• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Izabela Czartoryska



    Podstrony: [1] [2] [3] [4] [5] 6 [7] [8] [9] [10]
    Przeczytaj także...
    Piotr III Fiodorowicz, Пётр III Федорович (ur. 21 lutego 1728 w Kilonii, zm. 17 lipca 1762 w Ropszy k. Sankt Petersburga) – cesarz Rosji od 5 stycznia do 9 lipca 1762, książę Holsztynu, syn Anny, siostry Elżbiety.Wołczyn (białor. Воўчын) – wieś w obwodzie brzeskim, w rejonie kamienieckim Białorusi; do 1945 w Polsce, w województwie poleskim, w powiecie brzeskim, siedziba gminy Wołczyn.
    Plan puławski[ | edytuj kod]
    Depesza Adama Jerzego Czartoryskiego do Andrieja Razumowskiego, ambasadora Rosji w Wiedniu, wysłana z Puław w październiku 1805, dotycząca sprawy polskiej w ramach tzw. planu puławskiego

    Tymczasem synowie księżnej, Adam Jerzy i Konstanty Adam, od 1795 przebywali na dworze carskim w Petersburgu, tylko sporadycznie odwiedzając Puławy. Służyli carycy Katarzynie II, a po jej śmierci w 1796 carowi Pawłowi I. Ten zezwolił na powrót do kraju Konstantemu, Adam Jerzy natomiast pozostał na petersburskim dworze, od czerwca 1797 był adiutantem wielkiego księcia i następcy tronu Aleksandra. Od początku pobytu w Petersburgu Adama i Aleksandra połączyła nić głębokiej przyjaźni, wynikająca ze wspólnych poglądów politycznych – Aleksander był wtedy ogarnięty duchem idealizmu i nosił się z planami dokonania poważnych reform demokratycznych w państwie rosyjskim po wstąpieniu na tron. Przyjaźń ta nie przeszkodziła też jednak nawiązaniu przez Adama Jerzego romansu z żoną przyjaciela, wielką księżną Elżbietą, romansu nawiązanego i utrzymywanego za wiedzą i zgodą Aleksandra, który nie darzył swojej żony prawdziwą miłością. Kiedy ze związku tego urodziło się dziecko, w sierpniu 1799 rozwścieczony car zesłał Adama Jerzego jako posła na Sardynię, po zamordowaniu Pawła I i wstąpieniu na rosyjski tron Aleksandra I w 1801 Czartoryski mógł jednak powrócić do Petersburga. Wkrótce zaczął też piąć się po szczeblach kariery urzędniczej w państwie carskim – we wrześniu 1802 Adam Jerzy Czartoryski został mianowany zastępcą ministra spraw zagranicznych, a kiedy urzędujący minister Aleksander Woroncow ze względu na stan zdrowia ustąpił ze stanowiska, w lutym 1804 Adam Jerzy zajął jego miejsce.

    Fryderyk II Wielki, Friedrich II von Hohenzollern (ur. 24 stycznia 1712 w Berlinie, zm. 17 sierpnia 1786 w Poczdamie) – król Prus w latach 1740-1786. Pod jego rządami Prusy stały się jednym z najpotężniejszych państw europejskich.Pomorze Przednie d. Przedpomorze (niem. Vorpommern, pom. Przédnô Pòmòrskô) – kraina historyczna; leżąca w Niemczech zachodnia część Pomorza wraz ze Szczecinem; wchodzi w skład kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern). Po polsku dawniej zwane też "Pomorze Zaodrzańskie". Rozciąga się od Odry do Rostocku. Linia brzegowa jest zróżnicowana i bogata w wyspy m.in Rugię i Uznam.

    Przyjacielskie stosunki łączące Adama Jerzego Czartoryskiego z carem Aleksandrem mogły też przyczynić się do opracowania w 1805 tzw. planu puławskiego, którego głównym architektem był młodszy książę Adam. Nazwa „plan puławski” przyjęła się od wizyty cara Aleksandra w Puławach w okresie od 30 września do prawdopodobnie 16 października 1805; początki koncepcji, która później otrzymała tę nazwę, datują się jednak już od końca wiosny lub początku lata 1805, kiedy to minister Czartoryski zaczął pracować nad planem wystąpienia zbrojnego przeciwko Prusom. Przyczyną opracowania planu był była chęć, w związku z montowaną III koalicją antyfrancuską, zmuszenia Królestwa Prus, które w obliczu zbliżającego się kolejnego konfliktu w Europie chciały zachować neutralność, do wystąpienia przeciwko Francji i przepuszczenia przez swoje terytorium wojsk rosyjskich.

    Dragoni – żołnierze formacji wojskowej zwanej dragonią, „wynalezionej” przez Henryka IV, króla Francji w końcu XVI wieku. Walczyli pieszo (rodzaj piechoty), a poruszali się wierzchem (konno). Używali zarówno broni palnej, jak i białej. Od XVIII w. regimenty dragonii coraz częściej walczyły również konno. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów byli żołnierzami autoramentu cudzoziemskiego.Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po 1701, wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego. Terytorium Królestwa Prus obejmowało dwie trzecie całego obszaru Cesarstwa Niemieckiego.

    Część historyków interpretuje to jako koncepcję odrodzenia państwa polskiego konkurencyjną dla orientacji napoleońskiej (Księstwo Warszawskie jeszcze wtedy nie zostało powołane przez Napoleona), przewidującą pokonanie Prus – w walkach miałyby uczestniczyć również polskie ochotnicze formacje wojskowe – i utworzenie autonomicznego państwa polskiego pod berłem Aleksandra z przyłączonymi ziemiami zaboru pruskiego i Galicją, którą pozyskano by od Austrii w zamian za nabytki w Niemczech lub północnych Włoszech. Zdaniem Jerzego Skowronka jednak „program [planu puławskiego] w sprawie polskiej był znacznie skromniejszy, aniżeli sugerowali to później współpracownicy i apologeci księcia Adama oraz znaczna część historyków”.

    Gotfryd Ernest Groddeck spolszczona forma nazwiska: Grodek, (ur. 17 listopada 1762 w Gdańsku, zm. 11 kwietnia 1825 w Kijowcu w guberni mińskiej w posiadłości Łaskich) – filolog klasyczny, krytyk literacki, tłumacz, numizmatyk, profesor Uniwersytetu Wileńskiego.Adam Jerzy Czartoryski książę herbu własnego, pseud.: Toulouzan, (ur. 14 stycznia 1770 w Warszawie, zm. 15 lipca 1861 w Montfermeil) – polski mąż stanu, minister spraw zagranicznych Imperium Rosyjskiego w latach (1804-1806), wiceprezes Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego w 1815 roku, senator-wojewoda Królestwa Polskiego (1815), prezes Rządu Narodowego Królestwa Polskiego (1831), prezes Senatu, pisarz, poeta, mecenas sztuki i kultury, odznaczony Orderem Orła Białego (w 1815), wielki skarbnik Katolickiego Wielkiego Przeoratu w Rosji kawalerów maltańskich w 1798 roku.

    Wahania cara i rozwój sytuacji politycznej doprowadziły ostatecznie do fiaska planu, który tymczasem przybrał już konkretną postać planu sztabowego. 18 września 1805 Aleksander zawiesił plan na czas nieokreślony. 30 września car razem z Adamem Jerzym odwiedził rezydencję jego rodziców w Puławach. Dla księstwa wizyta ta była bardzo ważnym wydarzeniem. Wizycie gościa towarzyszyły liczne zabawy, Aleksander zapoznał się też ze zbiorami księżnej Izabeli w Świątyni Sybilli, Czartoryscy nie zdołali jednak osiągnąć swojego głównego celu podczas tych odwiedzin i zmienić decyzji cara. Koncepcja wspólnej walki przeciwko Prusom ostatecznie upadła 9 października, kiedy wysłannik cara książę Piotr Dołgoruki wynegocjował na dworze pruskim zgodę króla Fryderyka Wilhelma III na przemarsz wojsk rosyjskich. Na wiadomość o tym Aleksander natychmiast opuścił Puławy i udał się na dwór pruski, gdzie zawarł symboliczne przymierze z Fryderykiem Wilhelmem III nad grobem Fryderyka II – nadzieje stronnictwa prorosyjskiego okazały się płonne.

    Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa, łacińska forma nazwiska Joannes Tarnovius, (ur. 1488 w Wiewiórce, zm. 16 maja 1561 tamże) – pamiętnikarz, teoretyk wojskowości, mówca, kasztelan krakowski od 1536, wojewoda krakowski od 1535, wojewoda ruski od 1527, kasztelan wojnicki od 1522, starosta sandomierski, lubaczowski, stryjski, chmielnicki, w latach 1527-1533, 1539-1546, 1547-1551, 1554-1555 i 1557-1559 dzierżył buławę hetmana wielkiego koronnego.Iluminacja – średniowieczne zdobnictwo książkowe, pierwotnie w postaci ozdobnych linii i inicjałów oraz coraz bardziej skomplikowanych wzorów. Wraz z rozwojem iluminatorstwa pojawiają się złocenia, które mogły przejawiać się nawet w formie złotych liter (codex aureus) pisanych na barwionym purpurą pergaminie. Iluminacja, zwłaszcza w sztuce dojrzałego średniowiecza mogła przyjąć formę dekoracyjnych rysunków wykonywanych technikami malarskimi lub też mogła wykorzystywać malowane (często ilustracyjne) miniatury figuralne, umieszczane na kartach manuskryptów, a później także pierwszych druków. Iluminacje zasadniczo dotyczyły dwóch obszarów na karcie: rozbudowanych kompozycji inicjałowych, oraz wypełnienia marginesów (bordiur). Tworzono jednak również bogate, rozbudowane kompozycje tekstowo-graficzne, na których tekst i obraz funkcjonowały, co rzadkie dla sztuki średniowiecznej, wspólnie - zajmując całość karty, czego przykładem może być słynny ewangeliarz z Kells.

    Epoka Księstwa Warszawskiego[ | edytuj kod]

    Zofia, najmłodsza córka Izabeli, w 1798 poślubiła Stanisława Zamoyskiego

    Przetaczające się od kilku lat przez Europę wojny napoleońskie spowodowały, że wśród członków rodziny Czartoryskich ujawniły się różne, często przeciwstawne sympatie i koneksje polityczne. Książę Adam Kazimierz od dawna sympatyzował z Austrią, przyjaźnił się z cesarzem Józefem II i jego następcą Leopoldem II, a w 1808 otrzymał nawet rangę feldmarszałka austriackiego. Jego starszy syn Adam Jerzy, w latach 1804–1806 minister spraw zagranicznych w rządzie Rosji, a formalnie aż do 1831 sekretarz i członek Rady Państwa w Imperium Rosyjskim, pozostawał wierny orientacji prorosyjskiej (po przegranej bitwie pod Austerlitz w 1805 był jedynym, oprócz carskiego adiutanta, członkiem jego świty, który towarzyszył mu w ucieczce z pola bitwy); młodszy syn Konstanty Adam wstąpił natomiast do wojska francuskiego, gdzie awansował do stopnia pułkownika. Sympatie napoleońskie wykazywała też córka Zofia, której mąż Stanisław Zamoyski również uczestniczył w kampaniach wojennych po stronie Francuzów. Druga córka Maria wykazywała zainteresowania literackie – kiedy w 1807 utworzono Księstwo Warszawskie, jedną z ważniejszych instytucji kulturalnych tego czasu stał się salon literacki prowadzony w Warszawie w latach 1808–1816 przez Marię Wirtemberską; spotkania uczestniczących w nim literatów (m.in. Jana Ursyna Niemcewicza) Maria nazywała „błękitnymi sobotami”.

    Pisarz polny, łac. notarius campestris – urząd wojskowy w I Rzeczypospolitej. Na Litwie był pisarz polny litewski, a w Koronie pisarz polny koronny.Jan Chrzciciel M. Komarzewski (ur. w 1744, zm. 1 lutego 1810 w Paryżu) – polski mineralog, generał lejtnant, szef kancelarii wojskowej króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego, mason, Kawaler Orderu Orła Białego.
    Żołnierze pod (w rzeczywistości nieistniejącym) pomnikiem w parku w Puławach

    Sama Izabela i jej mąż Adam Kazimierz nadal mieszkali w Puławach, które do 1809 pozostawały w granicach Austrii. Kiedy w owym roku wybuchła wojna polsko-austriacka, polskie wojsko dotarło również do Puław, a 29 czerwca 1809 w puławskim pałacu stanęła główna kwatera dowódcy księcia Józefa Poniatowskiego. Wkraczających żołnierzy powitano bardzo uroczyście, przy wejściu do kompleksu pałacowego wzniesiono bramę triumfalną, a księżna Izabela wygłosiła napisany przez siebie wiersz Do Wojska Polskiego. Wybrani, najwaleczniejsi żołnierze mogli też zwiedzić Świątynię Sybilli, oprowadzani po niej przez samą księżną – panowało powszechne przekonanie o spełnieniu proroctw puławskiego mitu sybillińskiego i odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Przy okazji pobytu Poniatowskiego w Puławach symbolicznie otwarto też nowe muzeum księżnej Izabeli – Dom Gotycki, na ścianie Domu poświęconej Tadeuszowi Kościuszce umieszczono napis „Oby odtąd zwycięstwa nasze zatrzeć mogły pamięć klęsk doznanych”; budowla ta nie była jednak jeszcze wykończona, jej właściwe otwarcie nastąpiło w 1811.

    Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ur. ok. 1599 w Czarncy, zm. 16 lutego 1665 w Sokołówce) – polski dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski od 1652, starosta kowelski od 1655, regimentarz od 1656, wojewoda ruski od 1657, starosta tykociński od 1659, wojewoda kijowski od 1664, hetman polny koronny w 1665. Właściciel dóbr tykocińskich nadanych mu za zasługi na rzecz ojczyzny. Najbardziej znany z prowadzenia wojny partyzanckiej przeciw wojskom Karola X Gustawa w czasie potopu szwedzkiego, choć miał też poważny wkład w walkach podczas powstania Chmielnickiego i w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667.Sala Poselska, zw. także Pod Głowami – reprezentacyjna komnata Zamku Królewskiego na Wawelu. Miejsce obrad sejmu i przyjmowania poselstw.

    3 lipca na rozkaz Napoleona Poniatowski opuścił Puławy, aby dalej zajmować Galicję; w Puławach pozostali ranni i chorzy, dla których zorganizowano szpital, przewożono później do niego również żołnierzy, którzy odnieśli rany w późniejszych bitwach, m.in. pod Sandomierzem. Izabela Czartoryska bardzo zasłużyła się w opiece nad rannymi. Jak wspominał później gen. Jan Kanty Julian Sierawski:

    Florian Szary – legendarna postać rycerza polskiego z XIV wieku, spopularyzowana przez Józefa Ignacego Kraszewskiego w powieści Jelita.Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967, zm. 17 czerwca 1025) – pierwszy koronowany król Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 także książę Czech jako Bolesław IV, książę Polski od 992 roku.

    … księżna ze łzami w oczach, mocno ranionych w budowlach pałacu mieściła, lekko zaś pokaleczonych tym poleciła wieśniakom, którzy ją dobrą swą matką z dawna mianować zwykli. Tu wszędzie przygotowane różne wygody, szarpie, lekarstwa, przekonywały każdego, że już od trzech dni o ich potrzebach myślano.

    W zbiorach Muzeum Czartoryskich zachował się też anonimowy rysunek przedstawiający rannych pod Sandomierzem i wyleczonych w Puławach żołnierzy składających kule inwalidzkie pod pomnikiem w parku w Puławach. Przedstawiony na rysunku pomnik bogini Flory w rzeczywistości jednak nigdy nie istniał. Rysunek z tym fantastycznym wyobrażeniem żołnierze przesłali księżnej jako wyraz wdzięczności za wyleczenie, a ta złożyła go w Świątyni Sybilli.

    Konstanty Adam Czartoryski (ur. 28 października 1774 w Warszawie, zm. 23 kwietnia 1860 w Wiedniu) – polski książę, wojskowy. Urodzony w związku małżeńskim Adama Kazimierza Czartoryskiego i Izabeli z Flemingów (był ich młodszym synem), jego prawdziwym ojcem był jednak Armand Louis de Gontaut, książę de Lauzun, kochanek Izabeli. Brat Adama Jerzego i Marii Wirtemberskiej, wolnomularz.Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410 w czasie trwania wielkiej wojny między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.

    Wojna polsko-austriacka szybko zakończyła się zwycięstwem wojsk polskich i na mocy pokoju w Schönbrunn w październiku 1809 Puławy weszły w skład Księstwa Warszawskiego.

    Dom Gotycki[ | edytuj kod]

    Dom Gotycki w Puławach

    Drugim dziełem życia Izabeli Czartoryskiej, obok Świątyni Sybilli, był Dom Gotycki, wzniesiony w puławskim parku tuż koło Świątyni i mieszczący przede wszystkim pamiątki obce. Z planami jego wybudowania księżna nosiła się jeszcze podczas budowy Świątyni Sybilli; symboliczna inauguracja niewykończonego Domu nastąpiła podczas wizyty księcia Poniatowskiego w 1809, jednak oficjalne otwarcie, połączone z urodzinami Marii Wirtemberskiej, miało miejsce dopiero 25 marca 1811. Podobny budynek (również o nazwie Dom Gotycki) zbudowała wcześniej w Arkadii rywalizująca z Izabelą w działalności kolekcjonerskiej Helena Radziwiłłowa, jednak prawdziwych inspiracji dla puławskiej budowli należałoby szukać na zachodzie Europy, w szczególności w angielskim Gothic Castle Horace’a Walpole’a i niemieckim Gothisches Haus książąt Anhalt-Dessau w Wörlitz, który księżna odwiedziła w 1785. Jak pisze Zdzisław Żygulski:

    Maria Antonina Habsburg, właściwie: Maria Antonia Josefa Johanna von Österreich (ur. 2 listopada 1755, w pałacu Hofburg, w Wiedniu, zm. 16 października 1793, w Paryżu) – arcyksiężniczka austriacka, Królowa Francji.Chorągiew – płat materiału o określonych barwach i godłach, przytwierdzony do drzewca, będący znakiem państwa, ziemi, miasta, organizacji wojskowej, społecznej, politycznej, kościelnej, zawodowej itd.; łac. „vexillum”, fr. „drapeau” od „drap” - „materia, sukno”; nm. „die Fahne” od stgnm. „fanon” - „materia płachta”; czes. „korouhev”, ros. „chorugw”; scs. „chorągy”; ukr. "prapor, znameno": wyrazy słowiańskie pochodzą od mongolskiego „orongo”, „orunga” - znak, chorągiew.

    Koncepcja Domu Gotyckiego w Puławach była dialektycznym przeciwstawieniem idei Świątyni Sybilli. Miejsce klasycznego kanonu zajął eklektyzm, jedność ustąpiła wielości, jasność form zawiłości, a sakralność – świeckości. Przejście od Sybilli do Domu Gotyckiego oznaczało decydujące zwycięstwo romantyzmu w idei puławskiej.

    Ryszard I Lwie Serce (ang. Richard the Lionheart, fr. Cœur de Lion) (ur. 8 września 1157, zm. 6 kwietnia 1199) – król Anglii od 1189. Syn Henryka II Plantageneta i Eleonory Akwitańskiej. W latach 1190-1192 był jednym z dowódców trzeciej wyprawy krzyżowej. Uwięziony w Austrii w czasie drogi powrotnej, następnie przekazany cesarzowi Henrykowi VI. Został uwolniony w 1194 roku. Zginął, walcząc z francuskim królem Filipem II Augustem o angielskie posiadłości we Francji.Libertynizm - nieformalny ruch społeczno-polityczny działający w XVII i XVIII wieku w Europie - głównie we Francji. Współcześnie słowem tym opatruje się najczęściej poglądy uzasadniające różnie rozumianą wolność w skrajnych postaciach.

    Autorem projektu architektonicznego budynku (wzniesionego z wykorzystaniem elementów dawnego pawilonu barokowego, który wcześniej stał w tym miejscu) był znowu Chrystian Piotr Aigner, przy aranżacji wnętrz współdziałali Fryderyk Bauman i Wojciech Jaszczołd, w pracach decydujący głos miała jednak zawsze księżna Izabela i to ją należy uznać za właściwą autorkę koncepcji puławskiego muzeum. Zachowany do dzisiaj dwukondygnacyjny budynek o nieregularnym kształcie został wzniesiony w stylu gotyckim. Z zewnątrz Dom stanowił swoiste lapidarium – w jego ściany (z których każda nosiła inną nazwę) wmurowano fragmenty architektury i rzeźby, a także okazy ceramiczne i metalowe. Nad drzwiami wejściowymi umieszczono cytat z Eneidy Wergiliusza: Sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt (pol.: „I pamiątki łzy wyciskają i rzeczy duszę rozczulają”), lepiej znany w skróconej formie: Sunt lacrimae rerum (w dosłownym tłumaczeniu: „są łzy rzeczy”), dobrze oddający charakter zbiorów Domu. Owymi łzami rzeczy była niezliczona ilość pamiątek historycznych i dzieł sztuki pomieszczonych w Domu. Pamiątki te Izabela zgromadziła częściowo podczas swoich podróży zagranicznych, częściowo otrzymywała je w darze. Kolekcję wzbogacały również grabieże podczas wojen napoleońskich. Dużo obiektów sztuki flamandzkiej, burgundzkiej i hiszpańskiej księżna pozyskała np. od skarbnika Orderu Złotego Runa w Brukseli, Jana Karola Beydaelsa da Zittaerta, który w 1794, uciekając przed armią francuską, wywiózł je do Wiednia; na terenie Niemiec i obecnej Belgii w latach 1810–1811 z ramienia księżnej działał też gen. Michał Sokolnicki, pozyskując dla niej np witraże z tamtejszych kościołów (częściowo wprawiono je w okna Domu gotyckiego, nie zachowały się do dzisiejszych czasów) i iluminowane rękopisy z XV wieku (obecnie w Bibliotece Czartoryskich).

    Petersburg (forma zalecana), Sankt Petersburg (egzonim wariantowy) (ros. Санкт-Петербург, Sankt-Pietierburg, potocznie Петербург, Pietierburg; dawniej Piotrogród, ros. Петроград, Leningrad, ros. Ленинград) – miasto w Rosji, położone w delcie Newy nad Zatoką Fińską na terytorium zawierającym m.in. ponad 40 wysp. W latach 1712–1918 stolica Imperium Rosyjskiego. Powierzchnia 1439 km², liczba ludności 4 600 276.Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy – obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.
    Dama z gronostajem Leonarda da Vinci
    Portret młodzieńca Rafaela Santi (oba obrazy znajdowały się ze zbiorach Domu Gotyckiego)

    Większość zbiorów w Domu Gotyckim była pochodzenia obcego, uzupełniano je jednak również o eksponaty polskie, które ideowo korespondowały ze zbiorami zagranicznymi. Według Zdzisława Żygulskiego zbiory te można podzielić na cztery zespoły ideowe:

    Eleonora Monika Czartoryska de domo Waldstein (12 kwietnia 1710-1795) – księżna, żona kanclerza wielkiego litewskiego Michała Czartoryskiego.Biblioteka Narodowa (BN) – polska biblioteka narodowa w Warszawie, na Ochocie, na Polu Mokotowskim, narodowa instytucja kultury założona w 1928.
    1. Lapidarium – zabytki umieszczone na zewnętrznych ścianach Domu Gotyckiego. Każda ze ścian nosiła osobną nazwę, która korespondowała z umieszczonymi na niej pamiątkami. Były to kolejno ściany: Kazimierza Wielkiego (na której był wmurowany m.in. orzeł z zamku Łobzowie pod Krakowem, zbudowanego przez Kazimierza Wielkiego); Długosza (m.in. z pamiątkami z Wawelu, w tym 24 głowami wawelskimi z Sali Poselskiej); Rzymska (m.in. z pamiątkami przywiezionymi z Rzymu przez Adama Jerzego, syna Izabeli); Cyda i Chimeny (zawierająca pamiątki o charakterze romantycznym, m.in. kamienie z rzekomego grobu tej pary hiszpańskich kochanków); Gostynińska (nazwa wzięta od zabytku określonego jako „cegły i drzewo wzięte z pokoju w Gostyninie, w który Szujscy poumierali”); Boguty i Sędziwoja (nazwa od dwóch kamiennych posągów z rzekomych grobów dwóch postaci z czasów średniowiecza z Wielkopolski); Kościuszki (nie tylko z pamiątkami po bohaterze, ale też np. kulą z bitwy pod Wiedniem w 1683); Litewska (przede wszystkim z fragmentami architektury Wilna) i wreszcie ściana Żółkiewskiego, otoczonego w Puławach ogromnym kultem, z brązową figurką hetmana.
    2. Pamiątki historyczne po sławnych postaciach historii świata. Zespół ten stanowił najliczniejszą grupę eksponatów i trzon kolekcji Domu Gotyckiego. Wśród postaci tych dominowali cesarze, królowie, książęta i rycerze; np. liczną grupę eksponatów stanowiły pamiątki po Napoleonie, księżna posiadała też pamiątki po Ludwiku XVI, Ryszardzie Lwie Serce, Henryku VIII, Karolu I i jego antagoniście Oliverze Cromwellu, rycerzu Cydzie i jego ukochanej Chimenie. Wśród postaci upamiętnionych w Domu Gotyckim byli też bojownicy o wolność jak Jerzy Waszyngton czy legendarny Wilhelm Tell, poeci, uczeni i filozofowie: w Domu znajdowały się m.in. krzesła Williama Szekspira i Jana Jakuba Rousseau, maska pośmiertna Isaaca Newtona, pamiątki po Jamesie Cooku i Wolterze i liczne autografy, m.in. Johanna Wolfganga Goethego i Friedricha Schillera.
    3. Osobliwości, gromadzone na wzór różnych europejskich kunst- i wunderkamer, czyli gabinetów osobliwości. Do eksponatów tych należały okazy niezwykłej broni (np. puginał o rękojeści z kości ludzkiej z czasów księcia Alby), czy galeria sławnych więźniów od Ryszarda Lwie Serce po XVIII-wiecznych więźniów stanu. Do tradycji wystawiania tego eksponatów nawiązano później w krakowskim Muzeum Czartoryskich w 1876, urządzając w nim sekretny gabinet „Ciekawości”.
    4. Dzieła malarstwa i sztuki użytkowej, które przez księżną nie były kojarzone z postaciami historycznymi, lecz które trafiły do muzeum dzięki walorom artystycznym. W Domu Gotyckim wisiały m.in. trzy najcenniejsze obrazy, jakie kiedykolwiek znajdowały się w kolekcjach polskich muzeów: Dama z gronostajem Leonarda da Vinci, Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta (oba znajdują się obecnie w Muzeum Czartoryskich w Krakowie) oraz Portret młodzieńca Rafaela Santi (zaginiony w czasie II wojny światowej). Damę z gronostajem (obraz ten jak również Portret młodzieńca zakupił we Włoszech dla księżnej Izabeli jej syn Adam Jerzy) można aczkolwiek zaliczyć również do pierwszej grupy eksponatów. Izabela nie znała historii powstania obrazu i prawdziwej tożsamości modelki i utożsamiała ją z Madame Féron, nazywaną „La Belle Ferronière”, kochanką króla Francji Franciszka I, tak więc obraz można zaliczyć do grupy pamiątek pod Franciszku I, aczkolwiek o błędnej atrybucji.

    Księżna Izabela sprawowała osobistą pieczę nad wszystkimi tymi zbiorami, ich gromadzenie, opracowywanie i katalogowanie zabierało jej większość czasu aż do opuszczenia Puław w 1831. Na szczególną uwagę zasługuje monumentalny własnoręcznie przez nią spisany i ilustrowany Katalog pamiątek złożonych w Domu Gotyckim w Puławach w trzech tomach in folio ze szczegółowym opisem wszystkich pamiątek. Na jego podstawie w 1828 w Warszawie ukazał się pierwszy polski drukowany katalog muzealny: Poczet pamiątek zachowanych w Domu Gotyckim w Puławach pod red. Izabeli Czartoryskiej, będący głównym źródłem wiadomości o zbiorach Domu Gotyckiego.

    Szymon Bogumił Zug (niem. Simon Gottlieb Zug; ur. 20 listopada 1733 w Merseburgu, zm. 11 sierpnia 1807 w Warszawie) – polski architekt i projektant ogrodów saskiego pochodzenia, przedstawiciel klasycyzmu, od 1752 pracował w Saskim Urzędzie Budowy w Dreźnie, od 1756 Saskim Urzędzie Budowlanym w Warszawie, nobilitowany w 1768, wolnomularzSparta (gr. Σπάρτη Spártē, Λακεδαίμων Lakedaímōn, Lacedemon) – starożytne miasto oraz terytorium polis w południowej Grecji, na półwyspie Peloponez, główny ośrodek miejski Lakonii.


    Podstrony: [1] [2] [3] [4] [5] 6 [7] [8] [9] [10]



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Westa (łac. Vesta) – w mitologii rzymskiej bogini ogniska domowego i państwowego, rzymski odpowiednik bogini Hestii z mitologii greckiej. Jedno z najważniejszych bóstw rzymskich. Kult Westy miał rodowód praindoeuropejski. Jest to przypuszczalnie jedno z najstarszych bóstw europejskich.
    Wielki wezyr – dostojnik państwowy w Imperium osmańskim, najważniejszy z ministrów sułtana. Wielokrotnie posiadał większą faktyczną władzę niż sułtan. Posiadał jego pełnomocnictwo i mógł być odwołany ze stanowiska wyłącznie przez Sułtana. Największa ich władza przypadała na okres 1656–1703 (władza rodu Köprülü). W XIX wieku, po okresie tanzimatu, wielki wezyr zaczął pełnić funkcję odpowiadającą kompetencjami funkcję premiera w Zachodnio-europejskich monarchiach.
    Preromantyzm – zespół zjawisk w kulturze i literaturze rozwijający się od połowy XVIII w. i zapowiadający nadejście romantycznego przełomu w kulturze europejskiej.
    Lipsk (niem. Leipzig; górnołuż. Lipsk; czes. Lipsko; łac. Lipsia) – miasto na prawach powiatu, najliczniejszy ośrodek Saksonii i drugi, po Berlinie, Niemiec wschodnich. Miasto należy do aglomeracji Lipsk-Halle, która liczy ok. 996 100 mieszkańców (2009).
    Stanisław Małachowski hrabia herbu Nałęcz (ur. 24 sierpnia 1736 w Końskich, zm. 29 grudnia 1809 w Warszawie) – polski polityk, poseł, marszałek konfederacji Korony Królestwa Polskiego i marszałek Sejmu Czteroletniego w 1788 roku, referendarz wielki koronny w latach 1780-1792, podstoli koronny w 1779 roku, starosta sądecki w latach 1755-1784.
    Indygenat (z łac. indigena – krajowiec, tubylec; krajowy, swojski) – uznanie obcego szlachectwa i nadanie rodowi szlacheckiemu, wobec którego stosowano indygenat, przywilejów szlacheckich w państwie uznającym.
    Namiestnik – urząd w Królestwie Polskim (kongresowym) utworzony na mocy konstytucji z 27 listopada 1815 roku. W świetle tego aktu namiestnik był oficjalnym przedstawicielem króla polskiego (cesarza Rosji) na terenie Królestwa Polskiego. Mógł być mianowany spośród nobliwych obywateli Cesarstwa Rosyjskiego i Królestwa Polskiego, jednakże z wyjątkiem osób naturalizowanych.

    Reklama

    Czas generowania strony: 0.162 sek.