Jaz ruchomy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
zamknięcia sektorowe (Jaz Różanka)
zamknięcia kozłowo-iglicowe (Jaz Psie Pole)
zamknięcia walcowe (Jaz walcowy)

Jaz ruchomy, jaz z zamknięciami – rodzaj jazu charakteryzujący się tym, że w przeciwieństwie do jazów stałych, jazy ruchome wyposażone są zgodnie ze swą nazwą w elementy ruchome – zamknięcia. Są to konstrukcje betonowe lub żelbetowe o wysokości piętrzenia do 15 m, stanowiące budowlę piętrzącą i równocześnie będące także, dzięki ruchomym zamknięciom, urządzeniem upustowym. W odniesieniu do małych jazów, z najprostszymi zamknięciami obsługiwanymi ręcznie stosuje się określenie zastawka, a w stosunku do nieco większych jazów z zamknięciami poruszanymi za pomocą prostych mechanizmów napędzanych ręcznie, stosuje się określenie jaz zastawkowy (stawidło). W wyniku budowy jazu z zamknięciami powstaje zbiornik przepływowy o stałym poziomie piętrzenia, z możliwością czasowego obniżenia tego poziomu w stosunkowo niewielkim zakresie.

Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z różnych skał i minerałów o średnicy większej niż 2 mm, do nawet kilku centymetrów.Wypad to część budowli hydrotechnicznej obejmująca na stanowisku dolnym budowli ubezpieczenie dna i brzegów realizująca w strefie aktywnej funkcję rozpraszania energii wody przepływającej przez urządzenia upustowe. Wypad jest nieodłączną częścią budowli, przede wszystkim dla budowli piętrzących (np. jaz, zapora, elektrownia wodna), ale bywa także niezbędny dla innych budowli, np. poniżej progu lub stopnia, które należą do kategorii budowli regulacyjnych. Za wypadem realizowane jest pasywna strefa tłumienia energii wody za pomocą kolejnej części budowli, którym jest tzw. poszur. Wypad formowany jest w formie niecki wypadowej, tj. odpowiednio dobranego i umocnionego zagłębienia, w którym kształtuje się tzw. odskok hydrauliczy. Za niecką wypadową mogą występować urządzenia (odpowiednio ukształtowana konstrukcja budowlana) do rozpraszania energii (np. szykany). Rzadziej stosuje się inne ukształtowanie wypadu, tylko w uzasadnionych przypadkach, np. wypady o pochylonym i załamanym dnie. Wypad wykonuje się jako konstrukcję betonową lub żelbetową. Dla niewielkich budowli o małej wysokości piętrzenia, np. dla wyżej wymienionych budowli regulacyjnych, wypad może zostać wykonany jako konstrukcja siatkowo-kamienna, a nawet drewniana, czy drewniano-kamienna.

Jazy te są podstawową budowlą hydrotechniczną umożliwiającą budowę stopni wodnych na rzekach i mniejszych ciekach w obszarach nizinnych i podgórskich. Jak wyżej zaznaczono wynikiem ich budowy jest powstanie zbiornika przepływowego, który może służyć określonym celom, między innymi: zaopatrzeniu w wodę (ujęcia wody), żegludze (kanalizacja rzek, utrzymanie wymaganej głębokości tranzytowej), budowa elektrowni wodnych, podniesienie zwierciadła wody gruntowej na terenach przyległych, sport i rekreacja na powstałym zbiorniku, wydobycie żwiru i inne.

Dyspozytornia to pomieszczenie lub budynek wyposażone w środki łączności, monitoringu lub urządzenia sterownicze, z którego centralnie kieruje się, przykładowo:Budowla piętrząca – rodzaj budowli hydrotechnicznej umożliwiający stałe lub okresowe piętrzenie wody (a także innych substancji płynnych lub półpłynnych), ponad przyległy teren albo akwen. Podstawowym aktem prawnym w Polsce definiującym wymagania techniczno-budowlane dla budowli piętrzących jest wydane na podstawie odpowiedniej delegacji ustawowej, zawartej w Prawie budowlanym, rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budowle hydrotechniczne i ich usytuowanie.

Jazy z zamknięciami dzieli się na rodzaje, których nazwy pochodzą od rodzaju zastosowanego zamknięcia głównego oraz w mniejszym stopniu od wielkości jazu (która determinuje możliwość zastosowania zamknięć obsługiwanych ręcznie lub za pomocą prostych mechanizmów lub wymusza stosowanie zamknięć z innymi napędami):

Jaz Elektrowni Wodnej Wrocław I – jaz położony we Wrocławiu na rzece Odrze. a dokładniej na jej odnodze, tzw. Odrze Południowej, w ramach Wrocławskiego Węzła Wodnego. Jaz ten wchodzi razem ze Śluzą Mieszczańską, Jazem Elektrowni Wodnej Wrocław II i innymi budowlami, w skład Mieszczańskiego Stopnia Wodnego – Śródmiejskiego Węzła Wodnego Dolnego. Jaz ściśle współpracował z elektrownią wodną I (Południową) – utrzymywał na jej potrzeby odpowiedni poziom piętrzenia, niezbędny do uzyskania jak największej produkcji energii elektrycznej; oraz współpracował z jazem i elektrownią II (Północną). Położony jest w 252,45 km biegu rzeki. Jaz ten budowany był w latach 1921–1924, a 1959 roku został gruntownie przebudowany dla potrzeb zwiększenia poziomu piętrzenia o 96 cm. Po tzw. powodzi tysiąclecia wykonano niezbędne remonty w rejonie jazu, w tym między innymi przylegających nabrzeży. Obecnie, w związku z udostępnieniem przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej we Wrocławiu dla potrzeb żeglugi Śródmiejskiego Węzła Wodnego, jazy elektrowni piętrzą także wodę dla żeglugi i powstałych tu przystani jachtowych (np. Marina Topacz) oraz pasażerskich.Teren - każdy dowolnie określony fragment powierzchni lądowej. Termin spełniający taką samą funkcję jak akwen w odniesieniu do powierzchni wodnej.
  1. jazy o zamknięciach płaskich
  2. zastawki
  3. jazy zastawkowe (stawidła)
  4. jazy zasuwowe
  5. zasuwy jednodzielne
  6. zasuwy dwudzielne
  7. jednodzielne z klapą
  8. opuszczano-podnoszone
  9. jazy segmentowe
  10. jazy klapowe
  11. jazy sektorowe
  12. jazy kozłowe
  13. jazy kozłowo-iglicowe
  14. jazy kozłowo-płytowe
  15. jazy mostowe
  16. jazy walcowe
  17. jazy dachowe
  18. jazy powłokowe.

Ponadto wyróżnia się jazy dwupoziomowe, przy czym na zamknięcia górne i dole mogą być zastosowane różne rodzaje zamknięć, np. na zamknięcia górne mogą zostać zastosowane zamknięcia klapowe lub segmentowe, a na dolne zamknięcia segmentowe, sektorowe lub zasuwy. Należy także podkreślić, że budowane są jazy, w których stosowane mogą być zespoły różnych zamknięć w poszczególnych przęsłach, a także mogą istnieć przęsła stałe, obok przęseł z zamknięciami.

Głębokość tranzytowa – najmniejsza głębokość, jaką ma szlak żeglowny określonego odcinka śródlądowych dróg wodnych.Zbiornik wodny – zagłębienie terenu wypełnione wodą stojącą (w przeciwieństwie do cieków – wód płynących).

Wyróżnia się także typy jazów z zamknięciami w zależności od progu:

  • jazy progowe
  • z wysokimi progami
  • z niskimi progami
  • jazy bezprogowe.
  • Rozróżnia się także jazy w zależności od przyjętego rozwiązania dla przelewu:

  • bezprogrowe
  • z progami o kształtach praktycznych
  • bez wstawek poziomych
  • z wstawkami poziomymi
  • o szerokiej koronie
  • o ostrej krawędzi.
  • Jaz z zamknięciami składa się z płyty dennej, jaz progowe – z progu, dwóch przyczółków na obu brzegach cieku, ewentualnych filarów przy jazach wieloprzęsłowych, oraz wypadu (z urządzeniami do rozpraszania energii wody, np. niecka wypadowa, szykany), poszuru (ubezpieczenie dolne przed podmyciem za wypadem) i ponuru (ubezpieczenie górne przed jazem). Zamknięcia jazu umieszczane są pomiędzy przyczółkami i filarami (jeżeli występują) i opierają się na płycie lub progu. W przyczółkach i filarach wykonuje się wnęki na zamknięcia (zamknięcia główne) i wnęki na szandory (zamknięcia remontowe). Tu także mogą zostać umieszczone maszynownie i sterownie jazu umożliwiające manewrowanie zamknięciami.

    Nizina – równinna lub prawie równinna wielka forma ukształtowania terenu, obszar leżący na wysokości od 0 do 300 m n.p.m..Jaz Psie Pole – jaz kozłowo-iglicowy, położony we Wrocławiu, wybudowany w ramach Stopnia Wodnego Psie Pole. Jaz piętrzy wody odnogi rzeki Odry – w 2,930 km Starej Odry. Jaz został wybudowany podczas realizacji inwestycji z zakresu hydrotechniki prowadzonej we Wrocławiu, polegającej na przebudowie drogi wodnej na rzece Odra prowadzącej do i przez miasto, ale z pominięciem centrum miasta, tj. Śródmiejskiego Węzła Wodnego. Inwestycja ta była przeprowadzona w latach 1892-1897 i polegała na budowie nowego szlaku żeglugowego, głównie pod kątem możliwości przewozu drogą wodną materiałów masowych, szczególności węgla z Górnego Śląska. W tym celu, częściowo istniejącym wcześniej korytem, służącym do odprowadzenia wód wezbraniowych i powodziowych, a częściowo nowym Kanałem Miejskim przeprowadzono nową drogę wodną, tzw. Drogę Wielkiej Żeglugi, Wrocławski Szlak Miejski.

    Zobacz też[ | edytuj kod]

  • jaz stały
  • stopień wodny
  • zamknięcie
  • Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Wiesław Depczyński, Andrzej Szamowski, Budowle i zbiorniki wodne, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1997 r., Inżynieria Środowiska, ​ISBN 83-87012-66-1
  • Jaz walcowy – urządzenie hydrotechniczne służące piętrzeniu wody na rzekach, kanałach. Stopień piętrzenia jest większy niż w przypadku jazów iglicowych.Mechanizm – zespół współpracujących ze sobą części składowych maszyny lub przyrządu spełniających określone zadanie, jak np. przenoszenie ruchu, sił, sygnałów.




    Warto wiedzieć że... beta

    Wysokość piętrzenia – to różnica rzędnej maksymalnego poziomu piętrzenia i rzędnej zwierciadła wodny dolnej, odpowiadającej przepływowi średniemu niskiemu. Wielkość ta zdefiniowana jest w rozporządzeniu w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budowle hydrotechniczne i ich usytuowanie i w innych aktach prawnych. Jej wartość dla danej budowli piętrzącej ma istotne znaczenie w zakresie zdefiniowanych w tym rozporządzeniu wymagań dotyczących między innymi kategorii hydrotechnicznej, zasad kształtowania obiektu budowlanego, współczynników bezpieczeństwa i wielu innych zagadnień, związanych z projektowaniem, budową i eksploatacją pewnej budowli hydrotechnicznej. Jest ona stosowana jako wielkość graniczna decydująca o wymaganiach stawianych tym budowlom. Najłagodniejsze wymagania dotyczą budowli o wysokości piętrzenia nie przekraczającej 2,0 m.. Wysokość piętrzenia jest jedną z podstawowych informacji, które muszą być zawarte w instrukcji gospodarowania wodą dla zbiorników i stopni wodnych.
    Zbiornik przepływowy – to rodzaj zbiornika wodnego powstałego w wyniku przegrodzenia rzeki lub innego cieku wodnego jazem lub zaporą, w celu utrzymania stałego, określonego poziomu wody w stanowisku górnym budowli piętrzącej. Typowy zbiornik przepływowy nie posiada zdolności retencyjnych (objętości użytkowej), a poziom wody w zbiorniku jest stały. Dla pewnych zbiorników w określonym celu, np. dla potrzeb elektrowni wodnej w celu wykorzystania pewnej objętości warstwy wody w szczytach energetycznych do zwiększonej produkcji energii elektrycznej, mogą jednakże zostać dopuszczone pewne, stosunkowo niewielkie wahania wody w zbiorniku, w typowych przypadkach do 1 m (zbiorniki przepływowe z wyrównaniem dobowym). Przykładem takiego zbiornika jest największy, przepływowy zbiornik wodny w Polsce, zlokalizowany na rzece Wisła, Zbiornik Włocławek o pojemności 408 mln m, dla którego dopuszczalne są wahania stanów wody rzędu 0,64-0,66 m.
    Budowla hydrotechniczna – budowla służąca gospodarce wodnej, kształtowaniu zasobów wodnych i korzystaniu z wód. Pojęcie budowli hydrotechnicznej obejmuje także urządzenia i instalacje techniczne związane z daną budowlą. Budowle hydrotechniczne można podzielić na:
    Żegluga (transport wodny) – jedna z form transportu. Oznacza w szczególności przewóz statkami, w celach zarobkowych, pasażerów i ładunków, przez wody morskie lub śródlądowe.
    Jaz dwupoziomowy (jaz dwupiętrowy, jaz z belką piętrzącą) – jaz, w którym zastosowano dwa rodzaje urządzeń upustowych z zamknięciami, położonymi jeden pod drugim na dwóch poziomach, rozdzielonych belką piętrzącą (częścią korpusu jazu). Górny poziom stanowi przelew, który może być wyposażony w wybrany rodzaj zamknięć, lub stanowić jaz stały. Dolne urządzenie upustowe stanowi spust wyposażony w odpowiedniego rodzaju zamknięcia. Oba poziomy urządzeń upustowych są umieszczone w jednym bloku budowli piętrzącej. Takie rozwiązanie stosowane jest np. jako element przelewowo-spustowy zapór ziemnych. Przykładem zastosowania takiego rozwiązania w Polsce jest jaz stanowiący element upustowy zapory zbiornika zaporowego Jeziorsko na Warcie, w którym jako zamknięcie górne przelewu zastosowano klapy, a jako dolne – segmenty.
    Jaz zastawkowy, stawidło – to rodzaj jazu wyposażonego w zamknięcia płaskie, na tyle duże, że do ich przemieszczania niezbędne jest zastosowanie prostego mechanizmu, napędzanego najczęściej ręcznie. Stosowane jest przemieszczanie zamknięcia za pośrednictwem listew palczastych, łańcuchów, kół zębatych i ślimaków. Obsługa takiego zamknięcia wykonywana jest ręczenia za pomocą korby, rzadziej stosuje się napęd elektryczny. Jako zamknięcie tego rodzaju jazu stosuje się płaskie zastawki drewniane, zespolone kształtownikami stalowymi, lub zasuwy całkowicie stalowe. Stosowane są również zasuwy dwudzielne dla większych wysokości zamknięcia. Jaz zastawkowy jest więc stopniem wodnym większym od zastawki, w której niewielka wielkość zamknięcia pozwala na ręczne zakładanie i otwieranie zamknięcia, i mniejszym od innych jazów z zamknięciami, w których wielkość zamknięcia wymusza konieczność stosowania odpowiednich siłowników.
    Zasuwa – w hydrotechnice rodzaj zamknięcia płaskiego stosowanego na budowlach hydrotechnicznych jako zamknięcie główne dla urządzeń upustowych, a także jako inne zamknięcia, np. jako zamknięcia kanałów obiegowych. Zasuwy mogą być podzielone według różnych kryteriów. Jednym z podstawowych jest sposób otwarcia i zamknięcia zasuwy: stosowane są zasuwy podnoszone i opuszczane. Ponadto stosuje się rozwiązania zmierzające do umożliwienia bardziej elastycznego sterowania przepływem: oprócz zasuw stanowiących jednolite wrota, stosuje się także zasuwy wielodzielne, przeważnie dwudzielne, oraz połączenie zasuwy z innymi typami zamknięć, np. zasuwa z klapą umieszczoną na górze zasuwy, przeznaczoną do przepuszczania przez stopień wodny kry i śryżu. Samo zamknięcie wykonane jako zasuwa może pełnić różne dodatkowe funkcje: np zasuwa zastosowana jako zamknięcie śluzy komorowej może służyć także do napełniania lub opróżnia komory tej śluzy (samodzielnie lub w połączeniu z innymi systemami napełniania i opróżniania komory).

    Reklama