Kryzys konstytucyjny w Australii w 1975 roku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Malcolm Fraser, premier od 11 listopada 1975

Kryzys konstytucyjny w Australii w 1975 roku (ang. 1975 Australian constitutional crisis) – przesilenie polityczne w Australii, mające miejsce w październiku i listopadzie 1975 roku. Najważniejszym wydarzeniem kryzysu było, jedyne w historii Związku Australijskiego, odwołanie premiera federalnego przez gubernatora generalnego wbrew woli większości w Izbie Reprezentantów.

Parlament Nowej Południowej Walii (Parliament of New South Wales) - najwyższy organ władzy ustawodawczej w australijskim stanie Nowa Południowa Walia. Jego korzenie sięgają roku 1824, kiedy to przy gubernatorze Nowej Południowej Walii (wówczas brytyjskiej kolonii) powstała doradzająca mu, pięcioosobowa rada ustawodawcza. W obecnej postaci parlament istnieje od uzyskania przez Nową Południową Walię Autonomii w 1856 roku. Począwszy od 1901, jest jednym z parlamentów stanowych Związku Australijskiego.Ustrojem politycznym Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej jest monarchia parlamentarna, w ramach której funkcjonuje system gabinetowo-parlamentarny. Pod względem terytorialnym Wielka Brytania jest unią realną poszczególnych części składowych. Formalnie jest to państwo unitarne o silnym stopniu decentralizacji. Podstawy systemu prawnego stanowią konwenanse konstytucyjne, ustawy ustrojowe, prawo zwyczajowe, zasady ustrojowe oraz krajowe prawo stanowione, a także prawo Unii Europejskiej. Do najważniejszych organów państwa zalicza się monarchę, dwuizbowy Parlament i Gabinet wraz z Premierem. Dla ustroju charakterystyczny jest również system dwupartyjny i związane z nim funkcjonowanie gabinetu cieni.

Geneza kryzysu[ | edytuj kod]

Wybory z 1972 i 1974[ | edytuj kod]

W 1972 Australijska Partia Pracy (ALP) po raz pierwszy od 1949 roku wygrała wybory do Izby Reprezentantów, kończąc tym samym trwające 23 lata nieprzerwane rządy prawicowej koalicji, złożonej z Liberalnej Partii Australii (LPA) i Partii Wiejskiej (CP). Zarazem jednak LPA-CP, stanowiące teraz opozycję, zachowały kontrolę nad Senatem. Lider ALP i jednocześnie premier, Gough Whitlam, doszedł do władzy z bardzo bogatym programem reform. Część z nich udało się zrealizować, lecz inne zostały zablokowane przez Senat. W maju 1974 odbyły się przedterminowe wybory, które gubernator generalny Paul Hasluck rozpisał na wniosek premiera w trybie tzw. podwójnego rozwiązania (double dissolution), co oznaczało przeprowadzenie wyborów zarówno Izby Reprezentantów, jak i do całego Senatu, a nie tylko połowy izby wyższej, jak to ma miejsce w normalnym trybie. Wybory te ponownie przyniosły ALP większość w Izbie, lecz zakończyły się remisem w Senacie.

John Malcolm Fraser (ur. 21 maja 1930 w Toraku, zm. 20 marca 2015) – australijski polityk, premier Australii w latach 1975–1983 .Premier Nowej Południowej Walii stoi na czele rządu stanowego w australijskim stanie Nowa Południowa Walia. Formalnie powołuje go i odwołuje gubernator Nowej Południowej Walii, jednak w praktyce funkcję te pełni zawsze stanowy lider partii (lub największej z partii koalicyjnych) posiadającej większość miejsc w Zgromadzeniu Ustawodawczym Nowej Południowej Walii. Przed powstaniem Związku Australijskiego w 1901, premier kierował autonomicznym rządem kolonii brytyjskiej.

Kontrowersyjne wakaty w Senacie[ | edytuj kod]

W kolejnych miesiącach dwóch senatorów opuściło izbę wyższą. Zgodnie z australijskim prawem, w takiej sytuacji senatora na resztę kadencji wskazują władze stanu, z którego został wybrany. Zwyczaj nakazywał jednak, by reprezentował on tę samą partię, co ustępujący senator, tak aby nie naruszać decyzji wyborców. Jako pierwszy mandat senacki stracił w lutym 1975 reprezentujący Nową Południową Walię Lionel Murphy, który był członkiem gabinetu premiera Whitlama jako prokurator generalny i który został nominowany przez premiera do Sądu Najwyższego. Wygaśnięcie jego mandatu sprawiało, iż ze względu na specyfikę australijskiej ordynacji wyborczej w kolejnych wyborach, obejmujących połowę składu Senatu, w Nowej Południowej Walii byłoby wybieranych sześciu senatorów, a nie pięciu, z czego ALP miała realne szanse na cztery mandaty, a nie jak wcześniej zakładano trzy. Tym samym partia zwiększała o jeden mandat swoją przewidywaną siłę w kolejnej kadencji senackiej, co dawało jej szansę na większość. Prawicowa opozycja powszechnie odbierała ten manewr premiera Whitlama jako zagrywkę polityczną. Tego zdania był również ówczesny premier Nowej Południowej Walii Thomas Lewis. Zdecydował się on na złamanie obowiązującej konwencji politycznej - z jego inicjatywy zdominowany przez prawicę Parlament Nowej Południowej Walii wskazał na nowego senatora federalnego nie członka ALP, lecz bezpartyjnego byłego samorządowca, Cleavera Buntona. Ostatecznie jego wejście do Senatu nie miało jednak decydującego znaczenia, bowiem Bunton wbrew oczekiwaniom LPA głosował w kluczowych momentach po myśli rządu.

Edward Gough Whitlam (ur. 11 lipca 1916 w Melbourne) – australijski prawnik, polityk, dwudziesty pierwszy premier Australii.Australia (właśc. Związek Australijski – Commonwealth of Australia) – federacyjna monarchia konstytucyjna, połączona unią personalną z Wielką Brytanią jako jeden z Commonwealth realms.

Drugi wakat powstał w czerwcu 1975, kiedy to zmarł Bertie Milliner, senator ALP ze stanu Queensland. Premier tego stanu Joh Bjelke-Petersen, ważny polityk opozycyjnej na szczeblu federalnym Partii Wiejskiej, zażądał od ALP przedstawienia listy trzech kandydatów, spośród których mógłby wybrać nowego senatora. Bjelke-Petersen powoływał się tu na następującą interpretację istniejącego zwyczaju politycznego: nowy senator musi być z tej samej partii, co poprzedni, ale władze wysuwającego go stanu mają pewną swobodę w wyborze kandydata spośród polityków tejże partii. Z kolei ALP stała na gruncie odmiennej interpretacji, wedle której to partia wybiera nominata, a procedura stanowa jest tylko formalnością. Dlatego też do gubernatora trafiła lista zawierająca tylko jedno nazwisko. Bjelke-Petersen pozostał nieugięty i mianował nowym senatorem Alberta Fielda, który wprawdzie formalnie był członkiem ALP, lecz głęboko nie zgadzał się z przywództwem własnej partii i po zajęciu miejsca w Senacie zachowywał się jak polityk opozycyjny, tym samym burząc równowagę w izbie wyższej i dając opozycji możliwość blokowania kluczowych ustaw.

Model westminsterski – według kryterium instytucjonalnego jeden z dwóch rodzajów modeli demokracji, charakteryzujący się następującymi cechami:Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – państwo położone na półkuli południowej, obejmujące najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Jedyny kraj, który obejmuje cały kontynent. Siłą rzeczy nie posiada granic lądowych z żadnym państwem.

Nowe mandaty w Senacie[ | edytuj kod]

Kolejnym wydarzeniem przybliżającym kryzys była decyzja Sądu Najwyższego Australii z 10 października 1975, która uznawała za zgodną z konstytucją ustawę dającą Terytorium Północnemu i Australijskiemu Terytorium Stołecznemu, dotąd nie reprezentowanym w federalnej izbie wyższej, po dwa miejsca w Senacie. Spodziewano się, że ALP zdobędzie co najmniej po jednym mandacie senackim w każdym z terytoriów, co oznaczałoby, że po najbliższych wyborach rząd może uzyskać większość w obu izbach.

Premier Australii – de facto najważniejsze stanowisko we władzy wykonawczej na szczeblu federalnym w Australii, a także w całym systemie politycznym tego państwa. Formalnie premiera powołuje gubernator generalny Australii w imieniu królowej Australii. W praktyce funkcję tę niemal automatycznie obejmuje lider partii lub koalicji mającej najwięcej miejsc w Izbie Reprezentantów. Niemal równocześnie gubernator generalny powołuje na wniosek premiera gabinet. W skład rządu wchodzą również ministrowie niższej rangi (struktura władzy wykonawczej jest w Australii w znacznej mierze wzorowana na rozwiązaniach brytyjskich).Ordynacja wyborcza (lub system wyborczy) – zbiór przepisów wchodzących w skład tzw. prawa wyborczego regulujących sposób przeprowadzenia wyborów, a w szczególności zasady wyłaniania ich zwycięzców i podziału mandatów.


Podstrony: 1 [2] [3]




Warto wiedzieć że... beta

University of Western Sydney - australijska państwowa uczelnia wyższa powstała w 1989 w wyniku połączenia kilku mniejszych placówek, nie posiadających statusu uniwersyteckiego. Posiada kilka kampusów zlokalizowanych w zachodnich dzielnicach Sydney. Zatrudnia ok. 1200 pracowników naukowych, kształcących ok. 37 tysięcy studentów, w ogromnej większości na studiach licencjackich. Jej mottem są słowa bringing knowledge to life (wnosząc wiedzę do życia).
Izba Lordów (ang. House of Lords) – izba wyższa dwuizbowego parlamentu brytyjskiego, który oprócz tego składa się też z Izby Gmin i Suwerena (panującej rodziny królewskiej). Nie jest to ciało wybieralne, lecz jego skład i struktura jest uwarunkowana wielowiekową tradycją.
Izba Reprezentantów Australii (Australian House of Representatives) - izba niższa Parlamentu Australii, składająca się ze 150 członków wybieranych na trzyletnią kadencję. Deputowani wybierani są w jednomandatowych okręgach wyborczych z zastosowaniem ordynacji preferencyjnej (tzw. proporcjonalnego wyboru przedstawiciela).
Liberalna Partia Australii (Liberal Party of Australia) to australijska partia polityczna założona w 1945, która od momentu swojego powstania zdominowała centro-prawicową scenę polityczną w Australii, konkurując z centro-lewicową Partią Pracy. Praktycznie od momentu założenia pozostaje w stałej koalicji z Australijską Partią Narodową.
Australijska Partia Pracy (Australian Labor Party, ALP) – australijska partia polityczna o profilu socjaldemokratycznym, założona w 1891 i tradycyjnie blisko związana ze środowiskami związkowymi. ALP jest najstarszą istniejącą do dzisiaj partią polityczną w Australii i zarazem głównym ugrupowaniem lewicowym w tym kraju. Od drugiej dekady XX wieku jest jedną z dwóch głównych sił politycznych, które wymieniają się u steru władzy na szczeblu federalnym (drugą stanowi prawica, od połowy lat 40. XX wieku zorganizowana w dwóch pozostających w trwałej koalicji ugrupowaniach - Liberalnej Partii Australii i Narodowej Partii Australii).
Queensland (QLD) – jeden z sześciu stanów Związku Australijskiego, położony w północno-wschodniej części kraju.
Gubernator generalny Związku Australijskiego (ang. Governor-General of the Commonwealth of Australia) – reprezentant Korony Brytyjskiej w Dominium Australii. Ma prawo mianowania ministrów i sędziów, rozwiązania parlamentu oraz sygnowania ustaw. Przewodniczy Federalnej Radzie Wykonawczej i jest nominalnym dowódcą Australijskich Sił Zbrojnych.

Reklama