Eufemizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Eufemizm (z gr. ευφημισμός euphēmismós, od eu „dobrze”, phemi „mówić”), meliorativum, melioratyw – słowo lub połączenie wyrazowe zastępujące określenia, które nie mogą lub nie powinny być używane ze względu na: tabu kulturowe, religijne, zabobon, cenzurę, autocenzurę (polityczną lub obyczajową), normy towarzyskie, pruderię, współczucie (empatię), poprawność polityczną, delikatność, uprzejmość czy dobre wychowanie mówiącego/piszącego. Eufemizm powinien mieć przynajmniej jedną cechę wspólną ze słowem, które zamienia. Powinien także wywoływać pozytywne lub neutralne skojarzenia, co jest niejednokrotnie jedynym kryterium odróżniającym go od dysfemizmu i wulgaryzmu.

Język grecki, greka (starogr. dialekt attycki Ἑλληνικὴ γλῶττα, Hellenikè glõtta; nowogr. Ελληνική γλώσσα, Ellinikí glóssa lub Ελληνικά, Elliniká) – język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi. Język grecki jest jedynym językiem z helleńskich naturalnych, który nie wymarł.W polityce psim gwizdkiem (ang. dog whistle) określa się użycie kodowanego lub sugestywnego języka w przekazach politycznych w celu uzyskania poparcia określonej grupy bez wywołania sprzeciwu opozycji. Nazwa tej koncepcji pochodzi od ultradźwiękowych gwizdków dla psów używanych w pasterstwie.

Eufemizm powstaje w procesie eufemizacji, który ma na celu wytworzenie określenia pozbawionego pewnych konotacji. Może to nastąpić poprzez zastosowanie słów obcych, naukowych, wyrazów wyrażających niższy stopień nasilenia pewnego zjawiska, a także poprzez posłużenie się różnymi zabiegami stylistycznymi (np. metaforą lub metonimią). Eufemizmy stosowane są często w stylu komunikacji publicznej. Eufemizm bywa też stosowany jako figura retoryczna, służąca ubarwieniu wypowiedzi czy też nadaniu jej żartobliwego charakteru.

Manipulacja językowa – forma zamierzonego i intencjonalnego działania komunikatem tekstowym, mającego na celu wywarcie korzystnego dla manipulatora wpływu na osobę lub grupę. Manipulacja dotyczy jednak bardziej relacji między nadawcą i odbiorcą, nie zaś użytych środków jako takich. Działania manipulacyjne są ukryte dla świadomości odbiorcy.Tabu – w najogólniejszym sensie terminu głęboki i fundamentalny zakaz kulturowy, którego złamanie powoduje spontaniczną i niejednokrotnie gwałtowną reakcję ze strony ogółu przedstawicieli tej kultury, gdyż jest przez nich odbierane jako zamach na całą strukturę tej kultury i jej integralność, a więc jako zagrożenie dla dalszego istnienia danego społeczeństwa. Tabu może obejmować czynności, miejsca, przedmioty lub osoby. W najczystszym i najpierwotniejszym znaczeniu terminu czynności te, miejsca, osoby i przedmioty są zarazem zakazane i święte.

Eufemizmy stosowane są często w odniesieniu do części ciała, zjawisk fizjologicznych i negatywnych elementów życia (alkoholizm, złodziejstwo, śmierć itp.). Eufemizmy bywają używane w języku propagandy (także reklamy). Przykładowo w czasach realnego socjalizmu w Polsce władze mówiły o „regulacji” cen, kiedy w istocie chodziło o podniesienie cen. Mówiły o „przerwach w pracy”, kiedy w istocie chodziło o strajki – zobacz też: nowomowa, manipulacja językowa.

Wulgaryzm – wyraz, wyrażenie lub zwrot uznawany przez użytkowników danego języka jako nieprzyzwoity, ordynarny. Używanie wulgaryzmów uważane jest za przejaw wywyższania się i świadczy o bardzo niskiej kulturze osobistej.Empatia (gr. empátheia "cierpienie") – w psychologii zdolność odczuwania stanów psychicznych innych osób (empatia emocjonalna), umiejętność przyjęcia ich sposobu myślenia, spojrzenia z ich perspektywy na rzeczywistość (empatia poznawcza).

Przykłady eufemizmów:

  • odejść, zasnąć w Panu – zamiast – umierać;
  • jesień życia, trzeci wiek, zaawansowany wiek – zamiast – starość
  • puszysty, grubokościsty, dobrze jedzący – zamiast – gruby
  • kobieta lekkich obyczajów, córa Koryntu, strażniczka lasu – zamiast – prostytutka
  • mijać się z prawdą – zamiast – kłamać, łgać
  • mieć lepkie ręce – zamiast – kraść
  • urodzony w niedzielę – zamiast – leniwy
  • tam gdzie król piechotą chadza lub ustronne miejsce – zamiast – ubikacja
  • te dni, kobieca przypadłość – zamiast – miesiączka
  • strefa bikini – zamiast – łono, podbrzusze, krocze
  • pojechać do Rygi, puścić pawia – zamiast – zwymiotować
  • do diaska – zamiast – do diabła
  • mieć żółte papiery – zamiast – być chorym psychicznie
  • przyjaciółka – zamiast – kochanka
  • postprawda – zamiast – kłamstwo, fałsz
  • film z kiepskimi dialogami – zamiast – film pornograficzny
  • Eufemizmy przyczyniają się do ewolucji zasobu słownego języka. Zdarza się niekiedy, że wyrażenia funkcjonujące jako eufemizmy stają się z czasem pełnoprawnymi synonimami.

    Poprawność polityczna – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego głównym celem jest zachowanie szacunku oraz tolerancji wobec przeciwnika w dyskusji.Cenzura (łac. censere – osądzać) – świadome wprowadzenie w błąd poprzez selektywny dobór zazwyczaj masowo rozpowszechnianych informacji.

    Tworzenie eufemizmów

  • pojęcie abstrakcyjne lub dwuznaczne (np. deiksa wyrażona słowem to, która w zależności od kontekstu może oznaczać różne rzeczy lub sytuacje, które znajdują się w sferze tabu językowego, np. ciążę, stosunek seksualny, śmierć);
  • zmiany fonetyczne (np. kurka, Holender) na tyle subtelne, aby odbiorca komunikatu był w stanie rozpoznać zamieniane (zwykle wulgarne) wyrażenie;
  • metafory;
  • peryfrazy;
  • litoty (polegające na użyciu zaprzeczenia antonimu słowa, np. niechudy, nieurodziwy zamiast gruby i brzydki itp.).
  • Zobacz też[ | edytuj kod]

  • moda językowa
  • poprawność polityczna
  • psi gwizdek
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Mistrík 1993 ↓, s. 133.
    2. Pavlovič 2012 ↓, s. 20.
    3. m, [w:] Słownik słów kluczowych językoznawstwa slawistycznego [online], Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2019-09-09].
    4. Hladká 2017 ↓.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Anna Dąbrowska: Słownik eufemizmów polskich: czyli w rzeczy mocno, w sposobie łagodnie. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14504-8. OCLC 71018039.
  • Zdeňka Hladká: EUFEMISMUS. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.)
  • Jozef Mistrík: Encyklopédia jazykovedy. Wyd. 1. Bratysława: Obzor, 1993. ISBN 80-215-0250-9. OCLC 29200758. (słow.)
  • Jozef Pavlovič: Lexikológia slovenského jazyka. Kompendium náuky o slovnej zásobe. Trnava: Pedagogická fakulta Trnavskej univerzity, 2012. ISBN 978-80-8082-564-5. (słow.)
  • Figura retoryczna (figura stylistyczna, postać mowy) – środek ekspresji językowej wzmacniający emocjonalność, obrazowość języka, polegający na stosowaniu ozdobnych zwrotów lub wyrażeń.Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców.




    Warto wiedzieć że... beta

    Litota (stgr. λιτότης litótēs – „skromność, prostota”) – jeden z tropów retorycznych (czasem uznawana za figurę retoryczną).
    Moda językowa – nadużywanie jednych środków językowych i form kosztem drugich. Przejawia się w doborze form gramatycznych, słowotwórstwie, zasobie słownym, frazeologii i składni. Niekiedy może mieć wpływ na wymowę (np. na akcent i intonację), por. słowackie némôžem, néjdem, spévak; może też dotyczyć modeli słowotwórczych (np. rzeczowniki odczasownikowe powstałe w wyniku derywacji wstecznej, por. uzysk, ubaw, wycisk). Najwyraźniejszą modę obserwuje się jednak w zakresie słownictwa, w tym także imion własnych.
    Słownictwo – jeden z podstawowych zasobów języka naturalnego. Zasób, bogactwo słów jakim posługuje się dana osoba, autor dzieła literackiego, grupa społeczna, naród – w tym wypadku mówimy o słownictwie danego języka, grupa etnograficzna – w tym wypadku mówimy o słownictwie danej gwary bądź dialektu.
    Metafora (gr. μεταφορά), inaczej przenośnia – językowy środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".
    Biblioteka Narodowa Francji (fr. Bibliothèque nationale de France, BnF) – francuska biblioteka narodowa, znajdująca się w Paryżu. Przewidziana jest jako repozytorium dla wszystkich materiałów bibliotecznych, wydawanych we Francji. Obecnym dyrektorem Biblioteki jest Bruno Racine.
    Przesąd (zabobon) – bezpodstawna, uparcie żywiona i niewrażliwa na argumentację wiara w istnienie związku przyczynowo-skutkowego między danymi zdarzeniami. Wypływać ono może ze stereotypów zakorzenionych w tradycji i kulturze. Jest pozbawione racjonalnych podstaw i niemożliwe do weryfikacji.
    Jozef Mistrík (ur. 2 lutego 1921 w Španiej Dolinie, zm. 14 lipca 2000 w Bratysławie) – słowacki językoznawca, literaturoznawca, wykładowca uniwersytecki i grafolog sądowy. Zajmował się przede wszystkim stylistyką i morfologią.

    Reklama