Historia Kanady

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Historia Kanady jako państwa rozpoczęła się w 1867, kiedy nastąpiło zjednoczenie brytyjskich kolonii leżących na północ od Rzeki Świętego Wawrzyńca, Wielkich Jezior oraz dalej na zachód od równoleżnika 49°N.

Federacja Wspólnot Spółdzielczych - Co-operative Commonwealth Federation CCF– socjalistyczna partia polityczna działająca w Kanadzie do początku lat sześćdziesiątych XX wieku. Wraz z Niezależną Partią Pracy dała podstawy Nowej Demokratycznej Partii Kanady.Urszulanki Unii Rzymskiej, Unia Rzymska Zakonu Świętej Urszuli (łac. Unio Romana Ordinis Sanctae Ursulae) - międzynarodowy instytut zakonny, któremu początek dała św. Aniela Merici, zakładając w 1535 w Brescii Towarzystwo św. Urszuli. Misją zakonu jest ewangelizacja przez wychowywanie i nauczanie, przede wszystkim dzieci i młodzieży.

Sądzi się, że ludzie na stałe zaczęli się osiedlać na terytorium dzisiejszej Kanady około 12 tysięcy lat temu.

Od XVI wieku wybrzeża Kanady penetrowali francuscy żeglarze, od początku XVII wieku trwała francuska kolonizacja kraju (Nowa Francja). W 1608 założono Québec. W XVIII wieku Francuzi byli stopniowo wypierani przez Brytyjczyków. W 1763 na mocy pokoju paryskiego Wielka Brytania przejęła Nową Francję, rozpoczynając brytyjską kolonizację kraju. W 1867 nastąpiło zjednoczenie brytyjskich posiadłości i powstanie Kanady jako państwa federalnego o statusie dominium. W I wojnie światowej stała po stronie aliantów. W 1931 Kanada uzyskała niepodległość i została suwerennym członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W II wojnie światowej stała po stronie aliantów. W 1945 została członkiem ONZ, a w 1949 NATO.

Windsor (do 1764 Pisiquid) – miejscowość (community; 1878–2020 miasto) w kanadyjskiej prowincji Nowa Szkocja, ośrodek hrabstwa Hants, nad rzeką Avon River, podjednostka podziału statystycznego (census subdivision). Według spisu powszechnego z 2016 obszar miasta to: 9,11 km², a zamieszkiwało wówczas ten obszar 3648 osób (gęstość zaludnienia 400,6 os./km²), natomiast cały obszar miejski (population centre) zamieszkiwało 5248 osób. Umowa międzynarodowa jest obecnie najważniejszym instrumentem regulującym stosunki międzynarodowe i jednym z dwóch niekwestionowanych źródeł prawa międzynarodowego.

Spis treści

  • 1 Historia Kanady indiańskiej
  • 2 Od początków kolonizacji do 1763
  • 2.1 Pierwsze wyprawy europejskie
  • 2.2 Początki francuskiego osadnictwa
  • 2.3 Początki Nowej Francji (1612–1663)
  • 2.4 Nowa Francja jako prowincja królewska
  • 2.5 Akadia
  • 2.6 Indianie
  • 2.7 Kompania Zatoki Hudsona. Francuska ekspansja terytorialna
  • 2.8 Wojna króla Wilhelma. Wojna królowej Anny. Wojna króla Jerzego
  • 2.9 Wojna siedmioletnia
  • 2.10 Reżim wojskowy w Nowej Francji (1760–1763)
  • 3 Od 1763 do 1867
  • 3.1 Proklamacja Królewska i Quebec Act
  • 3.2 Rewolucja amerykańska i lojaliści
  • 3.3 Od Aktu konstytucyjnego do wojny brytyjsko-amerykańskiej
  • 3.4 Kwestia granic ze Stanami Zjednoczonymi
  • 3.5 Osadnictwo w Brytyjskiej Ameryce Północnej
  • 3.6 Opozycja w Górnej i Dolnej Kanadzie. Bunt 1837–1838
  • 3.7 Zachodnia Kanada. Działalność kompanii handlowych
  • 3.8 Od raportu Durhama do powstania Konfederacji
  • 4 Konfederacja Kanady od 1867 do 1914
  • 4.1 Pierwszy rząd Macdonalda (1867–1873)
  • 4.2 Od Mackenziego do Tuppera (1873–1896)
  • 4.3 Od zwycięstwa liberałów do wybuchu I wojny światowej (1896–1914)
  • 5 Od 1914 do 1945
  • 5.1 Kanada w okresie I wojny światowej
  • 5.2 Kanada w okresie międzywojennym
  • 5.3 Kanada w okresie II wojny światowej
  • 6 Od 1945 do 1982
  • 6.1 Polityka wewnętrzna
  • 6.2 Polityka zagraniczna
  • 7 Od 1982
  • 7.1 Polityka wewnętrzna
  • 7.2 Polityka zagraniczna
  • 8 Zobacz też
  • 9 Przypisy
  • 10 Bibliografia
  • Historia Kanady indiańskiej[ | edytuj kod]

    Pierwsi ludzie przeszli z Azji do Ameryki Północnej około 25-30 tysięcy lat temu. Przesuwali się wzdłuż wschodniej linii brzegowej w tempie 70-80 kilometrów na pokolenie i najpierw zasiedlili Amerykę Południową i Środkową, by około 12 tysięcy lat temu rozpocząć migrację zwrotną w kierunku dzisiejszej Kanady. Były co najmniej dwie wielkie fale migracji z Azji do Ameryki: w pierwszej przybyli przodkowie Indian, w drugiej – około 12 tysięcy lat temu – przodkowie Inuitów. Zwolennicy podziału języków indiańskich na grupy amerind, na-dene i eskimo-aleucką mówią o co najmniej trzech głównych falach migracji.

    Gorączka złota nad rzeka Fraser – gorączka złota, która wybuchła w Kolumbii Brytyjskiej nad rzeką Fraser w 1858.Pontiac - wódz Indian z plemienia Ottawa. Urodził się około 1720 r. Jego ojciec pochodził z plemienia Ottawa, matka zaś - z plemienia Odżibwejów. Około 1755 roku Pontiac został wodzem plemienia Ottawa. Imię Pontiac pochodzi od algonkińskiego słowa obwendiyaq oznaczającego "Ten Który Uśmierza Ból".

    W okresie od 8000 do 6000 p.n.e. rozwijała się kultura Plano people. Około 3000 p.n.e. kultury pierwotnych mieszkańców Ameryki Północnej zaczęły się różnicować; na zachodnich równinach rozwinęła się kultury skupiona wokół polowań na bizony, z kolei na zachodnim wybrzeżu – półosiadła kultura, żywiąca się głównie łososiami. Około 1000 p.n.e. nastąpił rozwój ceramiki wokół Wielkich Jezior.

    Kompania Północno-Zachodnia, Kompania Północnego Zachodu - North West Company – kompania handlu skórami i futrami założona w 1784 lub 1787 roku przez grupę, głównie szkockich, kupców z Montrealu. Kompania była największym konkurentem Kompanii Zatoki Hudsona. Tereny kontrolowane przez Kompanię rozciągały się na zachód od obszarów Kompanii Zatoki Hudsona, sięgając na zachodzie niższych partii Gór Skalistych. Na północy do kompanii należała większość wybrzeża oraz wiele wysp arktycznych. Na południe rozciągała się aż na tereny dzisiejszych stanów Minnesota, Dakota Północna i Montana. Jako że granice pomiędzy oboma kompaniami nie były jasno wytyczone, często wybuchały pomiędzy nimi spory, niekiedy prowadzące do zbrojnych konfliktów. Najwybitniejszym dyrektorem kompanii był kupiec, podróżnik i odkrywca Alexander Mackenzie. Wobec trudności z ułożeniem poprawnych stosunków z Kompanią Zatoki Hudsona, Kompania Północno-Zachodnia próbowała rozszerzyć swoje działania na tereny pod kontrolą USA – dawną Luizjanę i Oregon. Wspólnie z amerykańskim gigantem finansowym Johnem Jacobem Astorem utworzono w 1810 filię kompanii zwaną Kompanią Południowo-Zachodnią – South West Company. Związek pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami nie przetrwał długo z powodu wojny brytyjsko amerykańskiej toczonej w latach 1812 – 1814. Wobec fiaska tego eksperymentu zainicjowano rozmowy z Kompanią Zatoki Hudsona, które doprowadziły do wchłonięcia Kompanii Północnego Zachodu przez starszego konkurenta w 1821 roku.Wojna królowej Anny 1702-1713 – konflikt zbrojny w koloniach Ameryki Północnej, będący częścią europejskiej wojny o sukcesję hiszpańską. W tej wojnie Francja i Hiszpania wspólnie wystąpiły przeciwko Wielkiej Brytanii. W kolonialnej Ameryce Północnej wojna odbywała się na dwóch frontach: północnym i południowym.

    W okresie od 500 p.n.e. do 500 n.e. południowa Kanada znalazła się w strefie kultury, koncentrującej się w dolinie rzeki Ohio, a charakteryzującej się budową kopców

    Pozostałości po kulturze Thule niedaleko Cambridge Bay

    Na obszarze tundry arktycznej około 500 p.n.e. pojawiła się kultura Dorset, która później rozprzestrzeniła się na terenie między Alaską a Grenlandią. Około 600 na Nowej Fundlandii zastąpiła ją kultura Beothuk. Na pozostałym obszarze kulturę Dorset zastąpiła około 1150 protoinuicka kultura Thule.

    Towarzystwo Jezusowe, SJ (łac. Societas Iesu, SI), jezuici – męski papieski zakon apostolski Kościoła katolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła katolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, ćwiczenia duchowe, edukację i udzielanie sakramentów.Le père Jacques Marquette (ur. 10 czerwca 1637 w Laon we Francji, zm. 18 maja 1675 w pobliżu Ottawy w stanie Illinois) – jezuita, misjonarz i odkrywca wnętrza kontynentu Ameryki Północnej.

    Terytorium zamieszkane przez pierwotnych mieszkańców Kanady dzieli się na pięć stref: arktyczną, subarktyczną, Równiny, Prerie i Puszcze Wschodu. Z kolei samych mieszkańców żyjących w XV wieku dzieli się na sześć grup.

    Indianie Odżibwej w tańcu śnieżnych butów, rycina z 1835

    Pierwszą stanowiły zamieszkujące teren dzisiejszej Kanady Atlantyckiej plemiona algonkińskie. Największym z nich na tym terenie byli Mikmakowie. Zajmowali się polowaniem i rybołówstwem, mieszkali w wigwamach, korzystali z canoe. Panowało wśród nich niewolnictwo.

    Louis Stephen St. Laurent (ur. 1 lutego 1882 w Compton w Quebecu, zm. 25 lipca 1973 w Québecu) - kanadyjski prawnik i polityk, premier Kanady z ramienia Partii Liberalnej w okresie od 15 listopada 1948 do 21 czerwca 1957.Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.

    Drugą grupę tworzyły takie plemiona jak Innuici (mieszkający na terenie północnego Quebecu i południowego Labradoru), Odżibwejowie (mieszkający nad północnym brzegiem Jeziora Huron i Jeziora Górnego) czy Kri (mieszkający na zachód od Jeziora Winnipeg).

    Taniec Słońca

    Trzecią stanowili mieszkańcy Wielkich Równin. Na terenach dzisiejszej Alberty i Saskatchewan dominowały algonkińskie Czarne Stopy, które dzieliły się na trzy plemiona: Czarne Stopy, Plegan i Blood. Czarne Stopy polowały na bizony, a do ich obrzędów religijnych należały łaźnia i Taniec Słońca.

    Czwarta grupa mieszkała w południowym Ontario i nad brzegami Rzeki Świętego Wawrzyńca. Stanowiły ją irokeskie plemiona Irokezów znad Rzeki Świętego Wawrzyńca, Huroni, Petun i Neutralni. W irokeskich społeczeństwach panował matriarchat. Uprawiali kukurydzę, dynię, fasolę i tytoń. Charakterystycznym świętem dla Huronów był Festiwal Zmarłych, z kolei wśród Neutralnych panował przesąd, że należało zabić każde napotkane zwierzę. Irokeskie plemiona Mohawk, Oneida, Onondoga, Cayuga i Seneka – za sprawą Deganawidy i Hiawathy – zawiązały Ligę Pięciu Narodów.

    Irokezi (nazwa własna: Haudenosaunee) – liga plemion (Mohawków, Oneidów, Onandagów, Kajugów i Seneków, a od września 1722 także Tuskarorów) Indian Ameryki Północnej zamieszkujących tereny na wschód od Wielkich Jezior i na południe od Rzeki św. Wawrzyńca, czyli północną część stanów Nowy Jork, Pensylwanii i Maine, niemal cały stan Vermont oraz południowe obszary kanadyjskich prowincji Quebec i Ontario.Joseph Howe (ur. 13 grudnia 1804, zm. 1 lipca 1873) – kanadyjski polityk związany z Nową Szkocją. Howe był jedną z najwybitniejszych postaci kanadyjskiej sceny politycznej okresu przedkonfederacyjnego oraz pierwszego okresu Konfederacji Kanady.
    Totem plemienia Haida w Thunderbird Park

    Piątą grupą byli mieszkańcy wybrzeży Pacyfiku, żyjący na terenie dzisiejszej Kolumbii Brytyjskiej – plemiona Tsimshian, Kwakwala, Indianie Salisz z Wybrzeża, Haida i Nootka. Rozwinęli skomplikowaną i hierarchiczną strukturą społeczną. Mieszkali w drewnianych domach. Stworzyli swoją kulturę totemiczną. Charakterystyczny był dla nich rytuał Potlatch. Ważnym elementem ich życia była wojna, będąca także metodą rozwiązywania sporów terytorialnych i zdobywania niewolników. Tych ostatnich traktowali źle. Niewolnictwo było dziedziczne.

    Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, siglum: OFM, pot. franciszkanie, franciszkanie brązowi) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Jeden z największych zakonów katolickich (ponad 13 tys. braci). Do wspólnoty należą na równych prawach zarówno kapłani, jak i bracia laicy. Kościół zalicza Braci Mniejszych do instytutów kleryckich.Dziesięcina – podatek religijny w judaizmie i chrześcijaństwie. Obowiązkowe, świadczenie pieniężne lub rzeczowe w postaci dziesiątej części swojego dochodu na rzecz Kościoła, przeznaczone głównie na rzecz utrzymania duchowieństwa. Obecnie praktyka składania dziesięciny obecna jest tylko w niektórych kościołach protestanckich.

    Szóstą grupę tworzyli mieszkańcy terenów subarktycznych (Indianie z grupy atapaskańskiej) oraz tundry arktycznej (kultura Thule). Polowali na foki, łosie i karibu. Mieszkali w chatkach zbudowanych z mchu i kości bądź w iglo.

    Liczba mieszkańców Kanady pod koniec XV wieku u progu europejskiej kolonizacji pozostaje dyskusyjna. Szacuje się, że nie przekraczała 500 tysięcy; przyjmuje, że wynosiła niewiele ponad 200 lub około 300 tysięcy.

    Od początków kolonizacji do 1763[ | edytuj kod]

    Pierwsze wyprawy europejskie[ | edytuj kod]

    Pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli na tereny dzisiejszej Kanady byli wikingowie, na co wskazują relacje skandynawskich sag oraz znaleziska archeologiczne w L’Anse aux Meadows w Nowej Fundlandii. Pierwszym, który dotarł do Ameryki Północnej był Leif Eriksson; kolejnymi wyprawami przewodzili jego brat Thorvald oraz Thorfinn Karlsefni.

    Sycylia (wł., łac. Sicilia, w starożytności Trinacria) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 710 km²), leżąca na południowy zachód od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska. Zamieszkuje ją około 5 milionów mieszkańców.Bitwa pod Siedmioma Dębami – kulminacyjny moment sporu pomiędzy Kompanią Zatoki Hudsona a Kompanią Północno-Zachodnią z udziałem Metysów.

    W 1497 Giovanni Caboto, włoski żeglarz w służbie angielskiego króla Henryka VII, dotarł do wybrzeży Kanady i zajął ten teren w imieniu swojego mocodawcy.

    Później w kierunku północnych terenów Ameryki Północnej wyruszyli Portugalczycy. W 1500 lub 1501 do wybrzeży dzisiejszej Kanady dotarł Gaspar Corte-Real. Juan Fagundes, próbował założyć kolonię na Nowej Fundlandii, jednak portugalskie osiedle zostało zniszczone przez miejscowych Indian.

    Również Anglicy w dalszym ciągu badali tamte tereny. W 1502 Henryk VII nadał przywilej zajmującej się tym obszarem Company of Adventures to the New Found Lands. W 1509 Sebastian Cabot odkrył wejście do Zatoki Hudsona. W 1536 wyprawę do Nowej Fundlandii zorganizował angielski kupiec Richard Hore; liczyła ona 120 osób. Gdy wyczerpały się zapasy żywności, wśród uczestników ekspedycji doszło podobno do przypadków kanibalizmu. W latach 1576–1578 na teren Kanady dotarły trzy wyprawy angielskiego żeglarza i pirata Martina Frobishera. W 1583 Humphrey Gilbert wziął Nową Fundlandię w posiadanie korony angielskiej. W latach 1607–1611 kilka wypraw odbył Henry Hudson, angielski żeglarz w służbie holenderskiej, który dotarł m.in. do zatoki nazwanej jego imieniem. W 1610 angielscy kupcy zawiązali New Foundland Company i rozpoczęli kolonizację Nowej Fundlandii. Stałe osadnictwo na tym terenie zapoczątkował John Guy.

    Droga transkanadyjska (ang. Trans-Canada Highway, fr. Route transcanadienne) – zespół krajowych i regionalnych autostrad łączących wschód z zachodem Kanady, przebiegający przez wszystkie 10 prowincji tego kraju. Budowę tras zaplanowano w 1948 roku, rozpoczęto w 1950, oficjalne otwarcie nastąpiło w 1962, zaś zakończenie prac miało miejsce w 1971 roku. Długość głównego odcinka, rozciągającego się pomiędzy Victorią w Kolumbii Brytyjskiej, a St. John’s na wyspie Nowa Fundlandia, liczy obecnie 7821 km. Detroit (wym. [dɨˈtrɔɪt]; z fr. cieśnina) – miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Michigan na północnym brzegu rzeki Detroit łączącej jeziora St. Clair i Erie.

    Do badania wybrzeży Kanady włączyli się też Francuzi. Dotarli tam Jean Dany w 1506, Thomas Aubert w 1508 i Włoch w służbie francuskiej Giovanni da Verrazzano w 1523.

    Trzy wyprawy do Kanady odbył Jacques Cartier. W 1534 pożeglował w górę Rzeki Świętego Wawrzyńca, odkrył Wyspę Księcia Edwarda i Wyspy Magdaleny, a także wziął ziemie Indian kanadyjskich we władanie króla Francji Franciszka I. W czasie drugiej wyprawy w latach 1535–1536 dotarli do indiańskich osiedli Stadaconé i Hochelaga.

    Guy Carlton, lord Dorchester (ur. 3 września 1724 w Strabane, zm. 10 listopada 1808 w Stubbings, w Berkshire) – brytyjski żołnierz i polityk, generał, gubernator generalny Kanady Brytyjskiej w latach 1768-1778. Kontynuował pojednawczą politykę swego poprzednika wobec ludności frankofońskiej. Brał udział w przygotowaniach ustawy gwarantującej ludności francuskiej równouprawnienie i umożliwiającej stosowanie w Quebecu zwyczajowego, francuskiego prawa cywilnego. W 1770 roku osobiście udał się do Londynu, przedstawiając swój pogląd na politykę angielską w Kanadzie. W czasie ataku Benedicta Arnolda na Kanadę, zmuszony był poddać Montreal (1775), lecz zdołał obronić Québec w czasie zimy 1775/1776 i ostatecznie zmusić najeźdźców do wycofania się z terenów Kanady. William Lyon Mackenzie (12 marca 1795 - 28 sierpnia 1861) - kanadyjski polityk, inicjator i przywódca rebelii w Górnej Kanadzie.

    Na czele trzeciej wyprawy, w której brał udział Cartier, stanął szlachcic Jean-François de La Rocque de Roberval. Cartier wyruszył w 1541, przezimował w Stadaconé, gdzie założył francuski fort, i w 1542 wyruszył w drogę powrotną. Na Nowej Fundlandii spotkał de Robervala, odmówił podporządkowania się jego rozkazom i wrócił do Europy. Z kolei de Roberval podjął próbę założenia francuskiej kolonii. Zakończyła się ona fiaskiem i w 1543 powrócił do Europy.

    Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkuli zachodniej oraz w większej części na półkuli południowej, a w mniejszej – na półkuli północnej. Niekiedy uważana jest również za subkontynent Ameryki.Senekowie (ang. Seneca) – plemię Indian północnoamerykańskich należące do Ligi Irokezów. W przeszłości zamieszkiwali tereny w okolicy Wielkich Jezior, najdalej na zachód ze wszystkich sześciu plemion konfederacji irokeskiej.

    Początki francuskiego osadnictwa[ | edytuj kod]

    W 1597 Troilus de la Roche Mesquez na czele 200 kolonistów osiedlił się na wyspie Sable. Kolonia ta upadła zimą 1602/1603.

    W 1604 Pierre du Gua de Monts próbował założyć osiedle przy ujściu Rzeki Świętego Krzyża. W 1605 przeniósł się do nowej osady – Port Royal, jednak w 1607 musiał powrócić do Francji.

    W 1608 Samuel de Champlain założył fort Québec w okolicy nieistniejącej już osady Stadaconé. Nawiązał przyjazne stosunki z Huronami; wraz z nimi w 1609 nad Jeziorem Champlain odniósł sukces w niewielkim starciu z Irokezami. W 1610 oddał na wychowanie Indianom Étienne Brûlé’a, pierwszego coureur des bois.

    Traktat Jaya – The Jay Treaty. Znany także jako Traktat Londyński – Treaty of London. Traktat zawarty pomiędzy Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi 19 listopada 1794 roku.Ohio – rzeka w środkowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Długość 1579 km, powierzchnia dorzecza 528 tys. km².

    Początki Nowej Francji (1612–1663)[ | edytuj kod]

    Mapa Nowej Francji wykonana przez Samuela Champlaina w 1612

    W 1612 Samuel de Champlain uzyskał nominację na generała-porucznika Nowej Francji.

    Kolonia od początku borykała się z problemami jak mała liczba osadników (przed 1615 było ich około 50), surowy klimat, wrogość plemion irokeskich oraz niechęć drobnych towarzystw handlowych, widzących w kolonistach konkurencję. Podstawowym źródłem utrzymania Nowej Francji był handel futrami. W 1615 do Nowej Francji przybyli pierwsi misjonarze (franciszkanie). W latach 1615–1616 Champlain wyruszył na kolejną wyprawę badawczą, docierając do Jeziora Huron i Ontario; przy okazji dokonał wspólnie z Huronami nieudanego ataku na osadę irokeskich Seneków. W 1625 Champlain zaprosił do Nowej Francji misję jezuicką. W 1627 z inicjatywy kardynała Armanda Richelieu powstała Kompania Stu Wspólników, która w 1628 została usankcjonowana przez króla Ludwika XIII. Kompania na 15 lat otrzymała wyłączność na handel z Kanadą. Wspólnicy w zamian mieli sprowadzić osadników i dbać o rozwój kolonii, jednocześnie pozwolono osiedlać się tylko katolikom, a zamieszkujący Nową Francję hugenoci mieli przejść na katolicyzm. W 1628 flotę Kompanii Stu Wspólników rozbił angielski korsarz Lewis Kirke, który w 1629 wraz ze swoim bratem Thomasem zmusił do kapitulacji Québec. Champlain został odesłany do Europy. W 1632 na mocy pokoju w Saint-Germain-en-Laye Francja odzyskała swoje zamorskie kolonie, a w lipcu 1633 Champlain powrócił do Québecu. W 1634 założył osadę Trois-Rivières. Zmarł 20 grudnia 1635. W 1645 monopol handlowy nad Nową Francją przejęła Wspólnota Mieszkańców Nowej Francji.

    Saga (is. sögur) staroskandynawskie dzieło epickie o legendarnych lub historycznych bohaterach i wybitnych rodach – wyprawach wikingów, migracji na Islandię.Ziemia Ruperta - region historyczno-geograficzny w Ameryce Północnej wyznaczony przez dział wodny Zatoki Hudsona. Ziemia Ruperta została proklamowana kolonią brytyjską przez króla Karola II w 1668 i wydzierżawiona na sto lat (termin dzierżawy przedłużano dwukrotnie) Kompanii Zatoki Hudsona. Ziemia swoją nazwę zawdzięcza księciu Rupertowi, królewskiemu kuzynowi, jednemu z udziałowców Kompanii.

    W Nowej Francji panował system senioralny. Wśród mieszkańców tej kolonii wyróżnia się seniorów, posiadających ziemię z nadania królewskiego; rolników (habitants, censitaires); najemnych pracowników kontraktowych (engagés), mieszczan (stanowili niewielką grupę) oraz księży. Pozycja kobiet – ze względu na ich liczebność – była wyższa niż na kontynencie europejskim.

    George Vancouver (ur. 22 czerwca 1757 w King’s Lynn, Norfolk, zm. 10 maja 1798 w Petersham koło Richmond upon Thames, Surrey) − brytyjski oficer Royal Navy, podróżnik i odkrywca. Z pochodzenia Holender (Van Coeverden).Wojna o sukcesję hiszpańską – była prowadzona w latach 1701-1714 pomiędzy Wielką Brytanią, Holandią, Austrią, Prusami a Francją, Hiszpanią, Bawarią i Kolonią o władztwo nad Hiszpanią i dominację w Europie.
    Wejście do zrekonstruowanej misji pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny wśród Huronów

    Francuzi prowadzili też działalność misyjną wśród miejscowych Huronów. W 1639 jezuici wybudowali osadę – misję pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny wśród Huronów. Misja jezuicka załamała się w 1649 w wyniku najazdów irokeskiej Ligi Pięciu Narodów.

    Henri Bourassa (ur. 1 sierpnia 1868 w Montrealu, zm. 31 sierpnia 1952 w Outremont) – kanadyjski polityk i dziennikarz. Trois-Rivières - miasto w Kanadzie, w prowincji Québec, położone u ujścia Saint-Maurice do Rzeki Świętego Wawrzyńca. Przy samym ujściu Saint-Maurice położone są dwie duże wyspy (Île Saint-Quentin i Île La Poterie), co sprawia wrażenie jak gdyby łączyły się tu trzy rzeki (fr. trois rivières). Trois-Rivières jest stolicą i największym miastem regionu Mauricie.

    W 1639 do Nowej Francji przybyła pierwsza urszulankaMaria Guyart-Martin (św. Maria od Wcielenia).

    Również osoby świeckie włączały się w działalność misyjną. Powstało Towarzystwo Najświętszej Marii Panny z Montrealu do Nawracania Indian. W 1642 Paul de Chomedey de Mausonneuve i Jeanne Mance założyli misyjną osadę Montreal. W 1658 powstała tam Congrégation de Notre-Dame założona przez Marguerite Bourgeoys.

    Liberalna Partia Kanady, angielska nazwa oficjalna Liberal Party of Canada, francuska nazwa oficjalna Parti libéral du Canada – partia polityczna działająca w Kanadzie.Charles Theophilus Metcalfe, oficjalny tytuł 1st Baron Metcalfe (ur. 1785, zm. 1846) – brytyjski administrator, m.in. gubernator generalny Brytyjskiej Kanady.

    Nowa Francja jako prowincja królewska[ | edytuj kod]

    Mapa Nowej Francji z 1688, wykonana przez Vincenza Coronelliego

    W 1663 Nowa Francja została przekształcona w prowincję królewską. Na wniosek ministra Jean-Baptiste Colberta w miejsce Wspólnoty Mieszkańców Nowej Francji stworzono Kompanię Indii Zachodnich. Na czele systemu zarządzania stanął król. Ważną rolę odgrywał minister floty i kolonii. W Nowej Francji przedstawicielem króla był gubernator, w którego gestii znajdowały się sprawy wojskowe. Z kolei intendent królewski zajmował się finansami oraz sprawami cywilnymi i gospodarczymi. Gubernator przewodniczył obradom Rady Niezawisłej, będącej sądem apelacyjnym.

    Maurice Le Noblet Duplessis (ur. w 1890, zm. w 1959) – kanadyjski polityk, dwukrotny premier prowincji Quebec z ramienia Unii Narodowej.Podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT od ang. Personal Income Tax, czyli podatek od dochodów osobistych) – podatek bezpośredni obejmujący dochody uzyskiwane przez osoby fizyczne.

    Rozwijał się Kościół katolicki. W 1663 powstało seminarium duchowne w Québecu, a w 1664 pierwsza parafia na terenie Nowej Francji. W późniejszych latach sieć parafialna w Nowej Francji rozwijała się ospale, głównie ze względu na małą liczbę potencjalnych parafian oraz brak środków materialnych (dziesięcina wynosiła 1/26 plonów). W 1674 powstało biskupstwo Quebecu; jego pierwszym biskupem został François de Montmorency Laval, dotychczasowy wikariusz generalny Nowej Francji.

    Louis "David" Riel (ur. 22 października 1844, zm. 16 listopada 1885) – przywódca Metysów żyjący w drugiej połowie XIX wieku w Kanadzie.Ugoda Rusha-Bagota – porozumienie zawarte pomiędzy Wielką Brytanią a USA w 1817 r. Porozumienie było pierwszym układem pomiędzy obu państwami po zakończeniu wojny brytyjsko-amerykańskiej z 1812 roku. Nazwa ugody pochodzi od nazwisk Richarda Rusha, ówczesnego sekretarza stanu USA, i Charlesa Bagota, późniejszego gubernatora generalnego Kanady. Ugoda dotyczyła demilitaryzacji akwenu Wielkich Jezior. Nie definiowała ona granicy pomiędzy USA a Kanadą, lecz rozpoczęła tradycję niefortyfikowania granicy pomiędzy obydwoma krajami.
    Jean Talon, intendent Nowej Francji

    W latach 1665–1668 i 1670–1672 intendentem był Jean Talon. Starał się rozwijać przemysł w Nowej Francji, lecz ze względu na brak wykwalifikowanych robotników oraz niski poziom hutnictwa żelaza na tym terenie reformy zakończyły się niepowodzeniem. Upadła też założona z inicjatywy Talona manufaktura wyrabiająca kapelusze. Dbał o przyrost naturalny Nowej Francji, sprowadzając z Francji młode kobiety, zwykle sieroty lub pochodzące z ubogich rodzin. Założył też browar.

    Front Wyzwolenia Quebecu (franc. Front de Libération du Québec) powszechnie znane jako FLQ – separatystyczna grupa lewicowa działająca w drugiej połowie XX wieku, w kanadyjskiej prowincji Quebec. Organizacja w latach siedemdziesiątych przyjęła terrorystyczne metody walki politycznej.Jezioro Jerzego (ang. Lake George; także: Dweru) – jezioro w zachodniej Ugandzie, w obszarze Wielkich Jezior Afrykańskich, na północny wschód od Jeziora Edwarda (łączy je z nim kanał Kazinga). Zajmuje powierzchnię 250 km².
    Louis de Frontenac, gubernator Nowej Francji

    W latach 1672–1682 gubernatorem Nowej Francji był Louis de Buade de Frontenac. Założył Fort Frontenac, zorganizował i przeszkolił pospolite ruszenie, jednak sprawował rządy w duchu absolutnym, popadając w konflikt z intendentem Jakiem Duchesnayem oraz francuskimi kolonistami. Frontenac po raz drugi sprawował urząd gubernatora w latach 1689–1698.

    René Lévesque (ur. 24 sierpnia 1922 w Campbellton, zm. 1 listopada 1987 na Île des Sœurs) – kanadyjski polityk i publicysta, premier prowincji Quebec z ramienia Partii Quebecu.Stała Wspólna Komisja Obrony (ang. Permanent Joint Board on Defense) - instytucja utworzona w sierpniu 1940 roku w czasie spotkania amerykańskiego prezydenta Franklina Delano Roosevelta i kanadyjskiego premiera Williama Lyona Mackenziego Kinga. Od jesieni tego roku koordynowała wojskową współpracę między Kanadą a Stanami Zjednoczonymi.

    W latach 1748–1760 intendentem Nowej Francji był François Bigot, prowadzący zakrojoną na szeroką skalę korupcyjną działalność. W 1749 założył Towarzystwo Kanady, po 1755 przekształcone w Wielkie Towarzystwo, które służyło jego nieuczciwym interesom. Bigot został odwołany w 1760, wytoczono mu proces oraz skazano go na grzywnę i wygnanie.

    Indianie – najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana z trzech – obok Inuitów (Eskimosów) i Aleutów – grup ludności tubylczej (rdzennej, autochtonicznej) zamieszkujących oba kontynenty amerykańskie, obejmująca – zarówno dawniej, jak i dziś – setki ludów, plemion i grup o bardzo różnym charakterze i stopniu rozwoju. W tradycyjnej antropologii zaliczani są do rasy żółtej.Języki na-dene – jedna z większych rodzin języków rdzennej ludności Ameryki Północnej. Zalicza się do niej języki atapaskańskie, język tlingit (południowo-zachodnia Alaska) i język eyak. Dawniej do rodziny tej zaliczano też język haida, obecnie jednak został z niej przez większość lingwistów wykluczony. Językami grupy atapasko mówią m.in. Indianie Nawaho i Apacze. Spokrewnione z językami na-dene w ramach rodziny dene-jenisejskiej są języki jenisejskie.

    Akadia[ | edytuj kod]

    Deportacja Akadian, obraz C. W. Jefferysa

    Po Pierre de Montsie francuską kolonizację Akadii podjęli Jean de Biencourt de Poutrincourt et de Saint-Just i jego syn Charles. Francuscy koloniści ułożyli sobie przyjaźnie stosunki z miejscowymi Mikmakami; ich wódz Membertou przyjął chrzest w 1610. Jednak napotykali na trudności ze strony Anglików. W 1613 Port Royal został spalony przez angielskiego żeglarza Samuela Argalla. W 1621 Jakub I Stuart, król Anglii, nadał Nową Szkocję (angielska nazwa Akadii) Williamowi Alexandrowi. W 1629 Alexander zajął Port Royal, dając w ten sposób początek szkockiemu osadnictwo na tym obszarze. W 1632 na mocy pokoju w Saint-Germain-en-Laye Akadia wróciła w ręce francuskie. W latach 1640–1645 trwała tam wojna domowa, którą prowadzili między sobą Charles de Saint-Étienne de la Tour i Charles de Menou d'Aulnay Charnisay.

    Robert Baldwin (ur. 12 maja 1804, zm. 9 grudnia 1858) – prawnik, kanadyjski polityk, reformator, zwolennik "odpowiedzialnego rządu".Wyspy Magdaleny (fr. Îles de la Madeleine, ang. Magdalen Islands) − niewielki archipelag wysp w Zatoce Świętego Wawrzyńca w Kanadzie. Terytorialnie należą do prowincji Quebec, choć geograficznie wyspy te są bliższe prowincji Nowa Szkocja, głównie ze względu na pochodzenie etniczne mieszkańców i na dominujący tutaj język francuski. Ich łączna powierzchnia wynosi 205.53 km². Pierwszym Europejczykiem na wyspach był Jacques Cartier przybyły tu w 1534 roku. Pierwsze zasiedlenie tych terenów przez francuskich osadników nastąpiło w 1755 roku po deportacji Akadian z terenów Nowej Szkocji

    Akadia nie cieszyła się takim zainteresowaniem jak sąsiednie angielskie kolonie czy Nowa Francja; w 1703 mieszkało tam 1300 Francuzów. W 1710 przeszła w ręce brytyjskie.

    W 1752 w Halifaxie zaczęto wydawać „Halifax Gazette”, pierwszą kanadyjską gazetę; wydawcami byli dwaj Bostończycy – Barholomew Green i John Bushell.

    W 1755 Brytyjczycy na czele z gubernatorem Charlesem Lawrancem rozpoczęli przymusową deportację francuskich mieszkańców Akadii. W tym roku wysiedlono około 7000 mieszkańców, do 1763 dalszych 3000-5000.

    Pierre-Stanislas Bédard (ur. 1762, zm. 1829) - francuski polityk i dziennikarz, rzecznik interesów francuskich mieszkańców Dolnej Kanady, założyciel gazety Le Canadien.Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang. United States, US, United States of America, USA) – federacyjne państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu i Oceanem Atlantyckim od wschodu.

    Indianie[ | edytuj kod]

    Od XVI wieku Indian zaczęły przetrzebiać choroby, na które byli uodpornieni Europejczycy – w ich wyniku zmarło od 60 do 90% pierwotnej ludności Kanady. Na początku XVII wieku plemiona indiańskie zaczęły – pod wpływem strat ludzkich wywołanych epidemiami – dokonywać przymusowej „adopcji” jeńców wojennych, co dało początek wojnie żałobnej.

    George Washington, pol. Jerzy Waszyngton (ur. 11 lutego 1731/22 lutego 1732, zm. 14 grudnia 1799) – amerykański generał i polityk, wódz naczelny Armii Kontynentalnej (1775-1784), deputowany do Kongresu Kontynentalnego, pierwszy prezydent Stanów Zjednoczonych (1789-1797), mason. Uważany za ojca narodu amerykańskiego.Dominium brytyjskie – forma ustrojowa istniejąca w ramach imperium brytyjskiego, stanowiąca formę pośrednią między samorządną kolonią a suwerennym państwem, jednak z czasem ewoluująca zdecydowanie w stronę tego ostatniego. Pierwszym dominium brytyjskim była Kanada, która otrzymała taki status w 1867 roku. Kolejnymi były Australia (1901), Nowa Zelandia (1907), Nowa Fundlandia (1907), Związek Południowej Afryki (1910) i Wolne Państwo Irlandzkie (1922).

    Od lat 40. XVII wieku trwały walki irokeskiej Ligi Pięciu Narodów z Huronami i najazdy na sprzymierzonych z nią kolonistów z Nowej Francji. W latach 1648–1649 Irokezi zniszczyli Huronię, biorąc do niewoli i zabijając jezuickich misjonarzy.

    Pomnik Adama Dollarda des Ormeauxa w parku Lafontaine w Montrealu

    Wiosną 1660 Irokezi ruszyli na Québec i przy wodospadzie Long Sault pokonali bohaterską garstkę Francuzów dowodzoną przez Adama Dollarda des Ormeauxa, jednak zdecydowali się zaprzestać dalszych walk.

    W 1665 władze francuskie wysłały pierwszą znaczącą formację wojskową do Nowej Francji – regiment Carignan-Salières, skierowany zaraz po przybyciu przeciwko Irokezom. Wyprawa z lat 1665–1666 nie przyniosła sukcesu. W takiej sytuacji Alexander de Prouville de Tracy i gubernator Daniel de Rémy de Courcelle zdecydowali się spalić pola kukurydzy należące do Irokezów, w wyniku czego ci rozpoczęli rokowania, zakończone w lipcu 1667 zawarciem pokoju w Québecu. W 1684 gubernator Joseph-Antoine Lefebvre de La Barre wyprawił się przeciwko Irokezom, jednak został zmuszony nad rzeką La Famine do podpisania traktatu, będącego w istocie kapitulacją. Z tego powodu wiosną 1685 de La Barre został odwołany.

    Postępowo-Konserwatywna Partia Kanady, oficjalna nazwa angielska Progressive Conservative Party of Canada, oficjalna nazwa francuska Parti progressiste-conservatuer du Canada – partia polityczna działająca w Kanadzie od 1867 do 2003, kiedy formalnie zjednoczyła się z partią Canadian Alliance by stworzyć nową Konserwatywną Partię Kanady.Gubernator Generalny (ang. Governor General, fr. Gouverneur général) - najstarsza instytucja polityczna w Kanadzie. Gubernator generalny jest namiestnikiem monarchy Kanady, który jest głową Kanady. Dawniej gubernator generalny sprawował realną władzę nad koloniami brytyjskimi w Kanadzie. Współcześnie posiada funkcje głównie tytularne i honorowe, choć z szerokimi uprawnieniami konstytucyjnymi z których może skorzystać w sytuacjach wyjątkowych. Jest wodzem naczelnym (Comander-in-Chief) kanadyjskich sił zbrojnych. Gubernator generalny mianowany jest przez monarchę, współcześnie za radą premiera Kanady, zwykle na okres pięciu lat. Oficjalną rezydencją gubernatora generalnego jest Rideau Hall w Ottawie. Drugą rezydencją, w której spędza zazwyczaj kilka tygodni w roku jest La Citadelle w Québecu.

    4 sierpnia 1701 gubernator Nowej Francji Louis-Hector de Callière, przedstawiciele irokeskiej Ligi Pięciu Narodów, Odżbuejów i Huronów podpisali wielki pokój montrealski.

    Zimą 1711/1712 Francuzi poparli plemiona Ottawa, Wyandot i Miami przeciwko Lisom. W odpowiedzi wódz tych ostatnich, Kiala, wystąpił przeciwko Nowej Francji. Walki trwały do schwytania Kiali w 1733.

    Sprzymierzeni z Francuzami Indianie byli zaniepokojeni sukcesem Wielkiej Brytanii, która w 1760 zajęła Nową Francję. Zdaniem Brytyjczyków Indianie jako sojusznicy francuscy byli przegraną stroną w wojnie. Pontiak, wódz plemienia Ottawa, w 1762 rozpoczął przygotowania do powstania, które wybuchło wiosną 1763. Podstawą ideologiczną powstania były nauki szamana Neolina. W 1764 zawarto pokój, a Pontiak został uznany za wodza wszystkich Indian z okolic Wielkich Jezior. Niedługo potem, w 1769, został zamordowany.

    Metysi kanadyjscy – społeczność wywodząca się od potomków handlarzy z Kompanii Zatoki Hudsona (niemal wyłącznie mężczyzn pochodzenia francuskiego, szkockiego i irlandzkiego) i indiańskich kobiet z lokalnych plemion oraz potomków francuskich osadników z Quebecu i ich indiańskich żon. Kształtująca się od połowy XVII w. społeczność metyska z czasem wykształciła specyficzną kulturę – łącznie z własnym językiem zwanym michif, będącym mieszanką języków francuskiego, dialektów szkockich, irlandzkich i lokalnych języków autochtonicznych Ameryk. Saint-Eustache – miasto w Kanadzie, w prowincji Quebec, w regionie Laurentides i MRC Deux-Montagnes. Jest to 23. największe miasto Quebecu. 14 grudnia 1837 roku stoczyła się tutaj bitwa pod Saint-Eustache, decydująca bitwa rebelii patriotycznej w Dolnej Kanadzie, która ostatecznie doprowadziła do porażki rebeliantów.

    Kompania Zatoki Hudsona. Francuska ekspansja terytorialna[ | edytuj kod]

    Francuscy coureurs des bois Médard Chouart des Groseilliers i Pierre-Esprit Radisson z sukcesem wyprawiali się po futra na północ od Jeziora Górnego. Po skonfiskowaniu części przywiezionych futer przez władze Nowej Francji, udali się do Anglii, gdzie zyskali poparcie księcia Ruperta. Po sukcesie pierwszej wyprawy obu Francuzów, król Karol II Stuart nadał patent przyznający nowo powstałej Kompanii Zatoki Hudsona tereny wokół Zatoki Hudsona (Ziemia Ruperta) oraz monopol na handel z Indianami. W 1682 powstała francuska Compagnie du Nord, mająca stanowić konkurencję dla Kompanii Zatoki Hudsona.

    Stanisław Ładyka (ur. 1 stycznia 1928 w Tarłowie, zm. 24 sierpnia 2012) – polski ekonomista. Profesor nauk ekonomicznych (od 1968 profesor nadzwyczajny, od 1973 - zwyczajny), znawca międzynarodowych stosunków gospodarczych.Great Meadows (pol. Wielkie Łąki) – obszar łąk otoczonych niewielkimi wzgórzami, ostatnim pasmem gór Allegheny, znajdujący się niedaleko obecnego miasta Uniontown (stan Pensylwania), pomiędzy rzekami Youghiogheny i Monongahela, u zbiegu granic dzisiejszych stanów: Maryland, Pensylwania i Wirginia Zachodnia.

    Mieszkańcy Nowej Francji dalej próbowali znaleźć drogę do Azji. W 1670 René-Robert Cavelier de La Salle, finansowany przez intendenta Jeana Talona, dotarł do jeziora Michigan, a 1673 Louis Jolliet i jezuita Jacques Marquette do rzeki Arkansas.

    W 1681 René-Robert Cavelier de La Salle zjawił się na ziemiach zamieszkanych przez Indian Arkansas, biorąc symbolicznie okoliczne tereny we władanie króla Francji. W 1682 dotarł do Zatoki Meksykańskiej. W czasie kolejnej wyprawy, dotarł do Luizjany w 1685, ale później zabłądził i został zastrzelony przez swoich ludzi w 1687. Kolonizację Luizjany rozpoczął w 1699 Pierre Le Moyne d’Iberville, zakładając osiedle w Biloxi. W latach 1717–1720 była to kolonia karna.

    Sable Island (fr. Île de Sable) – piaszczysta wyspa na Oceanie Atlantyckim, 180 km na południowy wschód od kanadyjskiego półwyspu Nowa Szkocja. Odkryta dla Europejczyków przez João Álvaresa Fagundesa na przełomie 1520 i 1521. Pierwszymi jej europejskimi mieszkańcami stała się załoga obsługująca latarnię morską postawioną przez Brytyjczyków w latach 90. XVIII wieku.Podatek dochodowy od osób prawnych (ang. CIT – Corporate Income Tax) – podatek od dochodów spółek (przedsiębiorstw) – rodzaj podatku bezpośredniego obciążającego dochody uzyskiwane przez osoby prawne.

    Wojna króla Wilhelma. Wojna królowej Anny. Wojna króla Jerzego[ | edytuj kod]

    W 1686 Jacques-René de Brisay, markiz Denonville, gubernator Nowej Francji, atakiem na faktorie Kompanii Zatoki Hudsona rozpoczął serię walk kolonialnych z Anglią.

    W 1689 wybuchła wojna króla Wilhelma, będąca częścią wojny Ligi Augsburskiej. Na początku 1690 Louis de Buade de Frontenac, gubernator Nowej Francji, w sojuszu z katolickimi Irokezami z Kahnawake i Kanasetaké oraz z Abenakami zaatakował północne tereny kolonii Nowy Jork i Massachusetts. Z kolei sympatyzujące z Nową Francją algonkińskie plemiona Ottawa, Mississauga i Saulteurs zaatakowały irokeską Ligę Pięciu Narodów. Kontrofensywa angielska zakończyła się niepowodzeniem ze względu na epidemię ospy oraz brak koordynacji między siłami lądowymi a flotą. W kwietniu 1690 angielski dowódca William Phips zajął Akadię. W październiku 1690 flota angielska pod wodzą Phipsa bezskutecznie oblegała Québec. Francuz Pierre Le Moyne d’Iberville w 1694 zajął forty angielskiej Kompanii Zatoki Hudsona, a w latach 1696–1697 pokonał Anglików w Zatoce Hudsona i koło Nowej Fundlandii. W 1697 został podpisany pokój w Ryswicku, przywracający stan posiadania sprzed konfliktu.

    Atabaskowie (Atapaskowie, ang. Athabasca Indians, Athapasca Indians) – potoczna nazwa dużej grupy plemion Ameryki Północnej posługujących się językami atabaskańskimi (atapaskańskimi ang. athabascan lub athapascan) i zamieszkujących kilka odrębnych części kontynentu:Hugh Allan (ur. 3 sierpnia 1976 w Hatfield) – angielski prezbiter rzymskokatolicki posługujący na Falklandach, norbertanin, od 2016 administrator apostolski Falklandów oraz superior wysp św. Heleny, Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha.

    W 1701 rozpoczęła się wojna o sukcesję hiszpańską, która spowodowała w 1702 wybuch nowej wojny między Nową Francją a angielskimi koloniami znanej jako wojna królowej Anny. Na początku wojny siły francusko-indiańskie zniszczyły angielską osadę Deerfield; z Francuzami współpracowali Abenakowie i Mikmakowie. W 1704 Jérôme de Pontchartrain, francuski minister do spraw kolonii, namawiał władze Nowej Francji do zajęcia Albany; gubernator Philippe de Vaudreuil odmówił, gdyż przemyt futer do angielskich kolonii stanowił jedno z głównych źródeł dochodu montrealskich kupców. W 1710 Anglicy pod wodzą generała Francisa Nicholsona zajęli całą Nową Szkocję wraz z Port Royal (jego nazwę zmienili na Annapolis Royal). Z drugiej strony angielska flota pod wodzą admirała Hovendena Walkera wysłana na Québec została rozbita, a wojska lądowe idące na Montreal zmuszone do odwrotu. Na mocy pokoju utrechckiego z 1713 Francja oddała Anglii Zatokę Hudsona, Nową Fundlandię oraz Akadię (nie oddała kontynentalnej części Nowej Szkocji, lecz tylko półwysep); dostęp do Krainy Wielkich Jezior przestał być francuską domeną.

    Rezolucja Quebekańska zwana także Rezolucją 72 postulatów – dokument sporządzony na zakończenie konferencji w Québecu, określający podstawy funkcjonowania Konfederacji Kanady. Dokument był podstawą do negocjacji w czasie konferencji londyńskiej w sprawie Kanady.Red River (fr. Rivière Rouge) – rzeka w USA i Kanadzie. Długość 885 km, średni przepływ 240 m³/s, powierzchnia dorzecza 297 000 km². W Stanach Zjednoczonych często używa się nazwy Red River of the North dla odróżnienia od tak samo nazywającej się rzeki na granicy stanów Teksas i Oklahoma.

    Po zawarciu pokoju Francuzi przystąpili do budowy twierdzy Louisburg na wyspie Cape Breton; ukończono ją w 1720.

    W lutym 1744 Francja oficjalnie wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii, co oznaczało rozpoczęcie kolonialnej wojny króla Jerzego, będącej częścią wojny o sukcesję austriacką. Francuskich kolonistów wspomagali Maleceetowie i Mikmanowie, prowadzący wojnę podjazdową. Wiosną 1744 w Louisburgu, największej twierdzy Nowej Francji, miał miejsce bunt żołnierzy. Wiosną 1745 pod Louisbourgiem zjawiła się flota angielska; twierdza skapitulowała w czerwcu tego roku. W październiku 1748 został zawarty pokój w Akwizgranie; na jego mocy w koloniach utrzymano stan sprzed wojny. Oznaczało to powrót Louisbourga w ręce francuskie.

    Kultura Dorset – cywilizacja pierwszych mieszkańców tundry arktycznej, którzy osiedlili się na Alasce ok. 2000 lat p.n.e. Ich szczątki są odnajdywane od Alaski po Grenlandię. Prawdopodobnie przeszli przez most lądowy Beringa w czasie jednej z epok lodowcowych. Cieśnina Beringa jest bardzo płytka i podczas epoki lodowcowej prawdopodobnie całkowicie zamarzała, co umożliwiało przejście jej pieszo.Jérôme Phélypeaux, hrabia Pontchartrain (ur. w marcu 1674, zm. 8 lutego 1747 w Wersalu) – francuski polityk, syn Louisa Phélypeaux.
    Ameryka Północna w 1750, przed wojną siedmioletnią: posiadłości brytyjskie na żółto, francuckie na zielono, hiszpańskie na różowo

    Wojna siedmioletnia[ | edytuj kod]

    W grudniu 1753 oficer George Washington, przysłany przez angielskiego gubernatora Wirginii Roberta Dinwiddiego, zażądał oddania w brytyjskie ręce Fortu Le Boeuf. Francuski dowódca, Jacques Legardeu de Saint-Pierre, odmówił, co faktycznie oznaczało początek wojny kolonialnej. W 1754 doszło do potyczek w dolinie Ohio. W 1755 George Washington przegrał na Great Meadows, angielski generał Edward Braddock został pokonany przez połączone siły francusko-indiańskie, William Pepperell ze względu na francuską przewagę wycofał się znad jeziora Ontario, z kolei inny brytyjski dowódca, William Johnson, nad jeziorem George, zwyciężył Indian i Francuzów, lecz nie wykorzystał tego sukcesu i nie zdecydował się na kontynuację marszu.

    Huroni (po przeniesieniu się do Wisconsin znani pod nazwą własną Wyandotte, Wyandot) - plemię Indian Ameryki Północnej; w przeszłości główne zajęcie: rolnictwo; w XVI/XVII wieku stworzyli silną federację przeciw Algonkinom; w poł. XVII wieku rozbici przez Irokezów, przenieśli się z terenów między jeziorami Huron i Erie a Rzeką Świętego Wawrzyńca na tereny późniejszych stanów Michigan i Ohio; obecnie główne skupiska w Oklahomie (USA) i Ontario (Kanada).Konferencja w Québecu – konferencja, na której powzięto ostateczne decyzje dotyczące Konfederacji Kanady. Konferencja rozpoczęła się 10 października i zakończyła 27 października 1864 r. w mieście Québec i była kontynuacją konferencji w Charlottetown. Na konferencji spotkali się przedstawiciele prowincji morskich Nowej Szkocji, Nowego Brunszwiku i Wyspy Księcia Edwarda oraz delegaci Unii Kanady – Ontario i Quebecu. Delegaci Nowej Fundlandii uczestniczyli w konferencji jako obserwatorzy. Przewodniczącym obrad został Étienne-Paschal Taché. Wynikiem obrad był dokument znany jako 72 Resolution lub Quebec Resolution Rezolucja Quebekańska. Dokument ten był podstawą negocjacji w czasie konferencja londyńska w sprawie Kanady.

    Wiosną 1756 Pierre de Rigaud de Vaudreuil-Cavagnal, gubernator Nowej Francji, zajął Fort Bull, zaś latem tego roku francuski generał Louis-Joseph de Montcalm zdobył Oswego. Na wieść, że 17 maja 1756 Wielka Brytania oficjalnie wypowiedziała wojnę Francji, de Montcalm, wspomagany przez Indian, w 1757 zdobył angielski Fort William Henry.

    Fraser – najdłuższa rzeka Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie. Bierze początek w Górach Skalistych nieopodal Mount Robson. Toczy swe wody przez 1400 km i uchodzi do Oceanu Spokojnego, ściślej, cieśniny Georgia, w mieście Vancouver.Louis-Joseph de Montcalm-Gozon (ur. 28 lutego 1712 w zamku Candiac koło Nîmes, zm. 14 września 1759 w Quebecu) – markiz de Saint-Véran i generał francuski.

    Francuskie sukcesy zakończyły się z powodu kurczenia się zapasów, spowodowanego działalnością intendenta François Bigota, szalejących w wojsku chorób oraz ze względu na konflikt między gubernatorem Vaudreuilem a generałem Montcalmem.

    W 1758 pod Ticonderogą Montcalm odparł atak generała Abercromby’ego, z drugiej jednak strony generał Jeffery Amherst zdobył Louisbourg, a John Forbes i George Washington zajęli Fort Duquesne. 13 września 1759 w bitwie na równinie Abrahama Anglicy pokonali Francuzów; w starciu polegli dowódcy obu armii – James Wolfe i Montcalm; kilka dni później, 18 września, Brytyjczycy wkroczyli do Québecu.

    Wirginia (ang. Virginia) – stan w Stanach Zjednoczonych na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego. Prawie dwie trzecie Wirginii jest zalesione, a branże związane z lasami zapewniają 17 mld dolarów rocznego przychodu dla gospodarki Wirginii (2% PKB), oraz ponad 100 tys. miejsc pracy. Oneidowie (Onę˙yóteˀ lub Onayotekaono, czyli Lud Stojącego Kamienia, lub Stojące Kamienie, Thwahrù·nę w języku Tuskarorańskim, ang. Oneida) – naród indiański zamieszkujący Amerykę Północną; byli jednym z plemion założycielskich Konfederacji Irokeskiej w północnej części dzisiejszego stanu Nowy Jork. Irokezi sami siebie nazywają Haudenosaunee ("Ludem Długich Domów") w odniesieniu do ich stylu życia i sposobu budownictwa w przeszłości.

    27 kwietnia 1760 pod Sainte-Foy Francuzi pod wodzą François Gastona de Lévisa pokonali angielskiego generała Jamesa Murraya, lecz nie miało to poważniejszego znaczenia dla losów wojny. 8 września tego samego roku Anglicy wkroczyli do Montrealu, a gubernator de Vaudreuil podpisał bezwarunkową kapitulację.

    Reżim wojskowy w Nowej Francji (1760–1763)[ | edytuj kod]

    Po upadku Nowej Francji, zgodnie z warunkami kapitulacji, poddani króla Francji mogli powrócić do Europy. Z tej możliwości skorzystali jedynie wyżsi urzędnicy oraz nieznaczna liczba kupców i duchownych. Akt kapitulacji przewidywał też gwarancję wolności wyznania. Na mocy pokoju paryskiego z 1763 Kanada przeszła w ręce brytyjskie. Francja zachowała prawo połowu u wybrzeży Nowej Fundlandii oraz wysepki Saint-Pierre i Miquelon w Zatoce Świętego Wawrzyńca.

    Kanada Atlantycka (ang. Atlantic Canada) – region historyczny we wschodniej Kanadzie, obejmujący cztery prowincje - Nowy Brunszwik, Nowa Szkocja, Nowa Fundlandia i Labrador oraz Wyspa Księcia Edwarda. Region Kanady Atlantyckiej bywa mylony z regionem Maritimes, w skład którego wchodzą jedynie trzy prowincje: Nowy Brunszwik, Nowa Szkocja i Wyspa Księcia Edwarda.Abenakowie (ang. Abenaki, Abnaki, Wabanaki) – federacja plemion indiańskich Penobscot, Passamaquoddy i Malecite, zamieszkujących głównie obszar dzisiejszych stanów Maine i New Hampshire) oraz kanadyjskiego Quebecu. Byli jednymi z pierwszych mieszkańców Ameryki Północnej, z jakimi zetknęli się pierwsi osadnicy angielscy.


    Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    Gaspar Corte-Real (lub Cortereal) (ok. 1450 - 1501) – portugalski żeglarz i odkrywca. Jeden z niewielu podróżników z tego kraju, który podjął próbę odnalezienia Przejścia Północno-Zachodniego.
    II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.
    Kolonizację Nowej Szkocji rozpoczęli w 1604 Francuzi, a w 1621 włączyli się w nią także Brytyjczycy. Spór o prawa do terenów rozstrzygnęły traktat w St-Germain-en-Laye w 1632 i traktat w Bredzie w 1667, przyznając prawa do tych terenów Francji. W ten sposób powstała kolonia zwana Akadią. Akadia, przemianowana na Nową Szkocję, powróciła w większej części w ręce brytyjskie na mocy traktatu w Aix-la Chapelle. Pozostałe części Akadii stały się częścią Nowej Szkocji po wojnie siedmioletniej zakończonej pokojem paryskim. Z czasem z Nowej Szkocji wydzielono dwie inne kolonie Nowy Brunszwik i Wyspę Księcia Edwarda. W 1848 Nowej Szkocji nadano status samorządnego dominium. W połowie XIX w. z 350 tysiącami mieszkańców Nowa Szkocja była jednym z najsilniejszych społecznie i gospodarczo dominiów północnoamerykańskich. W 1867 Nowa Szkocja, nie bez wewnętrznych tarć, przystąpiła do Konfederacji Kanady.
    Louis Jolliet lub Joliet (ur. 21 września 1645 – zm. w maju 1700) – francuski podróżnik i odkrywca, znany ze swych wypraw badawczych w Ameryce Północnej. Jolliet i jezuita o. Jacques Marquette byli pierwszymi Europejczykami, którzy w roku 1673 przemierzyli i skartowali rzekę Missisipi.
    Ustawa o prowadzeniu wojny (ang. War Measures Act) - akt prawny uchwalony przez parlament Kanady w 1914 roku. Przyznawał szerokie uprawnienia rządowi w przypadku jego wprowadzenia. Został on wprowadzony w życie trzy razy:
    Wojna brytyjsko-amerykańska, zwana też wojną Jamesa Madisona lub wojną roku 1812 (ang. War of 1812) – wojna pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Wielką Brytanią rozpoczęta amerykańską deklaracją wypowiedzenia wojny 18 czerwca 1812 i formalnie zakończona traktatem gandawskim zawartym 24 grudnia 1814. Mimo to znaczące działania wojenne trwały jeszcze w 1815 roku, kiedy miały miejsce: bitwa pod Nowym Orleanem i bitwa pod Fort Bowyer. Głównym teatrem wojny było pogranicze między Stanami Zjednoczonymi i brytyjską Kanadą.
    Joseph Jacques Jean Chrétien (ur. 11 stycznia 1934 w Shawinigan) – premier Kanady z ramienia Partii Liberalnej od 3 listopada 1993 do 12 grudnia 2003.

    Reklama