Kalumet

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wódz Massasoit i gubernator John Carver podczas ceremonii palenia fajki
Obrzęd palenia "fajki pokoju" przez Indian i osadników z Nowego Amsterdamu (późniejszego Nowego Jorku)
Wódz Szoszonów Washakie z kalumetem

Kalumet (z fr. wydrążona trzcina, znany także jako święta fajka lub fajka pokoju) – ozdobna obrzędowa fajka części plemion północnoamerykańskich Indian, palona podczas niektórych ceremonii religijnych, uroczystości społecznych i szczególnie ważnych spotkań towarzyskich, a także w trakcie indywidualnej modlitwy.

Pięć Cywilizowanych Narodów (ang. Five Civilized Nations lub Pięć Cywilizowanych Plemion, ang. Five Civilized Tribes) – pięć plemion indiańskich z południowego wschodu Stanów Zjednoczonych, które na przełomie XVIII w. i XIX w. najbardziej upodobniły się do przedstawicieli cywilizacji zachodniej.Szoszoni – plemię Indian Ameryki Północnej, znanych też jako Węże (ang. Snakes). Należą do rodziny językowej uto-azteckiej. Pierwotnie zamieszkiwali ogromne obszary w dzisiejszych stanach Idaho, Wyoming, Utah, Nevada, Oregon i Montana. Największym skupiskiem Szoszonów był szczep Szoszonów znad Rzeki Wiatrów w Wyoming.

Obrzędowe indiańskie fajki w poszczególnych regionach, plemionach i okresach historycznych różniły się rodzajem zastosowanych materiałów, techniką wykonania i zdobienia oraz sposobem użytkowania. Np. Indianie z tzw. Pięciu Cywilizowanych Narodów wykonywali fajki z wypalanej gliny i trzciny oraz błękitno-zielonkawego kwarcu, plemiona Wielkiej Kotliny - z łososiowego alabastru z Kolorado, a plemiona Wschodniej Krainy Lasów i Wielkich Równin - z dostępnych lokalnie lub pozyskiwanych w drodze handlu określonych rodzajów kamienia (głównie łupków kwarcytowych) i różnych gatunków drewna. Podobne - twarde, ale obrabialne prostymi metodami i narzędziami - materiały służyły Indianom także do wyrobu prywatnych fajek codziennego użytku, głowic maczug wojennych, rzeźb o charakterze religijnym, przedmiotów codziennego użytku i zabawek.

Drewno – surowiec drzewny otrzymywany ze ściętych drzew i formowany przez obróbkę w różnego rodzaju sortymenty. Zajmuje przestrzeń pomiędzy rdzeniem, a warstwą łyka i kory. Pod względem technicznym drewno jest naturalnym materiałem kompozytowym o osnowie polimerowej wzmacniany ciągłymi włóknami polimerowymi, którymi są podłużne komórki zorientowane jednoosiowo.Fajka – przedmiot służący do palenia tytoniu lub innych substancji, składający się zwykle z ustnika (rurki, trzymanej w ustach) i główki (komory spalania), połączonej z ustnikiem przez cybuch.

Fajek o charakterze ceremonialnym, magicznym, nie palono dla przyjemności (służyły do tego zwykłe fajki). W fajkach palono różne mieszanki dzikiego tytoniu i innych aromatycznych ziół (miały one różne nazwy, w niektórych językach Indian mieszankę taką zwano kinnikinnick). Wśród Indian Ameryki Północnej mieszanki te nie miały właściwości halucynogennych.

Łupek – dość niejednoznaczne pojęcie opisujące grupę skał, wykazujących dobrą łupkowatość (złupkowacenie). Najczęściej określenie to dotyczy skał metamorficznych (łupek metamorficzny lub też łupek krystaliczny), lecz jest także powszechnie stosowane do skał osadowych o podobnym wyglądzie (łupek osadowy). Polski termin łupek odpowiada angielskim shale, slate, schist, czy czeskim břidlice i svor. Jest to skała o zróżnicowanym składzie i o charakterystycznej teksturze łupkowej. Tekstura łupków osadowych jest spowodowana pierwotnym uwarstwieniem sedymentacyjnym lub wtórnym złupkowaceniem.Język francuski (fr. langue française lub français) – język pochodzenia indoeuropejskiego z grupy języków romańskich. Jako językiem ojczystym posługuje się nim ok. 80 mln ludzi: ok. 65 mln Francuzów, ok. 4,5 mln Belgów (czyli 42%), ok. 1,5 mln Szwajcarów (czyli 20%), a także ok. 8 mln mieszkańców kanadyjskich prowincji Québec, Ontario i Nowy Brunszwik. Ok. 201 milionów osób na całym świecie używa francuskiego jako języka głównego (oszacowanie z 2009 r. według Organisation mondiale de la Francophonie), a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, w których francuski jest jednym z języków urzędowych, bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego, jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, w których jest jedynym językiem urzędowym.

Podczas spotkań Indian z różnych grup, a później także podczas spotkań z białymi ceremonia palenia kalumetu przez przywódców obu stron bywała elementem mającym uwiarygodnić (zwłaszcza w oczach Indian) szczerość intencji uczestników spotkania, podnieść rangę negocjacji, potwierdzić trwałość zawieranych porozumień i traktatów. Rytuał palenia obrzędowej fajki był też istotnym elementem innych, bardziej rozbudowanych, ceremonii o charakterze religijnym, takich jak oczyszczający szałas potu, doroczny Taniec Słońca Indian Wielkich Równin i inne uroczystości charakterystyczne dla poszczególnych kultur tubylczych ludów Ameryki.

Alabaster − zbity, dobrze prześwitujący, biały lub nieco zabarwiony (np. na żółtawo, zielonkawo, różowawo) minerał, będący drobnoziarnistą odmianą gipsu.W celu podkreślenia odrębności kulturowej różnych plemion Indian Ameryki Północnej i Środkowej wyróżnia się tzw. kręgi kulturowe (zwane też przez niektórych autorów areałami, obszarami lub regionami kulturowymi). Ich liczba i obejmowany obszar różnią się w zależności od autora (źródła).

Cybuch (główka) kalumetu wykonany jest zazwyczaj z gliny lub miękkiego kamienia fajkowego, zwanego katlinitem, wydobywanego przez Indian od wieków m.in. w uważanym przez nich za święte miejsce kamieniołomie Pipestone w obecnym stanie Minnesota (od 1937 roku jest to pomnik narodowy, eksploatowany wyłącznie przez tubylczych Amerykanów), a także w Dakocie Południowej i Manitobie. Z charakterystyczną czerwonawą barwą katlinitu poszczególne plemiona wiązały rozmaite mity o jego pochodzeniu, mające w ich przekonaniu dowodzić szczególnej mocy danej fajki i ceremonii z jej użyciem. Indianie Równin wyrabiali kalumety także z błękitnej odmiany katlinitu oraz białych, zielonych i biało-czarnych marmurów z Dakoty Pd. i Wyomingu. Wykonanie kalumetu wiązało się zawsze z określonymi przygotowaniami o duchowym charakterze i zrytualizowanymi zasadami postępowania.

Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.Tubylczy Amerykanin (inaczej rdzenny Amerykanin, czasem też "rodowity Amerykanin", ang. Native American) – wieloznaczne pojęcie, które w zależności od autora i kontekstu może oznaczać:

Ustnik (lulka), wykonany zazwyczaj z jednego kawałka wydrążonego w środku drewna lub trzciny, ozdabiany jest w różny sposób, charakterystyczny dla poszczególnych plemion i kręgów kulturowych kontynentu. Sposoby ozdabiania różniły się znacznie między sobą i zależały od wzorów danej kultury tubylczej, czasu i miejsca powstania fajki oraz indywidualnych upodobań i zdolności twórcy lub właściciela.

Ameryka – część Ziemi położona na zachodniej półkuli, w skład której wchodzą dwa kontynenty: Ameryka Północna i Ameryka Południowa. Rozciąga się na długości ponad 15 tys. km od Archipelagu Arktycznego po Ziemię Ognistą. Niekiedy na oznaczenie obu Ameryk używa się także określeń Nowy Świat lub półkula zachodnia.Taniec słońca (ang.: Sun Dance) był charakterystyczną dla Indian Prerii uroczystością religijną, gromadzącą corocznie (zwykle w połowie lata) w jednym miejscu całe plemię. Około dwudziestu plemion prerii dokonywało tego obrzędu, a nie spotykano go tylko u Paunisów, Wichita i Omaha oraz u kilku południowych plemion Dakotów. Szczególnie dużą wagę do obrzędów Tańca Słońca przywiązywali Dakotowie, Szejenowie i Arapahowie.

Kamień fajkowy i drewno na kalumety obrabiano od stuleci przy pomocy prostych, lecz skutecznych narzędzi, takich jak wiertła łukowe i krzemienne groty. Polerowano je przy pomocy kamieni, żwiru, piasku, surowej skóry i wody, często rzeźbiono lub malowano, a na końcu natłuszczano i ozdabiano. Do ich ozdabiania służyły rozmaite materiały - mogące symbolizować np. różne żywioły, elementy i stworzenia "Matki Ziemi" lub kolejne etapy w życiu człowieka - takie jak: skóra zwierząt, drobne kości, pióra ptaków, kamienie, muszle, włosy ludzkie lub zwierzęce, później także elementy szklane (koraliki) i metalowe.

Wielkie Równiny – rozległa kraina geograficzna, a zarazem krąg kulturowy na obszarze Kanady i USA, u podnóża Kordylierów. Obszar ten, zbudowany z mezozoicznych i trzeciorzędowych wapieni i piaskowców, charakteryzuje się płaskim ukształtowaniem terenu i niemal wyłącznie trawiastą roślinnością (poza lasami łęgowymi w dolinach rzecznych), tzw. prerią. Obszar ten leży w kilku strefach klimatycznych. Silny wpływ na jego klimat ma bliskość Kordylierów.Massasoit (ur. ok. 1580, zm. w 1661) – sachem (wódz) północnoamerykańskiego plemienia Indian Wampanoagów, który w 1621 roku zawarł traktat pokojowy z Anglikami.

Współcześnie obrzędowa fajka pozostaje ważnym elementem rozmaitych ceremonii wyznawców plemiennych religii i uczestników tradycyjnych obrzędów tubylczych w całej Ameryce Północnej oraz jednym z typowych przedmiotów mocy uczestników ruchów New Age. Fajki takie, często przekazywane z pokolenia na pokolenie, otaczane są przez ich opiekunów i użytkowników szczególną czcią i stosownie przechowywanie. Fajki tego typu uważane są za przedmioty "święte", kluczowe dla tożsamości grupowej i religijnej, obdarzone magiczną mocą i wymagające szczególnego traktowania (nie wolno ich np. profanować przez kontakt z alkoholem lub narkotykami, wykorzystywanie w złych intencjach lub sprzedaż innej osobie).

Marmur (z stgr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów jako marmur definiuje wyłącznie skały węglanowe, przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 °C, wysokie ciśnienie), nazywając skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu „wapień krystaliczny” używa się w przypadku skał metamorficznych, jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej, poddanej metamorfizmowi.Kwarcyt - skała metamorficzna, która powstała przez przeobrażenie piaskowców i mułowców zbudowanych niemal wyłączne z okruchów kwarcu. W Polsce kwarcyty występują głównie w masywach metamorficznych Sudetów.

Wykonywane współcześnie, lecz stylizowane na dawne kalumety, fajki (lub ich elementy, np. rzeźbione główki) są też obecnie typowym wyrobem wielu indiańskich (a także i nie-indiańskich) rzemieślników, posiadającym nierzadko wysoką wartość artystyczną i handlową. Z tych względów są eksponatami cenionymi przez muzea i galerie sztuki, gromadzonymi (a także wytwarzanymi) również przez prywatnych kolekcjonerów - indianistów.

Pipestone – miasto (city), ośrodek administracyjny hrabstwa Pipestone, w południowo-zachodniej części stanu Minnesota, w Stanach Zjednoczonych, położone na płaskowyżu Coteau des Prairies. W 2013 roku miasto liczyło 4157 mieszkańców.Święte miejsca tubylczych ludów Ameryki Północnej – święte miejsca modlitwy i kultu tubylczych ludów Ameryki Północnej, zazwyczaj o naturalnym charakterze i szczególnej formie, czasem z wtórnymi elementami sanktuariów tworzonych przez wyznawców plemiennych religii tubylczych, wykorzystywane nierzadko przez setki lat, od czasów poprzedzających kontakty Indian Ameryki Północnej z Europejczykami do dziś. Współcześnie wiele z kilkuset tubylczych sanktuariów znanych w Ameryce Północnej jest zagrożonych przez działalność człowieka, niektóre zostały bezpowrotnie zniszczone, inne – objęte ochroną lub przekazane pod kontrolę tubylców.

W kulturze popularnej jest to przedmiot i rytuał spopularyzowany, ale i zniekształcony - m.in. dzięki powieściom Karola Maya - jako "fajka pokoju", rodzaj ogólnoindiańskiego (nieistniejącego nigdy w takiej uniwersalnej formie) symbolu pokoju, przyjaźni i harmonii z naturą.

Mit (stgr. μῦθος mythos – "myśl, zamysł, temat rozmowy, opowieść, baśń") – opowieść o otaczającym ludzkość świecie, opisująca historię bogów, zjawisk paranormalnych, demonów, legendarnych bohaterów oraz historię stworzenia świata i człowieka. Próbowała ona wyjaśnić odwieczne zagadnienia dotyczące bytu ludzkiego, mistyki, życia i śmierci, dobra i zła, jak również istnienie zjawisk przyrody (np. pory roku, piorun). Z religiologicznego punktu widzenia mit, obok świętych ksiąg jest teologicznym uzasadnieniem przedmiotu wiary religijnej.Manitoba – prowincja Kanady leżąca w środkowej części kraju. Od wschodu graniczy z Ontario, od zachodu z Saskatchewan, od północy z terytorium Nunavut oraz na południu ze stanami USA Minnesota i Dakota Północna. Największym miastem prowincji i zarazem jej stolicą jest Winnipeg.




Warto wiedzieć że... beta

Karl Friedrich May, Karol May (ur. 25 lutego 1842 w Ernstthal, zm. 30 marca 1912 w Radebeul pod Dreznem) – powieściopisarz niemiecki, znany głównie z powieści przygodowych o "Dzikim Zachodzie". Jeden z najpopularniejszych i najlepiej sprzedających się pisarzy w historii literatury niemieckiej.
Indianiści – popularne określenie miłośników kultury Indian, w Polsce kojarzonych zwykle z Polskim Ruchem Przyjaciół Indian (choć nie zawsze w praktyce związanych z PRPI). Utożsamiani często ze stosunkowo najliczniejszą w kraju grupą miłośników kultury materialnej Indian Wielkich Równin XIX w. Określani czasem błędnie jako "Polscy Indianie".
Psychodeliki (rzadko: psychedeliki) – grupa substancji psychoaktywnych (obejmująca także dysocjanty i delirianty), wywołujących zmiany percepcji, świadomości, sposobu myślenia oraz sposobu odczuwania emocji.
Ludy tubylcze (ang. indigenous peoples) – pojęcie nie posiadające uniwersalnej, powszechnie przyjętej definicji, mogące odnosić się do każdej grupy etnicznej zamieszkującej region geograficzny, z którym grupa ta posiada najwcześniejszy historycznie związek.
Grupę języków rdzennej ludności obu Ameryk wydziela się ze względów czysto geograficznych, jak dotąd nie udało się bowiem ustalić ich wzajemnego pokrewieństwa. Grupa ta jest silnie zróżnicowana i w dalszym ciągu, ze względu na słaby stopień poznania wielu należących do niej języków (zwłaszcza tych z obszaru Amazonii), wśród językoznawców nie ma zgody co do ich ostatecznej klasyfikacji. Udało się jednak wydzielić kilka rodzin językowych, co do których aktualnie nie zgłasza się już zastrzeżeń albo które uznawane są przez zdecydowaną większość specjalistów.
Narodowy pomnik Stanów Zjednoczonych (ang. national monument) - obszar chroniony, który podobnie jak park narodowy regulowany jest przez prawo federalne. Podstawowe różnice są następujące:
Traktaty indiańskie (ang. Indian treaties) - pisemne umowy zawierane w okresie kolonizacji między tubylczymi ludami Ameryki Północnej (zwanymi First Nations) a upoważnionymi przedstawicielami brytyjskiej Korony oraz państw postkolonialnych - Kanady i Stanów Zjednoczonych.

Reklama