Getto w Sanoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sanok, ulica Łazienna dawniej Berka Joselewicza (fragment nieistniejącej dzielnicy żydowskiej) z roku 1941, w tle Kościół Przemienienia Pańskiego
Zabudowa dzielnicy żydowskiej od strony północnej (ok. 1914)

Getto w Sanoku (jidysz סאַנאָקער געטאָ, Sanoker geto) – żydowska dzielnica istniejąca w Sanoku powstała w połowie XVII wieku. Położona była na terenie dawnych Jatek.

Kalman Segal (ur. 17 grudnia 1917 r. w Sanoku, zm. 18 maja 1980 r. w Jerozolimie) – pisarz, poeta, dziennikarz radiowy, pisał w jęz. polskim i jidysz.Stepan Karłowycz Wanczycki, także jako Stefan Wańczycki, Stepan Vanchytsky; ukr. Степан Карлович Ванчицький (ur. 14 października 1888, w Krasnem, zm. 18 listopada 1969 w Sydney) – ukraiński doktor praw, adwokat, członek Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, dziennikarz i polityk UNDO; od 10 września 1939 do 30 września 1939 burmistrz Sanoka po aresztowaniu i uwięzieniu sprawującego ten urząd Maksymiliana Słuszkiewicza.

W czasie okupacji niemieckiej, funkcjonowała od 1941 do lata 1943.

Historia[ | edytuj kod]

Rejestr podatkowy z roku 1567 wymienia tylko jednego żydowskiego rzemieślnika prowadzącego działalność w Sanoku. Kolejna wzmianka źródłowa świadcząca o obecności Żydów pochodzi dopiero z roku 1676, w której jest mowa o skardze na zgodę w nabywania przez Żydów domów od katolików w obrębie miasta oraz na wykonywanie prac rzemieślniczych w czasie uroczystych świąt. Najstarsza księga miejska Sanoka z lat 1685-1697 podaje informację o istnieniu gminy żydowskiej.

Palenie Judasza, wieszanie Judasza, judaszki – występujący w wielu krajach ludowy zwyczaj związany z chrześcijańskim świętem Wielkanocy. Szabat, szabas, sabat, sobota (hebr. שַׁבָּת, odpoczynek) – w judaizmie i tradycji chrześcijańskiej ostatni (siódmy) dzień każdego tygodnia (czyli sobota).

Getto zlokalizowane było na terenie dawnej dzielnicy handlowej zwanej Jatkami pomiędzy placem św. Michała i ulicami Łazienną, Zamkową, Berka Joselewicza, Jana III Sobieskiego oraz obecną Żydowską. W okresie Zjazdu Górskiego w Sanoku we wrześniu 1936 powstał film nakręcony przez Augustea Piccarda, który filmował stylową zabudowę ówczesnej dzielnicy żydowskiej. Dzielnica była również tematem malarskim sanockiego artysty Leona Getza z roku 1935. Sanocka gmina żydowska posiadała kirkuty: stary przy ulicy Jagiellońskiej oraz nowy na Kiczurach, zaś główna synagoga znajdowała się przy rynku.

Stary cmentarz żydowski w Sanoku, zwany też Okopisko – nieistniejący kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Sanok.Jidyszייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

W początkach XX wieku ten zakątek śródmieścia Sanoka z przyległymi ulicami zamieszkiwała biedota żydowska. Marian Pankowski wspomina, że przychodził tu sprzedawać ryby na szabas. Ten kwartał miasta był całkowitym przeciwieństwem żydowskiej dzielnicy Bogatych Sklepów położonej zaledwie o kilkadziesiąt kroków.

Kurt Walter Schupke (ur. 15 maja 1898, zm. 27 listopada 1948) – zbrodniarz nazistowski, ostatni komendant niemieckiego obozu koncentracyjnego Plaszow i SS-Oberscharführer.16 września jest 259. (w latach przestępnych 260.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 106 dni.

Zdarzały się również akty wrogości między mniejszościami etnicznymi ówczesnego Sanoka. Sanok jeszcze przed pierwszą wojną światową znany był w okolicy z obrzędu Judasza. W Wielką Środę wyznaczeni chłopcy zrzucali z wieży kościoła parafialnego kukłę wypchaną trocinami z rudymi włosami ubraną w chałat skradziony wcześniej z płotu w dzielnicy żydowskiej. Po zrzuceniu straszydła na bruk, tarmoszono kukłę i nawoływano „Bij Żyda”, przebiegając z pałkami uliczkami dzielnicy i okładając nimi Judasza w stronę Sanu. Nad rzeką podpalali kukłę i wrzucali do wody. Żydowscy handlarze w tym czasie zamykali drzwi.

Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Sanoku − neoromańska świątynia parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego w Sanoku mieszcząca się przy placu św. Michała, potocznie zwana Farą.Stefan Zbigniew Stefański (ur. 12 lipca 1914 w Sanoku, zm. 2 czerwca 1998 tamże) – polski muzealnik, kustosz, regionalista, bibliofil, numizmatyk, działacz turystyczny, znawca historii Sanoka i ziemi sanockiej.

Archeologia[ | edytuj kod]

W trakcie prac budowlanych przy niwelowaniu terenu obecnego ogródka jordanowskiego odkryto pod ziemią duże ilości ceramiki, zarówno potłuczonych jak i gotowych przedmiotów glinianych, zwłaszcza naczyń. Wśród zinwentaryzowanych przedmiotów były kafle piecowe, tzw. garnkowe, co może świadczyć o ciągłości osadnictwa w tym miejscu od XV lub XVI wieku. W przylegającym do dzielnicy domu mansjonarskim odkryto również podczas remontu kapitalnego resztki kafli piecowych z dekoracją aniołów podtrzymujących tarczę z herbem Polski. Drugi ośrodek garncarski w Sanoku zlokalizowany był w pobliżu zamku na miejscu gdzie na początku XVIII stanęła synagoga.

Ulica Jana III Sobieskiego w Sanoku – ulica w dzielnicy Śródmieście miasta Sanoka, biegnie od zbiegu z ulicą Marszałka Józefa Piłsudskiego w stronę północną do ulicy Zamkowej.Nad dziwną rzeką Sambation - książka historyczna w formie osobistego reportażu napisana przez Kalmana Segala. Większość akcji toczy się w Sanoku nad brzegami Sanu.

Dawna zabudowa dzielnicy żydowskiej[ | edytuj kod]

Dzielnica żydowska opisana przez Kalmana Segala położona była w głębokim parowie między landwerkasarnią w połowie pochyłej ulicy Mickiewicza a rynkiem, od strony koszar, widziało się smukłą wieżę kościoła ojców franciszkanów. Autor opowiadania Nad dziwną rzeką Sambation stwierdza, że ulica Żydowska przecinająca getto od strony placu św. Michała była zaprzeczeniem jakichkolwiek praw geometrycznych, rządzących budową ulic i architekturą domów. Miejscami szeroka jak plac targowy, miejscami wciskająca się między blisko siebie stojące domki, błotnista i cuchnąca od nieskanalizowanych zlewów i wygódek, tworzyła garby i łęki, rzucała pod nogi przechodniów przeszkody w postaci niespodziewanych głazów i niespodziewanych dołów, odpadków jedzenia, zmurszałej słomy i zdechłych kotów. Ze wschodu na zachód przecinała ją druga uliczka o jeszcze straszliwszej prezencji nazwana imieniem wielkiego patrioty i bojownika kościuszkowskiego – Berka Joselewicza. Kalman Segal uważa, że była to jedna z najstarszych, jeśli nie najstarsza dzielnica miasta. Drzwi do izdebek zatrzaśnięte były w średniowieczne kute zamki, o średniowiecznym pochodzeniu świadczyły również charakterystyczne krużganki wokół domów i ślady kominków, które ulegały wielokrotnym przeróbkom, zatracając swój historyczny wygląd, nie upodabniały się wcale do pieców budowanych w XX wieku. Ażeby wejść do takiej izby, należało głęboko się schylić, ponieważ zmurszałe ściany zapadnięte już były głęboko w ziemi. Segal, który w roku 1955 opisał dzielnicę wspominając jej mieszkańców spostrzega, że byli to ludzie wykazujący wprost filozoficzną pogardę dla spraw higieny i wygody oraz filozoficzną obojętność w znoszeniu nędzy. W ich domach nie było żadnych przedmiotów zbytku, nie znali najtańszych bodaj obrazów, nie czytywali gazet, nie znali świeckiej muzyki. W pamięci dawnych mieszkańców najbardziej utkwiły obchody święta Sądnego Dnia. Żydzi tego dnia wkładali czarne chałaty, czarne kapelusze i po przejściu nad San modlili się i „wyrzucali do rzeki grzechy”. Chasydzi tańczyli i śpiewali trzymając się za ręce.

Leon (Lejb) Arie Werner (ur. 1901 w Górkach, zm. ok. 18 grudnia 1942 w Sanoku) – kupiec, działacz społeczności żydowskiej, podczas II wojny światowej przewodniczący tamtejszego Judenratu, zamordowany podczas holokaustu. Holocaust („całopalenie”, spolszczenie: Holokaust) – pierwotnie termin religijny oznaczający ofiarę całopalną (w tym znaczeniu może być stosowane również dziś), obecnie najpowszechniejszym znaczeniem tego słowa są prześladowania i zagłada prawie 6 milionów Żydów przez władze niemieckiej III Rzeszy oraz jej sojuszników w okresie II wojny światowej (w tym znaczeniu, jako nazwa własna, słowo Holocaust/Holokaust pisane jest wielką literą).

W pobliżu dzielnicy na obecnej ulicy Łaziennej znajdowała się mykwa należąca do zabudowań dawnej dzielnicy żydowskiej, obecnie Hotel Sanvit. Przy odrzwiach budynku na ulicy Sobieskiego 16 tablica z nazwą ulicy Żydowskiej nadanej przez władze miasta w roku 2013, dawniej ul. Łazienna.

Dzielnica w czasie II wojny światowej[ | edytuj kod]

Obwieszczenie o wysiedleniu Żydów w okręgu sanockim, 4 września 1942

Pierwszy pogrom ludności żydowskiej rozpoczął się 16 września 1939 po zajęciu miasta przez oddziały niemieckie i słowackie oraz po objęciu funkcji burmistrza miasta przez Stepana Wanczyckiego, przy aprobacie komendanta Prihody, który przekazał ukraińskim nacjonalistom władzę w regionie. Pod koniec października 1939 sto rodzin żydowskich z całego miasta zostało deportowanych za San, do radzieckiej strefy okupacyjnej. W tej grupie większość przeżyła wojnę.

Leon (Lew) Getz; ukr. Лев Львович Ґец; (ur. 13 kwietnia 1896, Lwów - zm. 16 grudnia 1971, Kraków) - ukraiński malarz i grafik pochodzący z mieszanej rodziny polsko-ruskiej, nauczyciel gimnazjalny, dyrektor muzeum Łemkowszczyzna w Sanoku. Jeden z najważniejszych przedstawicieli inteligencji ukraińskiej w okresie II RP i PRL.Eli Barbur, właśc. Andrzej Łabendź (ur. 19 grudnia 1948 w Paryżu) – polski pisarz i dziennikarz żydowskiego pochodzenia, korespondent polskich mediów na Bliskim Wschodzie.

W 1940 Niemcy sfilmowali odbywające się tu ludowe obrzędy Judasza.

W 1941 hitlerowcy utworzyli w Sanoku zamknięte getto, w którym więzili około 8000 Żydów z Sanoka i okolicy. Zostali oni zmuszeni m.in. do niewolniczej pracy w kamieniołomach Trepczy dla firmy Kirchhoff, przy rozbudowie obozu jenieckiego w Olchowcach oraz przy naprawach i budowie dróg. Do getta przy współudziale policji żydowskiej zwożono również Żydów z okolicznych wsi. Po zarządzonej na 5 września 1942 akcji wysiedlenia Żydów z Sanoka, wywieziono, m.in. 14 września prawie 5 tys. z nich do obozu pracy w Zasławiu (gdzie część z nich zamordowano, natomiast pozostałych przewieziono do obozu zagłady w Bełżcu), w wyniku czego w sanockim getcie pozostało zaledwie około 200 osób.

Jerozolima (hebr. ירושלים, trl. Yerushalayim, trb. Jeruszalajim; arab. القدس, trl. Al-Quds, trb. Al-Kuds oraz اورشليم trl. Ūrushalīm, trb. Uruszalim, łac. Hierosolyma, Aelia Capitolina – zobacz też: nazwy Jerozolimy) – największe miasto Izraela, stolica administracyjna Dystryktu Jerozolimy i stolica państwa Izraela (według izraelskiego prawa). Znajduje się tutaj oficjalna siedziba prezydenta, większość urzędów państwowych, sąd najwyższy, parlament i inne.Wacław Maciej Wierzbieniec (ur.1963, w Jarosławiu ) – polski doktor habilitowany nauk historycznych, profesor Uniwersytetu Rzeszowskiego, od 2011 rektor Państwowej Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu. Wcześniej prodziekan na Wydziale Socjologiczno-Historycznym Uniwersytetu Rzeszowskiego oraz pracownik naukowy w Katedrze Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Członek Polskiej Akademii Umiejętności (Wydział II Historyczno-Filozoficzny Komisji Historii i Kultury Żydów).

Po wysiedleniu Żydów z września 1942 pozostali byli początkowo zgromadzeni w pobliskich koszarach przy ul. Adama Mickiewicza w Sanoku, a w tym czasie mężczyzn z tego grona zaangażowano do instalacji ogrodzenia z drutem kolczastym wokół getta. Getto o charakterze „satelitarnym” istniało w Sanoku od września 1942 do lutego 1943, umieszczono w nim Żydów nie odtransportowanych jeszcze do Zasławia (przeszło przez nie ok. 1000 osób, liczyło średnio ok. 250 mieszkańców). Według innej wersji getto istniało od września do grudnia 1942.

Dom mansjonarski w Sanoku, zwany też Dom Mansjonarzy – XVIII-wieczny budynek mansjonarski położony na Placu św. Michała w Sanoku.Jüdischer Ordnungsdienst (dosł. Żydowska Służba Porządkowa, potocznie policja żydowska albo tzw. odmani) to w okresie II wojny światowej podległe częściowo Judenratom, kolaborujące z nazistowskimi Niemcami, żydowskie jednostki policyjne wewnątrz gett, obozów pracy oraz obozów koncentracyjnych. Wykorzystywano je do rekwizycji, łapanek, eskortowania przesiedleńców oraz akcji deportacyjnych.

Członkowie sanockiego Judenratu wraz z krewnymi, w tym Leon Werner z rodziną, Majlech Ortner z żoną i synem Motkiem, Lejbisz Strassberg, Trachmannowie, po likwidacji getta zostali w grudniu 1942 aresztowani i straceni przez nazistów w obecności gestapowców Leo Humeniuka, Lipskiego, Johanna Bäckera i Otto Kratzmanna w latach 1942-1943 na nowym cmentarzu. Ich denuncjacji mieli dokonać dwaj członkowie policji żydowskiej (Jüdischer Ordnungsdienst). Holocaust przeżyło 560 sanockich Żydów.

Konzentrationslager Auschwitz, KL Auschwitz (Stammlager), w tym KL Birkenau (Auschwitz II) i KL Monowitz (Auschwitz III) – zespół niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, w tym obozu zagłady na terenie Oświęcimia i pobliskich miejscowości, istniejący w latach 1940-1945, symbol Holocaustu. Jedyny obóz koncentracyjny, znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, figuruje tam pod oficjalną nazwą Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-1945).Trepcza – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Sanok, u podnóża południowego stoku masywu Kopacza w pasmie Gór Słonnych. Przez wieś przepływa rzeka Sanoczek uchodząca z lewego brzegu do Sanu. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Komendantem getta był Kurt Schupke.

Kalman Segal w powieści historycznej Śmierć archiwariusza wspominał, że po uroczystościach związanych z naborem ochotników do 14 Dywizji Grenadierów SS, Żydzi pędzeni byli ulicami Sanoka na egzekucję nieopodal Zasławia i przez sanockie okopisko.

Śmierć archiwariusza – powieść historyczna Kalmana Segala, wydana po raz pierwszy w 1967 roku, przedstawiająca obraz życia wielopokoleniowej rodziny kozackiej osiadłej w okolicach Trepczy w latach 1648 - 1948.Ogród jordanowski – specjalistyczny teren zieleni, zakładany głównie na terenach miast, przeznaczony dla dzieci i młodzieży.


Podstrony: 1 [2] [3]




Warto wiedzieć że... beta

Zamek Królewski w Sanoku – zamek sięgający swoją historią średniowiecza, obecnie będący siedzibą Muzeum Historycznego, znajdujący się przy ul. Zamkowej w Sanoku.
Kafle - wyrób ceramiczny służący do wykładania powierzchni pieców grzewczych, kuchennych i kominków. Kafle po uformowaniu z gliny są wypalane, a ich powierzchnia zewnętrzna pokrywana jest szkliwem.
Judenrat (niem. Rada żydowska), lub Żydowska Rada Starszych – forma sprawowania władzy przez przywódców żydowskich nad skupiskami żydowskimi (getta) wprowadzona przez nazistów w 1939 roku.
Jom Kippur, hebr. יוֹם כִּפּוּר , Dzień Pojednania – jedno z najważniejszych świąt żydowskich o charakterze pokutnym. Przypada dziesiątego dnia miesiąca tiszri.
Wydawnictwo Literackie (WL) - wydawnictwo z siedzibą w Krakowie, powstałe w 1953 roku (do 14 lutego 2003 roku przedsiębiorstwo państwowe).
Wydawnictwo "Iskry" – założone w Warszawie 1 października 1952 r. jako Państwowe Wydawnictwo Młodzieżowe "Iskra", następnie Państwowe Wydawnictwo "Iskry". Sprywatyzowane w 1992 r.
Feliks Michał Kiryk (ur. 24 września 1933 w Bukowsku koło Sanoka) – prof. dr hab. em., historyk-mediewista, publicysta.

Reklama