Bukszpan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
.mw-parser-output .takson-zwierzeta .naglowek{color:black!important;background:#d3d3a4!important}.mw-parser-output .takson-rosliny .naglowek{color:black!important;background:#90ee90!important}.mw-parser-output .takson-grzyby .naglowek{color:black!important;background:#add8e6!important}.mw-parser-output .takson-protozoa .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-chromalveolata .naglowek{color:black!important;background:#adff2f!important}.mw-parser-output .takson-excavata .naglowek{color:black!important;background:#f0e68c!important}.mw-parser-output .takson-amoebozoa .naglowek{color:black!important;background:#ffc8a0!important}.mw-parser-output .takson-opisthokonta .naglowek{color:black!important;background:#e0d0b0!important}.mw-parser-output .takson-sar .naglowek{color:black!important;background:Moccasin!important}.mw-parser-output .takson-bakterie .naglowek{color:black!important;background:#d3d3d3!important}.mw-parser-output .takson-archeony .naglowek{color:black!important;background:#f3e0e0!important}.mw-parser-output .takson-eukarionty .naglowek{color:black!important;background:#faf0e6!important}.mw-parser-output .takson-inne .naglowek{color:white!important;background:red!important}
Buxus sinica

Bukszpan, gryszpan (Buxus L.) – rodzaj zimozielonych drzew i krzewów z rodziny bukszpanowatych. W obrębie rodzaju wyróżnia się od ok. 90 do 100 gatunków. Na różnice wpływa m.in. włączanie tu lub wyodrębnianie kilku gatunków afrykańskich (rodzaj Notobuxus). Rodzaj ma dwa centra zróżnicowania – Antyle (ok. 50 gatunków, z czego na Kubie 34) i Azja Wschodnia w strefie klimatu umiarkowanego (ok. 40 gatunków). Poza tym gatunki z tego rodzaju występują w Ameryce Centralnej, na Madagaskarze i w Afryce Subsaharyjskiej, w zachodniej i południowej Europie oraz w basenie Morza Śródziemnego. Są to krzewy i niewielkie drzewa rosnące zwykle w podszycie suchych lasów na glebach przepuszczalnych. Zawierają alkaloidy o silnym działaniu przeczyszczającym.

Bukszpan zwyczajny, bukszpan wieczniezielony (Buxus sempervirens L.) – gatunek krzewu, należący do rodziny bukszpanowatych. Występuje w Afryce Północnej, Europie Środkowej i Południowej, w Azji Mniejszej i na Kaukazie, aż po Himalaje. W Polsce tylko sadzony jako roślina ozdobna.Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu stanowiąca ochronę dla rozwijających się pręcików i słupków. U roślin owadopylnych okwiat pełni także funkcję powabni dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Liczne gatunki i odmiany bukszpanów uprawiane są jako rośliny ozdobne, zwłaszcza stosowane w formie ciętych (strzyżonych) żywopłotów. Najbardziej popularny w uprawie, także w Polsce, jest bukszpan zwyczajny B. sempervirens. Poza tym w uprawie w Europie Środkowej spotykane są: bukszpan balearski B. balearica, bukszpan Harlanda B. harlandii, bukszpan drobnolistny B. microphylla i bukszpan Wallicha B. wallichiana. Wykorzystywane jest drewno bukszpanów wyróżniające się twardością i ciężkością – drewno bukszpanu zwyczajnego jest najcięższe z gatunków europejskich – jest cięższe od wody. Wykorzystywane jest w drzeworytnictwie, markietażu, do tworzenia inkrustacji, do wyrobu fletów, kul do gry w krokieta, grzebieni. Gałązkami bukszpanu ozdabiane są w wielu krajach europejskich palmy wielkanocne święcone podczas chrześcijańskiego święta – Niedzieli Palmowej.

Znamię (ang. stigma) – część słupka roślin okrytonasiennych przyjmująca ziarna pyłku w trakcie zapylenia (przed zapłodnieniem). Zazwyczaj znajduje się na szczycie szyjki słupka, gdy szyjki brak – wykształca się znamię siedzące. Liczba znamion w słupku jest różna u różnych gatunków i zwykle zależy od liczby owocolistków budujących słupek.Pręcik (łac. stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe, pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe zawierające tkankę wyściełającą (tzw. tapetum) oraz tkankę zarodnikotwórczą (tzw. archespor), która wytwarza ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych.

Morfologia[ | edytuj kod]

Kwiaty bukszpanu drobnolistnego
Owoc bukszpanu zwyczajnego
Pokrój Zimozielone krzewy i niewielkie drzewa, osiągające zwykle do 8 m, a w przypadku bukszpanu zwyczajnego i balearskiego nawet 20 m wysokości. Rośliny zwykle nagie o młodych pędach zielonych i czworobocznych. Liście Nakrzyżległe, zimozielone, krótkoogonkowe, o blaszce skórzastej, niewielkiej (do 5 cm u B. wallichiana), całobrzegiej, użyłkowanej pierzasto. Kwiaty Drobne, promieniste, rozdzielnopłciowe (rośliny jednopienne). Kwiaty wyrastają w kątach liści, w kulistawych, gęstych pęczkach, w których kwiaty męskie otaczają kwiat żeński. W kwiatach męskich okwiat składa się z czterech działek kielicha i czterech pręcików. W kwiatach żeńskich listków okwiatu jest 5–6. Zalążnia jest górna, powstaje z trzech owocolistków (w każdej z trzech komór rozwijają się po dwa zalążki). Ponad zalążnią szyjki trzech słupków są rozchylone i zwieńczone często zbiegającymi po nich znamionami. Owoce Suche torebki, kulistawe lub jajowate, rogate z powodu zachowujących się szyjek słupka. Pękają trzema klapami eksplozywnie wyrzucając czarne nasiona.

Systematyka[ | edytuj kod]

Pozycja systematyczna

Rodzaj Buxus należy do rodziny bukszpanowatych (Buxaceae) z rzędu bukszpanowców (Buxales). W zależności od ujęcia włączane lub wyłączanych jest tu kilka gatunków z rodzaju Notoceras występujących w południowej Afryce.

Antyle (hiszp. Antillas, ang. i franc. Antilles, niderl. Antillen) – grupa wysp położona w basenie Morza Karaibskiego, rozciągająca się łukowato na długości 4,5 tys. km od Cieśniny Jukatańskiej aż do wybrzeży Wenezueli. Większość wysp górzysta, klimat wilgotny, równikowy i podrównikowy. Plantacje trzciny cukrowej, kakao, kawy, bawełny.Integrated Taxonomic Information System (ITIS) – system zaprojektowany do dostarczania informacji taksonomicznych o organizmach. Został utworzony w 1996 r. System jest wspierany przez agencje rządowe Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady i Meksyku. Współpracuje z taksonomami z całego świata. Jest partnerem Species 2000 i Global Biodiversity Information Facility (GBIF). Współuczestniczy w realizacji międzynarodowego programu Katalog Życia (Catalogue of Life Programme).
Wykaz gatunków
  • Buxus acuminata (Griseb.) Müll.Arg.
  • Buxus acunae Borhidi & O.Muñiz
  • Buxus acutata Friis
  • Buxus aneura Urb.
  • Buxus arborea Proctor
  • Buxus austroyunnanensis Hatus.
  • Buxus bahamensis Baker
  • Buxus balearica Lam. – bukszpan balearski
  • Buxus bartlettii Standl.
  • Buxus benguellensis Gilg
  • Buxus bissei Eg.Köhler
  • Buxus bodinieri H.Lév.
  • Buxus braimbridgeorum Eg.Köhler
  • Buxus brevipes (Müll.Arg.) Urb.
  • Buxus calcarea G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus capuronii G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus cephalantha H.Lév. & Vaniot
  • Buxus cipolinica Lowry & G.E.Schatz
  • Buxus citrifolia (Willd.) Spreng.
  • Buxus cochinchinensis Pierre ex Gagnep.
  • Buxus cordata (Radcl.-Sm.) Friis
  • Buxus crassifolia (Britton) Urb.
  • Buxus cristalensis Eg.Köhler & P.A.González
  • Buxus cubana (A.Rich.) Baill.
  • Buxus ekmanii Urb.
  • Buxus excisa Urb.
  • Buxus foliosa (Britton) Urb.
  • Buxus glomerata (Griseb.) Müll.Arg.
  • Buxus gonoclada (C.Wright ex Griseb.) Müll.Arg.
  • Buxus hainanensis Merr.
  • Buxus harlandii Hance – bukszpan Harlanda
  • Buxus hebecarpa Hatus.
  • Buxus henryi Mayr
  • Buxus hildebrandtii Baill.
  • Buxus humbertii G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus ichagensis Hatus.
  • Buxus imbricata Urb.
  • Buxus itremoensis G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus jaucoensis Eg.Köhler
  • Buxus koehleri P.A.González & Borsch
  • Buxus laevigata (Sw.) Spreng.
  • Buxus lancifolia Brandegee
  • Buxus latistyla Gagnep.
  • Buxus leivae Eg.Köhler
  • Buxus linearifolia M.Cheng
  • Buxus lisowskii Bamps & Malaisse
  • Buxus liukiuensis (Makino) Makino
  • Buxus loheri Merr.
  • Buxus macowanii Oliv.
  • Buxus macrocarpa Capuron
  • Buxus macrophylla (Britton) Fawc. & Rendle
  • Buxus madagascarica Baill.
  • Buxus malayana Ridl.
  • Buxus marginalis (Britton) Urb.
  • Buxus megistophylla H.Lév.
  • Buxus mexicana Brandegee
  • Buxus microphylla Siebold & Zucc. – bukszpan drobnolistny
  • Buxus moana Alain
  • Buxus moctezumae Eg.Köhler, R.Fernald & Zamudio
  • Buxus monticola G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus moratii G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus muelleriana Urb.
  • Buxus myrica H.Lév.
  • Buxus natalensis (Oliv.) Hutch.
  • Buxus nipensis Eg.Köhler & P.A.González
  • Buxus nyasica Hutch.
  • Buxus obtusifolia (Mildbr.) Hutch.
  • Buxus olivacea Urb.
  • Buxus pachyphylla Merr.
  • Buxus papillosa C.K.Schneid.
  • Buxus pilosula Urb.
  • Buxus portoricensis Alain
  • Buxus pseudaneura Eg.Köhler
  • Buxus pubescens Greenm.
  • Buxus pubifolia Merr.
  • Buxus pubiramea Merr. & Chun
  • Buxus pulchella Baill.
  • Buxus rabenantoandroi G.E.Schatz & Lowry
  • Buxus retusa (Griseb.) Müll.Arg.
  • Buxus revoluta (Britton) Mathou
  • Buxus rheedioides Urb.
  • Buxus rivularis Merr.
  • Buxus rolfei S.Vidal
  • Buxus rotundifolia (Britton) Mathou
  • Buxus rugulosa Hatus.
  • Buxus rupicola Ridl.
  • Buxus sclerophylla Eg.Köhler
  • Buxus sempervirens L. – bukszpan zwyczajny, b. wiecznie zielony
  • Buxus serpentinicola Eg.Köhler
  • Buxus shaferi (Britton) Urb.
  • Buxus sinica (Rehder & E.H.Wilson) M.Cheng
  • Buxus sirindhorniana W.K.Soh, von Sternb., Hodk. & J.Parn.
  • Buxus stenophylla Hance
  • Buxus subcolumnaris Müll.Arg.
  • Buxus triptera Eg.Köhler
  • Buxus vaccinioides (Britton) Urb.
  • Buxus vahlii Baill.
  • Buxus wallichiana Baill. – bukszpan Wallicha, b. indyjski
  • Buxus wrightii Müll.Arg.
  • Buxus yunquensis Eg.Köhler
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2021-05-04] (ang.).
    2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-05-04] (ang.).
    3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
    4. Buxus L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-05-04].
    5. D. J. Mabberley: The Plant-book: A Portable Dictionary of the Vascular Plants (Fourth Edition). Cambridge University Press, 2017, s. 349. ISBN 978-1-107-11502-6.
    6. Buxus (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-03-31].
    7. Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 129. ISBN 0-333-73003-8.
    8. Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste A-B. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991. ISBN 83-01-10135-0.
    9. Buxus Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-05-04].
    Użyłkowanie liścia, nerwacja, układ waskularny liścia (ang. nervation, nervature, venation, łac. nervatio, venatio) – układ żyłek (nerwów) liściowych zawierających wiązki przewodzące w liściach (nie tylko asymilacyjnych, ale także w działkach i płatkach kwiatu). Ze względu na stały układ żyłek w poszczególnych grupach systematycznych roślin, ma on znaczenie w identyfikacji taksonów. Głównym zadaniem wiązek przewodzących w liściu jest dostarczenie do jego tkanek wody i odprowadzenie asymilatów, a także usztywnienie blaszki liściowej.Krzew – roślina drzewiasta o zdrewniałej łodydze, która od nasady rozgałęzia się na wiele pędów równorzędnych. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej – pnia.




    Warto wiedzieć że... beta

    Owoc (łac. fructus) − w znaczeniu botanicznym występujący u okrytozalążkowych organ powstający z zalążni słupka, zawierający w swym wnętrzu nasiona, osłaniający je i ułatwiający rozsiewanie.
    Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji, gutacji i wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.
    Alkaloidy (arabskie alkali – potaż i stgr. εἶδος eidos – postać = „przyjmujący postać zasady”) – według rekomendacji IUPAC z 1995 roku jest to grupa naturalnie występujących zasadowych związków chemicznych (na ogół heterocyklicznych), głównie pochodzenia roślinnego, zawierających azot. Aminokwasy, peptydy, białka, nukleotydy, kwasy nukleinowe, aminocukry i antybiotyki nie są zwykle zaliczane do alkaloidów. Dodatkowo do tej grupy włączone są niektóre obojętne związki chemiczne biogenetycznie związane z alkaloidami zasadowymi.
    Drzewa – grupa roślin, do której zaliczają się największe rośliny lądowe. Grupa ta nie jest taksonem – grupuje tylko organizmy roślinne podobne morfologicznie i funkcjonalnie. Drzewa są roślinami wieloletnimi o zdrewniałych łodygach (i zwykle też korzeniach). Od innych roślin drzewiastych (krzewów i krzewinek) różnią się posiadaniem łodygi głównej (pnia) rozgałęziającej się dopiero od pewnej wysokości. Liczne rozgałęzienia wraz z listowiem tworzą koronę drzewa. Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające kłodzinę zamiast pnia zakończoną pękiem liści tj. paprocie drzewiaste, sagowcowe, palmy, pandany, juki i draceny. Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody. W leksykonach lub spisach gatunków roślin drzewa bywają oznaczane symbolem przypominającym symbol Saturna lub alchemiczny symbol ołowiu, tj. podwójnie kreślone h. (Pojedynczo kreślone h, czyli ħ, oznacza krzew)
    Niedziela Palmowa ("Niedziela Męki Pańskiej", zwana też "Kwietną" lub "Wierzbną", w formie nadzwyczajnej rytu rzymskiego: "Druga Niedziela Męki Pańskiej") – święto ruchome w kalendarzu chrześcijańskim przypadające 7 dni przed Wielkanocą. Rozpoczyna Wielki Tydzień.
    Drewno – surowiec drzewny otrzymywany ze ściętych drzew i formowany przez obróbkę w różnego rodzaju sortymenty. Zajmuje przestrzeń pomiędzy rdzeniem, a warstwą łyka i kory. Pod względem technicznym drewno jest naturalnym materiałem kompozytowym o osnowie polimerowej wzmacniany ciągłymi włóknami polimerowymi, którymi są podłużne komórki zorientowane jednoosiowo.
    Podszyt, podszycie – warstwa w ekosystemie leśnym zbudowana z krzewów (takich jak: kalina, głóg, leszczyna, czeremcha, jarzębina, bez czarny) rosnących obok podrostów drzew, drzewostanu i runa. Jej wysokość sięga do kilku metrów. Podszyt nigdy nie dorasta do dolnego piętra drzewostanu.

    Reklama