – substancje syntetyczne lub naturalne, stosowane do zwalczania organizmów szkodliwych lub niepożądanych, używane głównie do ochrony roślin uprawnych, lasów, zbiorników wodnych, ale również zwierząt, ludzi, produktów żywnościowych, a także do niszczenia żywych organizmów, uznanych za szkodliwe, w budynkach inwentarskich, mieszkalnych, szpitalnych i magazynach.SHBG (ang. sex hormone binding globulin) – białko wiążące hormony płciowe, syntetyzowane w wątrobie. Bierze udział w transporcie hormonów płciowych (testosteron, estradiol) we krwi. Hormony związane z SHBG nie posiadają aktywności biologicznej. Stężenie SHBG jest zwiększone w nadczynności tarczycy, ciąży, okresie dojrzewania a także podczas przyjmowania doustnej antykoncepcji.

Ksenoestrogeny nie mają jednolitej struktury chemicznej. Do tej grupy zalicza się zarówno związki alifatyczne, jak i związki aromatyczne; niektóre z nich zawierają w strukturze metale ciężkie lub fluorowce. Przynależność poszczególnych związków do ksenoestrogenów determinowana jest nie przez strukturę chemiczną, ale przez sposób działania na organizmy żywe. Taka sytuacja znacznie zmniejsza możliwości rozpoznawania tych związków, gdyż dopiero testy biologiczne mogą wykazać, czy dany związek ma potencjał estrogenowy, czy też nie.

Dietylstilbestrol (łac. Diethylstilbestrolum; DES) – organiczny związek chemiczny, pochodna trans-stylbenu. Wycofany z użycia doustny lek, będący niesterydowym estrogenem.PMID (ang. PubMed Identifier, PubMed Unique Identifier) – unikatowy identyfikator przypisany do każdego artykułu naukowego bazy PubMed.

Rozwój przemysłu chemicznego (niektóre herbicydy i pestycydy) i upowszechnienie leków opartych na estrogenach (np. tabletka antykoncepcyjna) skutkują uwalnianiem do środowiska znacznych ilości tych substancji. Podejrzewane są one o wywoływanie skutków ubocznych wśród ssaków – zaburzeń płodności, niewykształcania cech męskich i inne skutki uboczne – zwłaszcza wśród fauny żyjącej w wodach morskich i śródlądowych. Ksenoestrogeny obecne w wodzie pitnej podejrzewane są również o powodowanie zaburzeń płodności u mężczyzn oraz zaburzeń w kształtowaniu płci w życiu płodowym.

Związki alifatyczne, związki łańcuchowe – w tradycyjnej polskiej nomenklaturze chemicznej: węglowodory i inne związki organiczne, nasycone (jak alkany) lub nie (jak alkeny, alkiny), w których atomy węgla są powiązane w łańcuchy proste lub rozgałęzione, lecz nie zamknięte.Przysadka mózgowa (łac. hypophysis) – gruczoł dokrewny o masie 0,7 g, którego funkcją jest wytwarzanie i wydzielanie hormonów.

Mechanizmy działania[ | edytuj kod]

Ksenoestrogeny mogą zaburzać funkcjonowanie organizmu i równowagi hormonalnej poprzez następujące mechanizmy:

  • mimikra hormonalna – ligand łączy się z receptorem estrogenowym i działa jako jego agonista, aktywując receptor w sposób podobny do estradiolu. Dotyczy to głównie ligandów o podobnej do estradiolu budowie chemicznej, które mogą wiązać się do receptora estrogenowego. Przykładem takiego ligandu jest dietylstilbestrol (DES);
  • blokowanie receptora estrogenowego lub działanie antagonistyczne, hamujące oddziaływanie naturalnych estrogenów za pośrednictwem receptora lub wywołujące przeciwne skutki;
  • wpływ na syntezę, rozpad lub eliminację z ustroju hormonów;
  • wpływ na biodostępność hormonów np. przez ograniczanie stężenia białka wiążącego hormony płciowe;
  • wpływ na ilość receptorów dla różnych hormonów;
  • zaburzenia gospodarki hormonalnej przez oddziaływanie na poziomie aktywności podwzgórza lub przysadki mózgowej – głównych punktach kontrolnych systemu hormonalnego;
  • bezpośredni wpływ na ekspresję genów w DNA (imprinting genomowy) opisany np. dla DDT i jego metabolitów.
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Allsopp, M., Santillo, D., Johnston, P.: Poisoning the future; Impacts of endocrine disrupting chemicals on wildlife and human health (ang.). Greenpeace, 1997. [dostęp 2010-12-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-09)].
    2. AM. Soto, C. Sonnenschein, KL. Chung, MF. Fernandez i inni. The E-SCREEN assay as a tool to identify estrogens: an update on estrogenic environmental pollutants. „Environ Health Perspect”. 103 Suppl 7, s. 113-122, 1995. PMID: 8593856. 
    3. It’s official: Men really are the weaker sex. The Independent, 2008.
    4. Pair call for public discourse on treating wastewater contaminated with birth control pill chemicals. Phys.org, 2012.
    5. C. Sultan, P. Balaguer, B. Terouanne, V. Georget i inni. Environmental xenoestrogens, antiandrogens and disorders of male sexual differentiation. „Mol Cell Endocrinol”. 178 (1–2), s. 99–105, 2001. PMID: 11403899. 
    6. J. Toppari, JC. Larsen, P. Christiansen, A. Giwercman i inni. Male reproductive health and environmental xenoestrogens. „Environ Health Perspect”. 104 Suppl 4, s. 741–803, 1996. PMID: 8880001. 
    7. K. Czupryńska, M. Marchlewicz, B. Wiszniewska: Wpływ ksenoestrogenów na męski układ płciowy. Postępy Biologii Komórki.
    8. RM. Sharpe. Pathways of endocrine disruption during male sexual differentiation and masculinization. „Best Pract Res Clin Endocrinol Metab”. 20 (1), s. 91-110, 2006. DOI: 10.1016/j.beem.2005.09.005. PMID: 16522522. 
    9. JA. McLachlan. Environmental signaling: what embryos and evolution teach us about endocrine disrupting chemicals. „Endocr Rev”. 22 (3), s. 319-341, 2001. PMID: 11399747. 
    10. WR. Kelce, CR. Stone, SC. Laws, LE. Gray i inni. Persistent DDT metabolite p,p'-DDE is a potent androgen receptor antagonist. „Nature”. 375 (6532), s. 581-585, Jun 1995. DOI: 10.1038/375581a0. PMID: 7791873. 
    Metale ciężkie – nieprecyzyjne pojęcie określające różnie definiowany zbiór metali i półmetali charakteryzujących się dużą gęstością, często także właściwościami toksycznymi. W rozmaitych publikacjach spotkać można znacząco różniące się wartości graniczne gęstości, powyżej których dany pierwiastek uznawany jest za metal ciężki: 3,5, 4, 4,5, 5, 6 i 7 g/cm³. Istnieje również szereg definicji opartych na liczbie atomowej – np. metale i półmetale o liczbie atomowej większej od 11 (sód) lub 20 (wapń) lub liczbie masowej. Istnieją również definicje oparte na wybranych własnościach chemicznych, np. liczbie akceptorowej (kwasowość Lewisa) oraz definicje zbudowane na podstawie zakresu zastosowań, obejmujące np. przydatność do wyrobu amunicji strzeleckiej lub osłon zatrzymujących promieniowanie jonizujące.Tabletka antykoncepcyjna, pigułka antykoncepcyjna – doustny środek antykoncepcyjny zawierający syntetyczne odpowiedniki hormonów. Działanie jej polega na blokowaniu owulacji oraz zmianie konsystencji śluzu szyjki macicy w taki sposób, że nie przepuszcza on plemników.




    Warto wiedzieć że... beta

    Agonista - czynnik współdziałający, o podobnym działaniu do czegoś. Rozumiany również jako substancja łącząca się z receptorem, wywołując reakcję w komórce. Jest przeciwieństwem antagonisty, który łącząc się z receptorem, blokuje go, nie wywołując reakcji. Antagonista blokuje także receptor przed aktywowaniem go przez agonistę.
    Związki aromatyczne – związki organiczne posiadające w cząsteczce zdelokalizowane elektrony π, tworzące tzw. układ aromatyczny. Zapewnia on cząsteczce dużo większą trwałość niż należałoby oczekiwać dla związku zawierającego wiązania podwójne.
    Estradiol, 17β-estradiol (łac. Estradiolum lub Estrodiolum) – sterydowy hormon płciowy. Jest podstawowym, naturalnym estrogenem.
    Cechy płciowe - właściwości organizmu (genetyczne, anatomiczne i fizjologiczne) związane z jego zdolnością do rozrodu.
    Estrogeny - grupa hormonów płciowych, do których zalicza się estradiol, estron i estriol. Estrogeny są nazywane hormonami żeńskimi i najważniejszą rolę odgrywają w organizmie kobiet, ale są też niezbędne dla mężczyzn - ich niedobór w jądrach może powodować bezpłodność.
    Kwas deoksyrybonukleinowy (dawn. kwas dezoksyrybonukleinowy; akronim: DNA, z ang. deoxyribonucleic acid) – wielkocząsteczkowy organiczny związek chemiczny należący do kwasów nukleinowych. U eukariontów zlokalizowany jest przede wszystkim w jądrach komórek, u prokariontów bezpośrednio w cytoplazmie, natomiast u wirusów w kapsydach. Pełni rolę nośnika informacji genetycznej organizmów żywych.
    Ligand - związek zdolny do swoistego wiązania się z receptorem. Ligandy, które są nośnikami informacji zawierają w cząsteczce fragmenty odpowiadające za:

    Reklama