Cittadella (Gozo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mapa fortyfikacji Cittadelli

Cittadella (malt. Iċ-Ċittadella), znana również jako Citadel, jest to małe ufortyfikowane miasto z cytadelą, leżące w centrum Rabatu (Victoria) na wyspie Gozo, Malta. Teren ten był zasiedlony od epoki brązu, a w czasach Średniowiecza znany był jako Gran Castello. Cittadella została umieszczona na maltańskiej wstępnej liście światowego dziedzictwa UNESCO w roku 1998.

Bartyzana – wieżyczka nadbudowana na koronę muru obronnego, zazwyczaj nadwieszona, pełniąca funkcje strażniczą i strzelecką. Przykładem może być portowa Wieża Betlejemska z lat 1515-1521 w miejscowości Belém (obecnie dzielnica Lizbony).Fort Chambray lub Fort Chambrai (malt. Forti Chambray or Forti Cambray) - jest to fort z bastionami ulokowany w okolicach Għajnsielem na wyspie Gozo, Malta. Został zbudowany w połowie XVIII wieku przez Zakon Maltański, na terenie znanym jako Ras it-Tafal, pomiędzy portem Mġarr a Xatt l-Aħmar. Fort miał być cytadelą nowego miasta, które miało zastąpić Cittadellę jako stolicę wyspy, lecz te plany nigdy się nie zmaterializowały.

Historia[ | edytuj kod]

Północny mur Cittadelli, datowany na XV w.

Czasy antyczne[ | edytuj kod]

Pozostałości archeologiczne dowodzą, że teren aktualnie zajmowany przez Cittadellę, był po raz pierwszy zasiedlony w czasie epoki brązu. Osada została później rozbudowana przez Fenicjan, a w czasach Cesarstwa Rzymskiego stała się akropolem miasta znanego jako Glauconis Civitas.

Lista światowego dziedzictwa (ang. World Heritage List; fr. Liste du patrimoine mondial) – lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, filii ONZ, ze względu na ich unikatową wartość kulturową bądź przyrodniczą dla ludzkości. Lista obejmuje (w czerwcu 2013) 981 obiektów w 160 krajach, w tym 759 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 193 przyrodniczego (P) i 29 mieszanych (K, P). O wpisaniu danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 r. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje. Jeżeli wniosek o wpisanie danego miejsca na listę nie zostanie uwzględniony, może być złożony ponownie.Malarstwo iluzjonistyczne, franc. trompe l’oeil – sposób malowania wywołujący złudzenie, iż ukazane na dwuwymiarowej powierzchni przedstawienie jest trójwymiarowe; malarstwo dające iluzję rzeczywistości.

Okres średniowieczny i rządy Joannitów[ | edytuj kod]

W okresie Średniowiecza osadnictwo przeniosło się do Cittadelli, która zaczęła być nazywana Gran Castello. Z czasem Cytadella stała się za mała dla rosnącej populacji, i u podnóża południowych murów Cittadelli rozrosło się przedmieście Rabat. W XV w., podczas rządów Królestwa Aragonii, fortyfikacje miasta zostały wzmocnione. Mury, które otaczały miasto, służyły głównie ludności wiejskiej do ochrony przed piratami, którzy napadali wyspy Maltańskie w celu zdobycia niewolników.

Akropol (gr. ἀκρόπολις akrópolis, od ἄκρος akros ‘najwyższy’ i πόλις pólis ‘miasto’) – w starożytnej Grecji osiedle, miasto lub jego część znajdująca się na wysokim wzgórzu, cytadela z pałacami i świątyniami.Piraci berberyjscy byli muzułmańskimi rabusiami morskimi, którzy działali na akwenach Morza Śródziemnego i Atlantyku w oparciu o porty Afryki Północnej od końca XI do początków XIX wieku. Wyruszając z północnoafrykańskich portów jak Tunis, Trypolis, Algier, Sala, czy też innych od Maroka po Cyrenajkę, żeglowali głównie wzdłuż pasa lądu zwanego Berberią (jest to dawna nazwa Maghrebu, wywodząca się od zamieszkujących te ziemie Berberów). Napadali na statki i osady nadbrzeżne zarówno na Morzu Śródziemnym, jak i na Atlantyku wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki, a nawet daleko na północy, docierając aż do Islandii. Głównym celem tych rejz było chwytanie chrześcijan obojga płci, celem sprzedania ich na targach niewolników w Algierii i Maroku.

Największy z takich napadów miał miejsce w lipcu 1551 r., kiedy 10 000 Turków osmańskich najechało Gozo i oblegało Cittadellę. Miasto, będące pod kontrolą gubernatora Gelatiana de Sessy, skapitulowało po kilku dniach ostrzału. Ludność Gozo, w ilości 5000-6000, schroniła się wcześniej w Cittadelli, i po jej zdobyciu została uprowadzona przez korsarzy. Jedynie jeden zakonnik i 40 starców, których piraci oszczędzili, oraz około 300 osób, którym udało się uciec przez mury miasta, uniknęli uprowadzenia w niewolę.

The Times of Malta – anglojęzyczna gazeta codzienna na Malcie. Gazeta jest wydawana od 1935 roku przez Allied Newspapers Limited, której pakiet większościowy należy do Strickland Foundation, fundacji charytatywnej założonej przez Mabel Strickland w 1979 roku. Valletta (malt. Il-Belt Valletta) - stolica Malty położona na półwyspie Sciberras pomiędzy dwiema zatokami Grand Harbour i Marsamxett Harbour. Jest najdalej wysuniętą na południe europejską stolicą. Siedziba gminy o tej samej nazwie.

Po inwazji, zniszczone fortyfikacje miasta zostały naprawione, lecz nie ulepszone. W późnych latach XVI wieku, dwóch architektów – Giovanni Rinaldini i Vittorio Cassar, wysunęli wniosek o odnowienie miasta. Począwszy od roku 1599, kompletnie przebudowano wejście i południowe mury, co zmieniło miasto z małego zamku w silną fortecę. W roku 1603 prace osiągnęły zaawansowany poziom, a całość przebudowy została ukończona w roku 1622. Z przeciwnej, północnej strony, mury twierdzy pozostały w swoim oryginalnym średniowiecznym kształcie. W mieście zbudowano kilka bastionów, nadszańców, baterii i prochowni.

Suwerenny Rycerski Zakon Szpitalników Św. Jana, z Jerozolimy, z Rodos i z Malty (pot. szpitalnicy, joannici, kawalerowie maltańscy) – katolicki zakon rycerski.Katedra Świętego Pawła w Mdinie (ang. Saint Paul’s Cathedral, malt. Katidral ta’ San Pawl) – główna świątynia archidiecezji maltańskiej.

Mieszkańcy Gozo pozostawali w murach Cittadelli pomiędzy zmierzchem i świtem aż do 15 kwietnia 1637, gdy zniesiono ten nakaz. Miasto było jedynym ufortyfikowanym miejscem ucieczki mieszkańców w razie ataku na wyspę, aż do XVIII w., kiedy zbudowano Fort Chambray.

W XVII w. krytykowano skuteczność obronną murów Cittadelli. W roku 1645 powstał plan zburzenia miasta, Zrobiono podkopy do umieszczenia ładunków wybuchowych pod bastionami, aby zniszczyć je w razie potrzeby. Na szczęście, nigdy do tego nie doszło.

Barok (z por. barocco – "perła o nieregularnym kształcie" lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Uznany za oficjalny styl Kościoła katolickiego czasów potrydenckich, stąd pojawiające się jeszcze w połowie XX wieku zamienne określenia: "sztuka jezuicka" czy "sztuka kontrreformacyjna". W odróżnieniu od humanizmu antropocentrycznego doby renesansu, barok reprezentował humanizm teocentryczny. W znaczeniu węższym, barok to jeden z nurtów literackich XVII wieku, koegzystujący z klasycyzmem i manieryzmem; od niego XX-wieczni literaturoznawcy wyprowadzili jednak nazwę dla całej epoki.Maltański to język z grupy semickiej rodziny afroazjatyckiej. Maltański jest używany m.in. przez około 350 tys. osób na Malcie, gdzie jest językiem urzędowym.

Okupacja francuska i rządy brytyjskie[ | edytuj kod]

W czerwcu 1798 roku, wyspy Maltańskie zostały okupowane przez Francuzów, lecz Maltańczycy wywołali powstanie po kilku miesiącach rządów francuskich. Mieszkańcy Gozo powstali 3 września, i garnizon francuski wycofał się do Cittadelli, gdzie skapitulował, po negocjacjach, 28 października. Dzień później, Brytyjczycy przekazali kontrolę nad Cittadellą mieszkańcom Gozo, którzy ustanowili rząd tymczasowy z Saverio Cassarem na czele, i obwołali wyspę jako niezależne państwo La Nazione Gozitana.

Malta – największa z wysp w archipelagu Wysp Maltańskich, należącego do Malty. Krajobraz wyspy zdominowany jest przez pasma niskich wzgórz o pokrytych polami stokach.Francuska okupacja Malty trwała od roku 1798 do 1800. Została zapoczątkowana, gdy Zakon św. Jana poddał się Napoleonowi w czerwcu 1798 roku.

Fortyfikacje Cittadelli zostały opuszczone przez Brytyjczyków w dniu 1 kwietnia 1868 roku. Fortyfikacje Cittadelli oraz ruiny budynków wewnątrz miasta zostały wpisane na Listę Zabytków 1925.

Dzień dzisiejszy[ | edytuj kod]

Ruiny budynków wewnątrz Cittadelli

Fortyfikacje Cittadelli, włącznie z częścią średniowiecznego systemu obronnego, są nienaruszone. Południowa część miasta, gdzie znajduje się katedra i inne budynki, jest również w dobrym stanie, lecz północna część jest w większości w ruinie. Wiele z tych ruin pochodzi z czasów średniowiecznych, i znajdują się w nich zabytki archeologiczne.

Cytadela – w starszych fortyfikacjach samodzielna, dominująca nad miastem lub prowincją twierdza. Na terytorium własnym zadaniem cytadeli była ochrona mieszkańców w przypadku najazdu wroga. Na terytoriach podbitych cytadele budowano w celu utrzymania w posłuszeństwie mieszkańców (taką rolę miała np. cytadela Aleksandrowska w Warszawie).Epoka brązu – jedna z epok prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania. Najwcześniej, na południowym Kaukazie i w obszarze Morza Egejskiego, w III tysiącleciu p.n.e., wykształciły się ośrodki, w których opanowano umiejętność obróbki metali. W Egipcie i na Bliskim Wschodzie (Dżemdet Nasr), za początek epoki brązu przyjmuje się umownie rok 3400 p.n.e., w Europie Południowej 2800 p.n.e., na terenach dzisiejszych wschodnich Niemiec i zachodniej Polski 2200 p.n.e. Koniec epoki brązu przypada na lata 1000 – 700 p.n.e.

Pierwsze plany odnowienia Cittadelli powstały w roku 2006, jako część projektu odnowienia fortyfikacji Valletty, Birgu i Mdiny na głównej wyspie Malcie. Prace rozpoczęły się w roku 2006 i ciągle trwają.

Podczas prac restauracyjnych wydobyto na powierzchnię wiele różnych detali architektonicznych oraz pozostałości archeologicznych, wliczając w to pierwotne wejście do miasta.

Opisanie miasta[ | edytuj kod]

Cittadella została zbudowana na cyplu lądu, górującym nad dzisiejszym miastem Rabat (Victoria). Lokalizacja ta została wybrana przez pierwszych osadników, ponieważ jest to naturalnie obronne wzgórze, dominujące nad otaczającym go terenem i dające widok na dużą część wybrzeża.

Diecezja Gozo (łac.: Dioecesis Gaudisiensis) - katolicka diecezja maltańska położona w zachodniej części kraju, obejmująca swoim zasięgiem terytorium wyspy Gozo. Siedziba arcybiskupa znajduje się w katedrze Wniebowzięcia NMP w Victorii.Inwazja na Gozo miała miejsce w lipcu 1551 roku, i została przeprowadzona przez Turków osmańskich przeciwko wyspie Gozo, po nieudanej próbie zdobycia pobliskiej Malty 18 lipca 1551 roku. Nastąpiła ona po zwycięskiej kampanii zakończonej oblężeniem i zdobyciem Trypolisu.

Fortyfikacje[ | edytuj kod]

St. Martin Demi-Bastion (Półbastion św. Marcina)

Fortyfikacje miasta w większości datowane są na początek XVII wieku, kiedy zostały przebudowane przez Rycerzy Joannitów, jakkolwiek niektóre części murów miejskich są datowane na XV wiek. Na fortyfikacje istniejące dzisiaj składają się:

Bastion (także beluarda, belward lub bulwar) – w dawnych fortyfikacjach o narysie bastionowym podstawowy element umocnień wznoszony, na załamaniach obwałowania twierdzy (na wysuniętych narożnikach). Wywodzi się z wcześniej stosowanych bastei. Bastiony jako element fortyfikacji były używane od połowy XVI do połowy XIX wieku.Victoria albo Rabat (malt. Ir-Rabat Għawdex, hist. Città Victoria) – jedna z jednostek administracyjnych na Malcie, stolica wyspy Gozo, według danych z 20 listopada 2011 miasto liczyło 6 203 mieszkańców.
  • Średniowieczne centrum obronne – półkoliste centrum obronne na północnej stronie Cittadelli. Jest to najstarszy fragment murów obronnych miasta, datowany na XV wiek.
  • Bastion św. Michała (St. Michael Bastion) – duży bastion o kształcie grota ulokowany na południu miasta. Pierwotnie posiadał bartyzanę, lecz zastąpiona ona została przez wieżę zegarową.
  • Półbastion św. Marcina (St. Martin Demi-Bastion) – półbastion ulokowany na zachodnim końcu miasta. Posiada bartyzanę z płaskim dachem.
  • Nadszaniec św. Marcina (St. Martin Cavalier) – nadszaniec ulokowany w pobliżu półbastionu św. Marcina, i jest połączony ze średniowiecznym centrum obronnym. Niestety, w górnej części pozbawiony jest niektórych elementów architektonicznych.
  • Półbastion św. Jana (St. John Demi-Bastion) – półbastion ulokowany na wschodnim końcu miasta, połączony ze średniowiecznym centrum obronnym. Posiada bartyzanę z płaskim dachem.
  • Nadszaniec św. Jana (St. John Cavalier) – nadszaniec ulokowany blisko półbastionu św. Jana. W późniejszych czasach, na dachu półbastionu zbudowano magazyn prochu.
  • Rawelin – mały trójkątny rawelin, ulokowany obok wejścia do miasta. Stracił większość swoich elementów kamiennych, i został przekształcony w prywatny ogród.
  • Dolna Bateria (Low Battery) – pięcioboczna bateria artyleryjska, ulokowana blisko półbastionu św. Jana.
  • Budynki[ | edytuj kod]

    Katedra Wniebowzięcia NMP

    Wewnątrz murów obronnych Cittadelli znajduje się kilka godnych uwagi budynków. Wśród nich są:

    Malta, Republika Malty (Repubblika ta’ Malta, Republic of Malta) – państwo wyspiarskie położone w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, na południe od Sycylii.Fenicja (łac. Phoenicia terra, stgr. Φοινίκη; fenickie 𐤊𐤍𐤏𐤍) – starożytna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, obejmująca tereny dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela.
  • Katedra Wniebowzięciabarokowa katedra, mieszcząca biura katolickiej diecezji na Gozo. Została zbudowana w latach 1697–1711, jej architektem był Lorenzo Gafà, który również zbudował katedrę w Mdinie. Mówi się, że stoi ona na miejscu, gdzie była wcześniej rzymska świątynia Junony. Katedra jest najbardziej znana z wybitnego malarstwa iluzjonistycznego (trompe l’oeil), wykonanego na suficie świątyni, a przedstawiającego wnętrze kopuły, która nigdy nie została zbudowana.
  • Kościół św. Józefa – stary kościół zbudowany w roku 1625, w miejscu XI-wiecznej kaplicy.
  • Kaplica św. Barbary w murach – kaplica zbudowana na początku XVII w. Pochowany jest tutaj syn znanego architekta Girolamo CassaraVittorio Cassar, również architekt.
  • Budynek sądów (Courts of Justice) – instytucje sądowe znajdują się w byłym Pałacu Gubernatora, pochodzącym z początku XVI wieku.
  • Budynek starego więzienia – byłe więzienie, używane od XVI w. do roku 1962. Teraz otwarte do zwiedzania, jako muzeum.
  • Muzeum Archeologii Gozo (Gozo Museum of Archaeology) – muzeum poświęcone historii i archeologii Gozo od prehistorii do czasów Średniowiecza.
  • Muzeum Historii Naturalnej Gozo (Gozo Nature Museum) – muzeum poświęcone geografii, geologii i przyrodzie Gozo.
  • Muzeum Folkloru (Folklore Museum) – muzeum poświęcone folklorowi Gozo. Mieści się w kilku XVI-wiecznych budynkach.
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Tentative List „Cittadella (Victoria – Gozo)”. Dostęp 9 Mar 2014 (ang.).
    2. Stephen C. Spiteri. In Defence of the Coast (I) – The Bastioned Towers. „Arx – International Journal of Military Architecture and Fortification”. 3, s. 70–74, 2013 (ang.).  Dostęp 26 Kwi 2015.
    3. „History of Gozo”, Gozo Tourism Association. Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    4. „Restoration of the Cittadella”, MilitaryArchitecture.com. Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    5. Sandro Sciberras: „Maltese History – F. The French Occupation” (PDF). St Benedict College. Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    6. „Protection of Antiquities Regulations 21st November, 1932 Government Notice 402 of 1932, as Amended by Government Notices 127 of 1935 and 338 of 1939.”. Malta Environment and Planning Authority. (ang.).
    7. Ninu Zammit „Restoration of forts and fortifications”, Times of Malta (12.12.2006). Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    8. „Ambitious Citadel restoration project”, Times of Malta (10-08-2008). Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    9. Joanne Cocks „Gozo’s Cittadella getting €6m restoration”, Times of Malta (10.12.2012). Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    10. Kim Dali „Original entrance to Gozo Citadel exposed”, Times of Malta (21.06.2014). Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    11. Stephen C. Spiteri „Unearthed features at the Cittadella”, MilitaryArchitecture.com (14.07.2014). Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    12. „Medieval enceinte – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    13. „St Michael Bastion – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    14. „St Martin Demi-bastion – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    15. „St Martin Cavalier – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    16. „St John Demi-Bastion – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    17. „St John Cavalier – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    18. „Ravelin – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    19. „Low Battery – Cittadella” (PDF), National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands (28.06.2013). Dostęp 13 Lip 2015 (ang.).
    20. John Scerri „Rabat (Victoria)”, malta-canada.com. Dostęp 9 Mar 2014. Zarchiwizowano z oryginału 3 Mar 2016. (ang.).
    21. „The Old Prison”, malta.com. Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    22. „Archaeology Museum”, Reach Malta. Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    23. „Folklore Museum”, Heritage Malta. Dostęp 6 Mar 2015 (ang.).
    Girolamo Cassar znany także jako Ġlormu Cassar (ur. około 1520, zm. pomiędzy 1589–1592) – maltański architekt i inżynier wojskowy, który w drugiej połowie XVI wieku zaprojektował oraz nadzorował budowę kilkudziesięciu najważniejszych budynków w stolicy Malty.Gran Castello Historic House znane też jako Muzeum Folkloru (malt. Dar Storika tal-Gran Kastell) – muzeum na terenie Cittadelli, małego ufortyfikowanego średniowiecznego miasta z cytadelą, na maltańskiej wyspie Gozo, w centrum miasta Victoria.




    Warto wiedzieć że... beta

    Królestwo Aragonii – historyczne państwo istniejące formalnie w latach 1035-1707, faktycznie zaś niezależne do czasów unii z Królestwem Kastylii, z którym od przełomu XV i XVI wieku utworzyło Królestwo Hiszpanii. Aragonia była początkowo frankijską marchią graniczną z pierwszą historyczną stolicą w Jaca powstałą po najeździe muzułmanów na półwysep Iberyjski w 711. W czasach kryzysu państwa Franków Aragonia przekształciła się w samodzielne hrabstwo, zjednoczone w 925 z Królestwem Pampeluny (Nawarry). W wyniku dynastycznych podziałów w 1035 z Królestwa Nawarry zostało wydzielone Królestwo Aragonii, pierwszym królem został Ramiro I. W 1118 król Alfons I Waleczny odbił muzułmanom Saragossę i przeniósł do niej stolicę królestwa.
    Vittorio Cassar (malt. Vitor Cassar) (ok. 1550 – ok. 1609), urodzony Gio Vittorio Cassar był to maltański architekt i inżynier wojskowy. Był synem słynnego architekta Girolamo Cassara (potomka sycylijskiej rodziny, osiadłej na Malcie od XIV wieku). W roku 1587 został przyjęty jako rycerz do Zakonu św. Jana. Na początku XVII wieku został inżynierem-rezydentem Zakonu, kierował modernizacją Cittadelli na Gozo w latach 1600–1603.
    Wyspa Gozo, która jest teraz częścią Malty, była niepodległa przez prawie trzy lata, w latach 1798 - 1801, podczas francuskich wojen rewolucyjnych. Ten krótki okres w historii Gozo znany jest czasem jako La Nazione Gozitana (Państwo Gozo), kiedy Gozo oficjalnie było niepodległym państwem z królem Ferdynandem III Sycylijskim jako monarchą, oraz z rządem tymczasowym, na czele którego stał Francesco Saverio Cassar jako Gubernator Generalny.
    Gozo (malt. Għawdex) – druga co do wielkości wyspa archipelagu Wysp Maltańskich, położona 6 km na północny zachód od Malty.
    Birgu (malt. Il-Birgu) - miasto na Malcie zwane często także Vittoriosa, położone pomiędzy zatokami Kalkara i Dockyard. 3 000 mieszkańców, pracujących głównie w stoczniach lub dokach. Siedziba gminy o tej samej nazwie.
    Nadszaniec (kawalier) - wysoki wał wewnątrz dzieła fortyfikacyjnego budowany w celu uzyskania dalekiego wglądu na przedpole oraz do ustawienia dział.
    Rawelin (z łac. ravelere – oddzielać), półksiężyc, dwuramiennik – dzieło fortyfikacyjne na planie trójkąta wznoszone przed linią obronną twierdzy o narysie bastionowym, poligonalnym albo dla osłony kurtyn, wsparcia bastionów, osłony komunikacji pomiędzy poszczególnymi elementami fortyfikacji lub zamaskowania rozmieszczenia kojców.

    Reklama