• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Kasztelan



    Podstrony: 1 [2] [3] [4]
    Przeczytaj także...
    Encyklopedia PWN – encyklopedia internetowa, oferowana – bezpłatnie i bez konieczności uprzedniej rejestracji – przez Wydawnictwo Naukowe PWN. Encyklopedia zawiera około 122 tysiące haseł i 5 tysięcy ilustracji.Biecz – miasto w południowo-wschodniej Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biecz. Leży nad rzeką Ropą, na jednym ze wzgórz Pogórza Karpackiego. Ze względu na swoją bogatą historię często jest nazywane perłą Podkarpacia lub małym Krakowem. Bywa także określany jako polskie Carcassonne, dzięki zachowanym fragmentom średniowiecznych murów miejskich i zabudowy.
    Adam Mikołaj Sieniawski, kasztelan krakowski. Portret nieznanego autorstwa z XVIII wieku

    Kasztelan (łac. comes castellanus) – urzędnik ziemski w średniowiecznej Polsce, wcześniej określany jako komes grodowy lub żupan, nazwa „kasztelan” pojawiła się w XII wieku. Jego rolą było zajmowanie się administracją gospodarczą (ściąganiem danin na rzecz panującego), obroną i sądownictwem na terenie kasztelanii. Kasztelanowi podlegali; chorąży, wojski, sędzia grodowy i włodarz. W hierarchii wartości rola kasztelana był niższą godnością od wojewody.

    Urzędy ziemskie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów wywodziły się z urzędów książęcych z czasów rozbicia dzielnicowego.Nowogródek (biał. Навагрудак, ros. Новогрудок, jid. נאַוואַרעדאָק, Nawaredok) – miasto w obwodzie grodzieńskim Białorusi, na Wyżynie Nowogródzkiej. 29,2 tys. mieszkańców (2010).

    Historia[ | edytuj kod]

    Od początku XIII wieku w źródłach pochodzących z dawnych ziem polskich pojawia się wzmianka o urzędzie kasztelana i o zarządzanym przez niego okręgu – kasztelanii. Nie jest do końca jednak jasne w jaka była funkcjonalność kasztelanów w stosunku do ich wcześniejszego odpowiednika – żupanów.

    Województwo sandomierskie – jednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca od XIV wieku do 1795 r., część prowincji małopolskiej. Obejmowała powierzchnię 23 860 km² posiadając 7 powiatów. Siedzibą wojewody był Sandomierz, a sejmiki ziemskie odbywały się w Opatowie.Rozprza – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim, w gminie Rozprza. Wieś leży nad rzeką Luciążą.

    W tym samym okresie w Niemczech, cesarz Konrad III dokonał reformy administracji i utworzył urząd burgrabiego, według niektórych źródeł Piastowie mogli opierać się na wzorach niemieckich. Natomiast organizacyjny wzór kasztelanii prawdopodobnie zaczerpnięto z Czech, a w XII w. przeniesiono go z Polski na Pomorze. Na ogół przyjmuje się jednak, że kasztelan był zwyczajnie kontynuacją urzędu „pana grodowego”, ale pod zmienioną nazwą. Okręgi kasztelańskie były zazwyczaj dużo mniejsze od okręgów swych funkcjonalnych poprzedników, choć zależało to od regionu. W ziemi krakowskiej istniało 6 kasztelanii, w sandomierskiej 4, w sieradzkiej 3, natomiast w Wielkopolsce ich liczba dochodziła do 30, na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej do 13, a na Śląsku aż 60.

    Międzyrzecz (łac. Meserici, Mederecensis, niem. Meseritz) – miasto w woj. lubuskim, w powiecie międzyrzeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Międzyrzecz. Położone na Pojezierzu Lubuskim, między rzekami Obrą i Paklicą.Dwór obronny to określenie obiektu o cechach mieszkalnych i obronnych, łączącego cechy wieży mieszkalnej, rezydencji typu motte, dworu na kopcu i zamku. Nazywane często zameczkami lub mylnie szlacheckimi fortalicjami.
     Osobny artykuł: Kasztelania.

    Funkcje[ | edytuj kod]

    Podstawowym zadaniem kasztelana była obrona zamku, grodu lub dworu obronnego (ogólnie nazywanych kasztelem), będącego ośrodkiem kasztelanii.

     Osobny artykuł: Kasztel (budynek).

    Kompetencje kasztelana były bardzo szerokie; obejmowały sądownictwo, skarbowość, zarząd dóbr książęcych, a także kwestie związane z wojskowością. W sprawowaniu tych wszystkich funkcji wspomagali go:

  • Chorąży (vexillifer) – odpowiedzialny za gromadzenie rycerstwa do walki.
  • Wojski (tribunus) – zastępujący go w sprawach wojskowych.
  • Sędzia grodowy (iudex castri) – zastępujący go w sądzeniu.
  • Włodarz (vilicus) – zajmujący się sprawami gospodarczymi.
  • Część dochodów z tych danin i z opłat sądowych przypadała kasztelanom jako uposażenie związane ze sprawowanym urzędem.

    Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy – obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.Kruszwica (niem. Kruschwitz) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, leży na Kujawach, w powiecie inowrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kruszwica.
  • Zaświadczenie Łukasza Górki, kasztelana poznańskiego, o pobraniu opłat celnych na komorze lubelskiej od kupców. Dokument z 18 marca 1528 roku.

  • Woskowa pieczęć należąca do Łukasza Górki, zawieszona na pasemku pergaminu.

  • Zapis czynszu na folwarku i ogrodach dla rady Poznania. Sporządzony przez braci kasztelanów, Stanisława i Dobrogosta Ostrorogów. Dokument z 1448 roku.

  • Istotność urzędu[ | edytuj kod]

    Pozycja kasztelana, początkowo wysoka, zaczęła spadać wraz z postępami rozdrobnienia – coraz mniejsze księstwa nie potrzebowały licznej administracji lokalnej. Ponadto nadawanie immunitetów wyłączało spod administracji kasztelana ogromne obszary terenów. W końcowym okresie rozbicia dzielnicowego kasztelan stał się urzędem honorowym, bez żadnej realnej władzy. Wprowadzenie urzędu starosty w czasie panowania czeskiego pozbawiło kasztelana resztek władzy, a podział na kasztelanie zastępował podział na powiaty. Proces ten ułatwiało przyłączenie do Polsku terenów Rusi, na której ów urząd nigdy nie istniał. Ostatnie uprawnienia sądowe kasztelana zostały przeniesione na sądy ziemskie w 1454 roku. Władysław Łokietek podjął w pierwszych latach swych rządów próbę likwidacji kasztelanii poprzez ich nieobsadzanie (przede wszystkim w Wielkopolsce). Proces ten zahamował Kazimierz Wielki. Wraz z upadkiem znaczenia kasztelana znaczenie utraciły także jego urzędy pomocnicze.

    Władysław I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261, zm. 2 marca 1333 w Krakowie) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/1309 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 20 stycznia 1320 roku, król Polski (był pierwszym władcą Polski koronowanym w Krakowie, w katedrze wawelskiej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława), od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.Witebsk (biał. Віцебск, ros. Витебск) – miasto położone w północno-wschodniej części Białorusi, nad rzeką Dźwiną.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Warto wiedzieć że... beta

    Bełz (ukr. Белз, jid. בעלז) – obecnie miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, rejon sokalski, nad rzeką Sołokiją, dopływem Bugu; 2400 mieszkańców (2004). Położony przy samej granicy z Polską.
    Płock – miasto na prawach powiatu na Pojezierzu Dobrzyńskim i w Kotlinie Płockiej, nad Wisłą, w województwie mazowieckim, siedziba ziemskiego powiatu płockiego; historyczna stolica Mazowsza oraz stolica Polski w latach 1079-1138; siedziba rzymskokatolickiej kurii diecezji płockiej (1075); siedziba władz Kościoła Starokatolickiego Mariawitów i mariawickiej diecezji warszawsko-płockiej, port rzeczny, rafineria ropy naftowej (1964), szkoły wyższe, teatry, muzea.
    Województwo krakowskie (łac. Palatinatus Cracoviensis) – jednostka terytorialna Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniejąca od XIV wieku do 1795 r., część prowincji małopolskiej. Obejmowała powierzchnię 17 650 km² posiadając 8 powiatów. Siedzibą wojewody był Kraków, a sejmiki ziemskie odbywały się w Nowym Korczynie.
    Śląsk (śl. Ślunsk, Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Dzieli się na Dolny i Górny Śląsk. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.
    Rypin (niem. - Rippin) – miasto i gmina we wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, w powiecie rypińskim.
    Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, rus. Эльблонг) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla. Także najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. Według danych z 30 czerwca 2012 r. ma 123 977 mieszkańców.
    Rogoźno (niem. Rogasen) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie obornickim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Rogoźno. Położone na Pojezierzu Wielkopolskim, nad rzeką Wełną i jeziorem Rogoźno. Miasto historycznie przynależy do Wielkopolski.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.096 sek.