Czu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Czu (t. Czuj, Szu; ros. Чу, kirg. Чүй, kaz. Шу) – rzeka w północnym Kirgistanie i w południowym Kazachstanie. Jej długość wynosi 1067 km, powierzchnia zlewni 62,5 tys. km², średni przepływ 130 m³/s (u ujścia z gór).

Tienszan, Tien-szan (chiń.: 天山; pinyin: Tiān Shān; dosł. „niebiańskie góry”) – wielki system górski w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.Góry Kirgiskie (Ałatau Kirgiski; kirg.: Кыргыз Алатоосу, Kyrgyz Ałatoosu; kaz.: Қырғыз Алатауы, Kyrgyz Ałatauy; ros.: Киргизский хребет, Kirgizskij chriebiet) – pasmo górskie w Tienszanie, w Kirgistanie i Kazachstanie. Rozciąga się na długości ok. 370 km, od jeziora Issyk-kul na wschodzie, do rzeki Tałas, w okolicach miasta Taraz na zachodzie. Najwyższy szczyt ma wysokość 4875 m n.p.m. Powyżej granicy 3700 m n.p.m. znajdują się wieczne śniegi i lodowce górskie. Występują źródła mineralne.

Rzeka Czu powstaje z połączenia rzek Dżoonaryk i Koczkor spływających z pasm Gór Kirgiskich i Terskej Ałatau na zachodnim krańcu Tienszanu. U połączenia rzek utworzono sztuczny Ortotokojski Zbiornik Wodny (47 km³). Czu płynie na wschód Kotliną Issyk-kulską i w miejscowości Bałykczy zbliża się na kilka kilometrów do zachodniego krańca jeziora Issyk-kul. Nie łączy się z nim jednak ani nie przyjmuje z niego dopływów (tylko przy najwyższych stanach wody część wód Czu wpada do tego jesiora przez odnogę zwaną Kutemałdy), lecz skręca gwałtownie na północny zachód. Wąwozem Boomskim (ros. Боомское ущелье) Czu przełamuje się przez góry między Górami Kirgiskimi na zachodzie a pasmem Kungej Ałatau na wschodzie. Wypływa w Dolinę Czujską, gdzie stanowi granicę kirgisko-kazachską. Na tym odcinku wody Czu są szeroko wykorzystywane do nawadniania upraw (zużywa się na to 55% wód rzeki). Następnie Czu wypływa na równiny południowej części Pogórza Kazachskiego, gdzie dzieli pustynię Mujun-kum na południu od stepu Betpakdała na północy. Jako rzeka okresowa płynie na zachód i wysycha w zapadlisku Aszczy-kol.

Biszkek (kir. Бишкек trl. Biškek, trb. Biszkek; ros. Бишкек trl. Biškek, trb. Biszkiek), do roku 1926 Piszpek, w latach 1926-1991 Frunze, to największe miasto i stolica Kirgistanu. Miasto jest położone u podnóża Gór Kirgiskich (Tienszan) w Kotlinie Czujskiej, nad rzekami Ała Arcza i Ałamedin, na północy miasto przecina kanał Wielki Czujski; blisko granicy z Kazachstanem.Koragaty (t. Kuragaty, Kuragata; kaz.: Қорағаты, Құрағаты; ros.: Курагаты, Курагата) - rzeka w południowym Kazachstanie, lewy dopływ rzeki Czu. Długość - 184 km, powierzchnia zlewni - 8760 km², średni przepływ (78 km od ujścia) - 2,36 m³/s.

Reżim Czu jest lodowcowo-śnieżny ze znaczącym udziałem dopływów podpowierzchniowych, z maksimum w lipcu i sierpniu. W dolnym biegu wysycha na okres od lipca do grudnia. W górnym biegu lód pojawia się od listopada do kwietnia, ale ze względu na górski charakter rzeki pokrywa lodowa występuje tylko lokalnie i na krótko. W dolnym biegu rzeka zamarza od grudnia do marca. Największe dopływy to Kakpatas (prawy) i Koragaty (lewy).

Język kazachski (także: język kazaski, kaz. қазақ тілі, қазақша) – język należący do podgrupy kipczacko-nogajskiej, grupy kipczackiej języków tureckich (wraz z z językiem karakałpackim, nogajskim i północnymi dialektami uzbeckiego). Jest on językiem ojczystym dla około 8,3 milionów ludzi. Poza Kazachstanem używa się go między innymi w Chińskiej Republice Ludowej, Uzbekistanie, Rosji i Mongolii. Mniejsze skupiska Kazachów znajdują się także w Afganistanie, Iranie, Turcji i Niemczech.Terskej Ałatau lub Terskej Ałatoo (kirg.: Тескей Алатоо, Teskej Ałatoo; ros. Терскей Ала-Тоо, Tierskiej Ała-Too; ros. Терскей-Алатау, Tierskiej-Ałatau) – pasmo górskie w Tienszanie, we wschodnim Kirgistanie, ograniczające od południa Kotlinę Issykulską z jeziorem Issyk-kul. Rozciąga się na długości ok. 375 km i szerokości ok. 40 km. Najwyższy szczyt, Karakoł, ma wysokość 5216 m n.p.m. (według innych źródeł 5280 m n.p.m.). Stoki południowe są łagodne, północne zaś strome i wysokie, rozcięte wąskimi dolinami. Góry zbudowane są głównie z granitów, łupków metamorficznych i wapieni. Występują lodowce górskie (łączna powierzchnia 1080 km²).

Nad Czu leżą m.in. Tokmok i Szu.

W dolinie Czu mieszka trzecia część ludności Kirgistanu, łącznie ze stolicą Biszkek, znajduje się tu trzecia część nawadnianych gruntów tego kraju i dwie trzecie zakładów przemysłowych. Ogromny system nawadniający oparty na wodach Czu został stworzony w połowie XX wieku.

Kirgistan, Republika Kirgiska (kirgiski Кыргызстан, Кыргыз Республикасы trl. i trb. Kyrgyzstan, Kyrgyz Respublikasy; ros. Киргизия, Киргизская Республика trl. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaâ Respublika, trb. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Riespublika; w okresie radzieckim w języku polskim pod nazwą Kirgizja, po ogłoszeniu niepodległości przejściowo również jako Kyrgystan) – państwo w Azji Środkowej. Graniczy z Chinami (dł. granicy 858 km), Kazachstanem (1051 km), Tadżykistanem (870 km) i Uzbekistanem (1099 km).Tokmok (kirg. Токмок, ros. Токмак) – miasto w północnym Kirgistanie, nad rzeką Czu, na wschód od Biszkeku; ośrodek administracyjny obwodu czujskiego. Około 75 tys. mieszkańców; przemysł włókienniczy, spożywczy, materiałów budowlanych; muzeum.




Warto wiedzieć że... beta

Issyk-kul (kirg. Ысык-Көл trb. Yssyk-Köl) – bezodpływowe słonawe jezioro pochodzenia tektonicznego położone w północno-wschodnim Kirgistanie, w Azji Środkowej. Jezioro znajduje się w śródgórskiej kotlinie w górach Tienszan, w odległości 126 km od Biszkeku, stolicy Kirgistanu. Jest to największe jezioro tego kraju. Położone na wysokości 1608 m n.p.m. jezioro zajmuje powierzchnię 6236 km², tym samym uznawane jest za drugie co do wielkości jezioro obszarów górskich świata, po jeziorze Titicaca. Maksymalna głębokość wynosi 668 m, przy czym średnia głębokość ok. 270 m. Lustro wody rozciąga się wzdłuż osi wschód-zachód na 182 km, a z północy na południe na 58 km.
Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie.
Szu (hist. ros. Чу, Czu; kaz. Шұ) - miasto w Kazachstanie; w obwodzie żambylskim; nad rzeką Czu; 35 tys. mieszkańców (2006). Przemysł spożywczy.
Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Azji (88% powierzchni) i częściowo w Europie (12% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba), powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego – na długości 2340 km.
Reżim rzeczny (reżym rzeczny, ustrój rzeczny) - charakterystyczny, rytmiczny przebieg zjawisk hydrologicznych w rzece w ciągu roku, ustalony na podstawie wieloletnich obserwacji.
Küngej Ałatau (Kungej Ałatau, Küngöj Ałatoo; kaz.: Күнгей Алатау, Küngej Ałatau; kirg.: Күнгөй Алатоо, Küngöj Ałatoo; ros.: Кюнгёй-Ала-Тоо, Kiungioj-Ała-Too) – pasmo górskie w Tienszanie, w Kirgistanie i Kazachstanie. Rozciąga się na długości ok. 275 km, ograniczając od północy Kotlinę Issykulską z jeziorem Issyk-kul. Najwyższy szczyt ma wysokość 4771 m n.p.m. W wyższych partiach gór występują lodowce górskie.
Rzeka – naturalny, powierzchniowy ciek płynący w wyżłobionym przez erozję rzeczną korycie, okresowo zalewający dolinę rzeczną. W Polsce przyjmuje się, że rzekę stanowi ciek o powierzchni dorzecza powyżej 100 km².

Reklama