Kokornakowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
.mw-parser-output .takson-zwierzeta .naglowek{color:black!important;background:#d3d3a4!important}.mw-parser-output .takson-rosliny .naglowek{color:black!important;background:#90ee90!important}.mw-parser-output .takson-grzyby .naglowek{color:black!important;background:#add8e6!important}.mw-parser-output .takson-protozoa .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-chromalveolata .naglowek{color:black!important;background:#adff2f!important}.mw-parser-output .takson-excavata .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-amoebozoa .naglowek{color:black!important;background:#ffc8a0!important}.mw-parser-output .takson-opisthokonta .naglowek{color:black!important;background:#e0d0b0!important}.mw-parser-output .takson-sar .naglowek{color:black!important;background:Moccasin!important}.mw-parser-output .takson-bakterie .naglowek{color:black!important;background:#d3d3d3!important}.mw-parser-output .takson-archeony .naglowek{color:black!important;background:#f3e0e0!important}.mw-parser-output .takson-eukarionty .naglowek{color:black!important;background:#faf0e6!important}.mw-parser-output .takson-inne .naglowek{color:white!important;background:red!important}

Kokornakowate (Aristolochiaceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu pieprzowców. Należy do niej w zależności od ujęcia 7–9 rodzajów z 587 gatunkami. Rośliny z tej rodziny występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy.

Pnącze, roślina pnąca – forma życiowa roślin o długiej, wiotkiej łodydze, wymagającej podpory, by mogła się wspinać do góry, do światła. W strefie umiarkowanej pnącza występują rzadko, w tropikalnych lasach są częste, w tym liczne o zdrewniałych łodygach – tzw. liany, które wykorzystując drzewa jako podpory oszczędzają konieczność wytwarzania silnych i grubych pni by wydostać się z ciemnego dna lasu tropikalnego ku słońcu. Pnącza dzięki oszczędzaniu na wzroście pędu na grubość bardzo szybko rosną na długość. Niektóre z nich potrafią się przyczepić nawet do gładkiego muru.Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu stanowiąca ochronę dla rozwijających się pręcików i słupków. U roślin owadopylnych okwiat pełni także funkcję powabni dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Znaczenie użytkowe mają owoce Hydnora africana – słodkie i kwaskowate służą do wyrobu deserów i spożywane są po upieczeniu. Rośliny te ze względu na dużą zawartość tanin wykorzystywane były do garbowania i zabezpieczania sieci rybackich. Kokornak powojnikowy Aristolochia clematitis wykorzystywany był dawniej głównie jako ziele aborcyjne, a wężowate korzenie Aristolochia serpentaria to leczenia ukąszeń węży. W obu wypadkach nie potwierdzono skuteczności działania, wykazano natomiast szkodliwe działanie obu tych roślin na zdrowie. Kopytnik kanadyjski Asarum canadense używany był jako substytut imbiru. Aristolochia petersiana służy we wschodniej Afryce do trucia grotów strzał. Liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne – z rodzaju kokornak, zwłaszcza wielkolistny, Aristolochia littoralis, A. gigantea, A. grandiflora i A. ringens, kilka gatunków z rodzaju kopytnik Asarum oraz Saruma henryi.

Znamię (ang. stigma) – część słupka roślin okrytonasiennych przyjmująca ziarna pyłku w trakcie zapylenia (przed zapłodnieniem). Zazwyczaj znajduje się na szczycie szyjki słupka, gdy szyjki brak – wykształca się znamię siedzące. Liczba znamion w słupku jest różna u różnych gatunków i zwykle zależy od liczby owocolistków budujących słupek.Kopytnik kanadyjski (Asarum canadense L.) – gatunek rośliny z rodziny kokornakowatych (Aristolochiaceae Juss.). Występuje naturalnie w zachodniej części Ameryki Północnej, na obszarze od Missisipi i Karoliny Południowej w Stanach Zjednoczonych po Quebec, Manitobę i Ontario w Kanadzie.

Morfologia[ | edytuj kod]

Pokrój Do rodziny należą pnącza, krzewy, niewielkie drzewa i kłączowe byliny, a także bezzieleniowe pasożyty korzeniowe, z korzeniami przekształconymi w ssawki. Liście Skrętoległe, ogonkowe i zwykle całobrzegie, rzadziej dłoniasto klapowane. Nasada blaszki zwykle sercowata. U nasady liścia brak prawdziwych przylistków, ale u niektórych przedstawicieli występują trwałe, liściopodobne osłony pąka liściowego (prophyll), które u Lactoris zrastają się tworząc twór podobny do gatki. Rośliny pasożytnicze (Hydnora i Prosopanche) pozbawione są liści. Kwiaty Wyrastają pojedynczo w kątach liści, tylko u Lactoris skupione są po 2–4 na skróconych pędach na podobieństwo kwiatostanów. U gatunków pasożytniczych formują się na podziemnych pędach i rozwijają nad powierzchnią gruntu. Okwiat jest trzykrotny i składa się z jednego lub trzech okółków. Kwiaty są promieniste lub grzbieciste i wówczas różne ich listki zrastają się w rurkowate lub lejkowate twory. Pręciki występują w różnej liczbie od 5–6 do ponad 40 skupione w jednym lub 2–4 okółkach. Pręciki bywają wolne, częściowo zrośnięte lub całkiem zrośnięte ze słupkami tworząc prętosłup. Słupkowie, zwykle dolne, rzadziej górne, tworzone jest przez trzy do sześciu owocolistków, z reguły zrośniętych i tylko u Lactoris niemal wolnych. Szyjka słupka ma trzy, sześć lub różną liczbę rozgałęzień lub jest zredukowana (u Hydnora i Prosopanche) i znamię jest siedzące. Owoce Najczęściej suche, pękające torebki, rzadziej mieszki i suche jagody, u Hydnoroideae aromatyczne, mięsiste jagody z licznymi nasionami i skórzastą skórką.

Systematyka[ | edytuj kod]

Kwiaty Hydnora triceps

Rodzina kokornakowatych tradycyjnie w dawniejszych systemach uznawana była za blisko spokrewnioną z flaszowcowatymi Annonaceae m.in. z powodu podobieństwa budowy trójkrotnych kwiatów, obecności krzemionki, podobnych alkaloidów, tłuszczów w nasionach. Z resztą magnoliowych łączy tę rodzinę obecność komórek wydzielniczych produkujących olejki eteryczne. Kokornakowate tworzyły monotypowy rząd Aristolochiales w obrębie nadrzędu magnoliopodobnych Magnolianae w systemie Takhtajana z 1997. Badania molekularne wykazały jednak wbrew wcześniejszym poglądom, że kokornakowate są rodziną siostrzaną dla pieprzowatych Piperaceae i saururowatych Saururaceae.

Pręcik (łac. stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe, pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe zawierające tkankę wyściełającą (tzw. tapetum) oraz tkankę zarodnikotwórczą (tzw. archespor), która wytwarza ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych.Prosopanche – rodzaj pozbawionych liści, bezzieleniowych roślin pasożytniczych z rodziny kokornakowatych (Aristolochiaceae). Należą do niego 3 gatunki występujące w Ameryce Południowej i w Środkowej.

Badania molekularne nad DNA pozwoliły wykazać, że w obrębie rodziny kokornakowatych zagnieżdżone są pasożytnicze rośliny z rodzajów Hydnora i Prosopanche. Jak w przypadku innych roślin pasożytniczych, redukcja organów sprawiła, że wcześniej systematycy bardzo rozmaicie je klasyfikowali. W systemie Cronquista (1981) w randze rodziny Hydnoraceae zaliczane były do bukietnicowców Rafflesiales. W systemie Takhtajana (1997) i Reveala umieszczane były w monotypowym rzędzie Hydnorales obok Rafflesiales. Ich filogenetyczną przynależność do pieprzowców (Piperales) odkryto w XXI wieku. Do systemu APG III (2009) włącznie rośliny te klasyfikowane były w obrębie rodziny piestrzennikowatych Hydnoraceae w obrębie pieprzowców. W systemie APG IV (2016) rodzina Hydnoraceae włączona została do kokornakowatych (Aristolochiaceae) jako klad (w randze podrodziny Hydnoroideae Walpers) siostrzany dla podrodziny Aristolochioideae Link.

Olejek eteryczny (łac. oleum aetherium, oleum aethereum) – ciekła, lotna substancja zapachowa, znajdująca się najczęściej w specjalnych komórkach tkanki wydzielniczej roślin. Takie komórki są charakterystyczne dla roślin olejkodajnych, np. gatunków z rodziny sosnowatych, jasnotowatych, mirtowatych, rutowatych i baldaszkowatych. Pod względem składu olejek jest mieszaniną rozmaitych związków chemicznych, takich jak ketony, aldehydy, alkohole, estry, laktony, terpeny, i innych związków organicznych, w tym zawierających azot i siarkę związków o nieprzyjemnym zapachu (np. aminy, tiole).Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Kokornakowate stanowią jedną z trzech rodzin wchodzących w skład rzędu pieprzowców, jednego z 4 w grupie magnoliowych. Podział na podrodziny i rodzaje według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

podrodzina Asaroideae O. C. Schmidt

  • Asarum L. – kopytnik (w tym Hexastylis Raf.)
  • Saruma Oliv.
  • podrodzina Lactoridoideae

    Imbir lekarski (Zingiber officinale Rosc.) – gatunek rośliny uprawnej z rodziny imbirowatych (Zingiberaceae). W stanie dzikim obecnie nie występuje. Pochodzi prawdopodobnie z Melanezji.System Cronquista – system klasyfikacji roślin okrytonasiennych. Został opracowany przez amerykańskiego botanika Arthura Cronquista (1919-1992) i opublikowany w jego dziełach: An Integrated System of Classification of Flowering Plants (1981) i The Evolution and Classification of Flowering Plants (1968, 2. wyd. 1988).
  • Lactoris Philippi
  • podrodzina Hydnoroideae Walpers

  • Hydnora Thunb. – piestrzennik
  • Prosopanche de Bary
  • podrodzina Aristolochioideae Link
  • Aristolochia L. – kokornak
  • Pararistolochia Hutch. & Dalziel
  • Thottea Rottb. (w tym Asiphonia Griff.)
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
    2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-04-27] (ang.).
    3. Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 100-102. ISBN 978-1842466346.
    4. Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 54-56. ISBN 83-7079-778-4.
    5. A.L. Takhtadzhian, Diversity and classification of flowering plants, New York: Columbia University Press, 1997, s. 26-27, ISBN 0-231-10098-1, OCLC 34617914.
    6. Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 169. ISBN 1-55407-206-9.
    7. Nickrent D. L. i in. 2002. Molecular data place Hydnoraceae with Aristolochiaceae. American J. Bot. 89
    8. Family Aristolochiaceae Juss., nom. cons.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2021-03-21].
    System APG IV – system klasyfikacyjny roślin okrytonasiennych opublikowany w roku 2016 przez członków Angiosperm Phylogeny Group. Jest to kolejna wersja systemu klasyfikacyjnego rozwijanego od 1998 roku, sukcesywnie zastępująca poprzednie klasyfikacje (APG I z 1998, APG II z 2003 i APG III z 2009). Klasyfikacja bazuje na analizie powiązań filogenetycznych między grupami roślin, ustalanych głównie na podstawie danych molekularnych. System został skompilowany przez 16 autorów z 6 krajów, ale uwzględnia też wyniki warsztatów przeprowadzonych w Kew Gardens oraz ankiety internetowej, na którą odpowiedziało 441 respondentów z 42 krajów. Szerokie konsultacje i uznanie sugestii większości zamiast przyjęcia stanowiska ekspertów (np. w kwestii szerokiego ujęcia rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae zamiast jej podziału) spowodowało zresztą kontrowersje w środowisku (Angiosperm Phylogeny Website publikuje w przypadkach spornych klasyfikację sugerowaną przez ekspertów, niżeli przyjętą w APG IV opinię większości).Przylistek (łac.stipula, ang. stipule) – organ wykształcający się po obu stronach nasady ogonka liściowego lub liścia siedzącego u wielu przedstawicieli roślin okrytonasiennych. Wykształcają się one zwłaszcza u podstawy liści zaopatrywanych przez trzy ślady (luki) liściowe. Powstają z dolnej części zawiązka liściowego (z górnej powstaje zwykle ogonek i blaszka liściowa). Wykształcają się jako zróżnicowane morfologicznie i pełniące rozmaite funkcje organy. Często mają postać liściokształtną i pełnią funkcję asymilacyjną (np. u grochu Lathyrus aphaca), czasem dodatkowo chronią zawiązki i młode liście. Szczególną rolę ochronną pełnią łuskowate przylistki okrywające pąk i chroniące go przed uszkodzeniem (np. w przypadku pąków zimujących). U niektórych roślin (np. u robinii) przylistki wykształcają się jako ciernie, u innych mają postać włosków lub gruczołów.




    Warto wiedzieć że... beta

    Krzew – roślina drzewiasta o zdrewniałej łodydze, która od nasady rozgałęzia się na wiele pędów równorzędnych. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej – pnia.
    Aristolochia serpentaria L. – gatunek rośliny z rodziny kokornakowatych (Aristolochiaceae Juss.). Występuje naturalnie w Stanach Zjednoczonych. Ponadto jest uprawiany w Indiach.
    Filogeneza (gr. φυλη – gatunek, ród i γενεσις – pochodzenie) – droga rozwoju rodowego, pochodzenie i zmiany ewolucyjne grupy organizmów, zwykle gatunków. Termin wprowadzony w 1866 roku przez Ernsta Haeckla w Generelle Morphologie der Organismen.
    Kopytnik (Asarum L.) – rodzaj roślin z rodziny kokornakowatych. Obejmuje ok.70-90 gatunków występujących głównie w Azji południowo-wschodniej, zasięg kilku gatunków obejmuje Amerykę Północną, jeden gatunek jest endemiczny dla Europy, w tym także rośnie w Polsce – kopytnik pospolity.
    Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.
    Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji, gutacji i wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.
    Alkaloidy (arabskie alkali – potaż i stgr. εἶδος eidos – postać = „przyjmujący postać zasady”) – według rekomendacji IUPAC z 1995 roku jest to grupa naturalnie występujących zasadowych związków chemicznych (na ogół heterocyklicznych), głównie pochodzenia roślinnego, zawierających azot. Aminokwasy, peptydy, białka, nukleotydy, kwasy nukleinowe, aminocukry i antybiotyki nie są zwykle zaliczane do alkaloidów. Dodatkowo do tej grupy włączone są niektóre obojętne związki chemiczne biogenetycznie związane z alkaloidami zasadowymi.

    Reklama