Artykuł na Medal

Bitwa pod Bornholmem (1457)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

I bitwa pod Bornholmem – starcie trzech uzbrojonych okrętów gdańskich z duńsko-inflanckim konwojem w nocy z 14 na 15 sierpnia 1457 roku koło Bornholmu, podczas wojny trzynastoletniej, zakończone taktycznym zwycięstwem floty gdańskiej; największa stoczona na pełnym morzu bitwa wojny i według polskich historyków symbol zwycięskiej wojny morskiej pomiędzy Gdańskiem a Danią.

Ledung, także leidag, leiðangr (staronorweski), leidang (norweski), leding (duński), ledung (szwedzki) lething (angielski) lepunger (staroszwedzki) – średniowieczny skandynawski system mobilizacji floty przybrzeżnej bądź przeznaczonej do sezonowych wypraw łupieżczych, oparty na podziale kraju na okręgi, stanowiący morski odpowiednik pospolitego ruszenia. Józef Wiesław Dyskant (ur. 1937) – oficer polskiej Marynarki Wojennej w stopniu komandora, polski historyk wojskowości, specjalizujący się w tematyce marynistycznej.

Królestwo Danii, rządzone przez króla Christiana I Oldenburga, negatywnie zareagowało na inkorporację państwa krzyżackiego do Korony Królestwa Polskiego i podjęło współpracę z zakonem krzyżackim, zwalczając gdańską żeglugę. Jednocześnie Dania dążyła do opanowania części ziem Zakonu, uzależniając zbrojną interwencję od posiadania portów na południowym wybrzeżu Bałtyku. Pomimo niechęci Zakonu do oddania duńskiemu sojusznikowi kontroli nad którymkolwiek z miast portowych na wodach i wybrzeżach Bałtyku doszło do eskalacji działań przeciwko żegludze przeciwnika oraz wzajemnej konfiskaty towarów. W reakcji na blokowanie szlaków handlowych Gdańsk uzbroił statki handlowe oraz rozwinął bezprecedensową w historii Polski akcję kaperską, mobilizując flotę uzbrojonych statków prywatnych do atakowania jednostek, portów i wybrzeży pod kontrolą Danii. Zwycięstwo floty gdańskiej nad duńskim konwojem 15 sierpnia 1457 roku w znacznym stopniu przyczyniło się do zawarcia korzystnego dla Polski rozejmu z Królestwem Danii 28 lipca 1458 roku, co pozbawiło krzyżaków jedynego sojusznika aktywnie uczestniczącego w działaniach zbrojnych wojny trzynastoletniej.

Krajer – żaglowiec 1-3 masztowy, używany w XV-XIX wieku na Morzu Bałtyckim; podobny do kogi, lecz od niej mniejszy. Żołd – wynagrodzenie, jakie dostaje żołnierz odbywający zasadniczą służbę wojskową, dawniej również członek wojska najemnego. Pierwszy żołd w Polsce ustanowił w 1388 roku w Piotrkowie Władysław II Jagiełło: wynosił 3 grzywny od kopii.

Geneza bitwy[ | edytuj kod]

Reakcja Danii na wojnę trzynastoletnią[ | edytuj kod]

Kopenhaga, Nyhavn. Unia Kalmarska, zawarta w 1397, roku połączyła Danię i Szwecję, tworząc sojusz zdolny do trwałego zdominowania Morza Bałtyckiego. Uzyskanie dostępu do morza przez Polskę zagrażało tym planom.

Inkorporacja Państwa Zakonu Krzyżackiego przez Koronę Królestwa Polskiego w 1454 roku została przyjęta negatywnie przez Danię, gdyż otwierała dostęp do Bałtyku kolejnemu mocarstwu, zmniejszając szanse na skandynawską dominację. Jednocześnie Dania dążyła do osiągnięcia bezpośrednich korzyści z wojny, zamierzając w zamian za poparcie udzielone Zakonowi uzyskać korzyści finansowe umożliwiające opłacenie aktywnej polityki szwedzkiej albo przekazanie władzy nad niektórymi miastami zakonnymi w Inflantach.

Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis, biał. Казімір I Ягелончык (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Pomorze Gdańskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii, przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.Kaliningrad (ros. Калининград, do 4 czerwca 1946 Królewiec (do XVI w. także Królówgród), ros. Кёнигсберг, niem. Königsberg, łac. Regiomontium, prus. Kunnegsgarbs, lit. Karaliaučius) – stolica obwodu kaliningradzkiego – eksklawy Federacji Rosyjskiej, u ujścia Pregoły do Bałtyku, w historycznej krainie Sambii. Liczba ludności Kaliningradu w 2006 wynosiła 434,9 tys.

W reakcji na przedłużającą się wojnę trzynastoletnią duński król Chrystian I latem 1455 roku udzielił poparcia zakonowi krzyżackiemu, a duńska flota rozpoczęła zwalczanie żeglugi Związku Pruskiego. Pomimo stanu wojny uwikłana w konflikt ze Szwecją o utrzymanie Unii Kalmarskiej Dania nie przeprowadziła żadnych poważnych operacji zbrojnych przeciwko Związkowi Pruskiemu, ograniczając się do patrolowania wybrzeży pruskich i organizowania konwojów z pomocą zbrojną, kierowanych do Inflant. W 1455 roku zakon krzyżacki odbił z rąk Związku Pruskiego Königsberg (Królewiec) przy ujściu Pregoły oraz Memel (Kłajpedę), strzegącą ujścia Niemna. Odzyskał tym samym możliwość sprowadzania posiłków i zapasów drogą morską.

Bitwa o Knipawę (niem. Belagerung des Kneiphofs) – całość zmagań o kontrolę nad portową dzielnicą Królewca (Königsberg) Knipawą (Kneiphof), trwających od 13 kwietnia do 14 lipca 1455 r. podczas wojny trzynastoletniej w latach 1454–1466, zakończonych decydującym zwycięstwem zakonu krzyżackiego. Unia kalmarska (duń., szw., norw. Kalmarunionen) – unia personalna zawarta latem 1397 na zamku w Kalmarze pomiędzy Danią, Szwecją i Norwegią.

Wojna trzynastoletnia na Morzu Bałtyckim[ | edytuj kod]

Chrystian I Oldenburg, król Danii. Zainteresowany objęciem protektoratu nad Inflantami poparł zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej

Pomimo okresu krzyżackich sukcesów główne miasta Związku Pruskiego zdecydowane były na kontynuację wojny przeciwko Zakonowi, a determinacja rad miejskich Gdańska oraz Elbląga doprowadziła do utworzenia floty kaperskiej zdolnej do przeciwdziałania flocie duńskiej. Skutkowało to wyjątkowym w historii Polski zaangażowaniem w działania zbrojne na morzu. Rada miasta Gdańska wystawiła 13 listów kaperskich kapitanom uzbrojonych statków morskich, zezwalając im na atakowanie statków zmierzających do i z Królewca oraz Kłajpedy, aby sparaliżować krzyżacki handel oraz dowóz żywności i uzbrojenia dla Zakonu. W 1456 roku wojnę morską rozszerzono o zezwolenie na atakowanie statków płynących do Inflant oraz Danii, po czym nastąpiła wzajemna konfiskata towarów i statków duńskich w portach Związku Pruskiego i związkowych w Danii. W lutym 1456 roku rada miasta Gdańska, po uprzednim ostrzeżeniu Związku Hanzeatyckiego, wystawiła listy kaperskie czterem kolejnym kapitanom, zezwalając im na atakowanie statków krzyżackich, inflanckich i duńskich oraz napadanie na krzyżackie wybrzeża.

Elbląg (łac. Elbinga, Elbingus, niem. Elbing, prus. Elbings, rus. Эльблонг) – miasto na prawach powiatu w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba władz powiatu elbląskiego i gminy wiejskiej Elbląg, ale miasto nie wchodzi w ich skład, stanowiąc odrębną jednostkę samorządu terytorialnego. Od 1992 stolica diecezji elbląskiej. Najstarsze miasto w województwie, jedno z najstarszych w Polsce (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246). Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwie w akcie wyboru króla. Także najniżej położone miasto w Polsce. Leży u ujścia rzeki Elbląg do Zalewu Wiślanego. Według danych z 30 czerwca 2012 r. ma 123 977 mieszkańców.Siarka rodzima – minerał z gromady pierwiastków rodzimych zawierający głównie siarkę elementarną. Należy do grupy minerałów rzadkich.

W działaniach zbrojnych na Bałtyku szczególne znaczenie miał obszar pomiędzy Bornholmem i Gotlandią, wyspami strategicznie położonymi na skrzyżowaniu bałtyckich szlaków żeglugowych. Panowanie nad tym obszarem pozwalało kontrolować całą żeglugę bałtycką.

Gdańsk: baszta Łabędź i historyczny gdański port. Pośrednictwo w handlu zapewniało miastu wysokie dochody, umożliwiające sfinansowanie znacznej części wydatków strony związkowej w trakcie wojny trzynastoletniej.

Cele i sposoby walki morskiej w okresie wojny trzynastoletniej[ | edytuj kod]

Zadania flot bałtyckich[ | edytuj kod]

Wojna trzynastoletnia przypada na okres słabego rozwoju morskiej sztuki wojennej w rejonie Morza Bałtyckiego. Wciąż słabe po okresie rozbicia feudalnego państwa strefy bałtyckiej nie były w stanie zorganizować i sfinansować flot wojennych zdolnych do odegrania znaczącej roli w konflikcie militarnym. Próby takie w schyłkowym okresie średniowiecza w Europie podejmowali jedynie władcy angielscy i francuscy.

Skandynawia – region północnej Europy, obejmujący kraje: Szwecję, Norwegię oraz Danię. Obejmuje część z krajów nordyckich.Kopenhaga (duń. København [kʰøb̥m̩ˈhɑʊ̯ˀn], łac. Hafnia) – stolica i największe miasto Królestwa Danii. W 2014 r. odbył się tu 59 Festiwal Muzyki Europejskiej Eurowizja.

Nieprzerwanie od drugiej połowy XIII wieku w rejonie Bałtyku i Morza Północnego utrzymywała się znacząca rola niewielkich flot finansowanych przez duże portowe miasta, których działanie podporządkowane było ich ekonomicznym interesom. Podstawowym celem tak zorganizowanej marynarki było zapewnienie miastu zysków z handlu poprzez ochronę własnych szlaków handlowych i próbę uniemożliwienia prowadzenia handlu przez konkurencję, poprzez przerwanie obcych szlaków komunikacyjnych i blokadę wybrzeży. Istotnym zadaniem flot miejskich było zwalczanie piractwa. Możliwość transportu wojska drogą morską oraz ofensywy na nadmorskie terytoria nieprzyjaciela stosowane były rzadko, a działania flot w czasie wojny – ściśle podporządkowane działaniom na lądzie.

Państwo zakonu krzyżackiego [w Prusach] (niem. Deutschordensland in Preußen albo Deutschordensstaat in Preußen) – suwerenne państwo niemieckiego zakonu krzyżackiego założone około 1226 roku. Państwo zakonne było państwem, które przez setki lat obejmowało nie tylko ziemie Prusów, ale także Łotwę i Estonię. Na mocy postanowień II pokoju toruńskiego z 1466 roku Zakon oddał Polsce Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, a także Warmię i stolicę Malbork, które nazwano Prusami Królewskimi, a pozostałe pod władzą krzyżacką ziemie określano odtąd jako Prusy Zakonne.Kusza – broń miotająca neurobalistyczna (wykorzystująca energię sprężystości) podobna do łuku. Zasadnicza różnica w użyciu polega na możliwości wstrzymania się ze strzałem przez dowolnie długi czas po naciągnięciu cięciwy. Cięciwę naciąga się ręcznie, korbą lub lewarem, a dopiero potem strzela, naciskając spust.

Systemy mobilizacji floty[ | edytuj kod]

Przestarzały ledungowy system mobilizacji floty, oparty na obowiązku dostarczania okrętu wraz z załogą przez okręg terytorialny na wezwanie monarchy, utrzymywał się w Danii i Szwecji, gdzie ekonomiczna słabość nielicznych miast nie pozwalała na sfinansowanie nowocześniejszego zespołu okrętów.

Meklemburgia (niem. Mecklenburg - kalka obodrzyckiej nazwy Weligard, staroniem. mikile - wielki) – kraina historyczna położona pomiędzy rzekami Łabą a Reknicą, zajmuje płaskie i faliste tereny Pojezierza Meklemburskiego. Obecnie jest to zachodnia i największa część kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern) w RFN.14 sierpnia jest 226. (w latach przestępnych 227.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 139 dni.

Brak stałej floty zmuszał walczące strony do zastosowania systemu kaperskiego, w którym morska siła zbrojna oparta była o zmobilizowane okręty prywatne, pozyskane w drodze wynajmu bądź rekwizycji. Zmobilizowane w miarę potrzeby okręty rada miejska albo władca wyposażali w patent (list kaperski), upoważniający do atakowania nieprzyjacielskich jednostek oraz statków zmierzających do nieprzyjacielskich portów, jak również w informację o działaniu kapra na zlecenie walczącej strony.

Chrystian I Oldenburg (ur. w lutym 1426 w Oldenburgu, zm. 21 maja 1481 w Kopenhadze) – król Danii w latach 1448–1481 (założyciel dynastii Oldenburgów) oraz na prawach Unii kalmarskiej, władca Norwegii w latach 1450–1481 i Szwecji w latach 1457–1464.Okręt – zwykle uzbrojona jednostka pływająca w służbie państwa, tj. jego sił zbrojnych – marynarki wojennej pod banderą wojenną, przeznaczona do wykonywania zadań bojowych. Także potocznie: duży statek.
XVI-wieczny drzeworyt przedstawiający bitwę morską pomiędzy galerami a okrętami o napędzie żaglowym

Zalety systemu kaperskiego polegały na uniknięciu konieczności ponoszenia kosztów mobilizacji floty przez stronę posługującą się kaprami. Zamiast stałego żołdu dowódcy okrętów i załogi otrzymywały udział w łupach, a zmobilizowanie statków prywatnych czyniło zbędną kosztowną budowę okrętów. Wadą systemu kaperskiego była niska dyscyplina dowódców i ich załóg, zainteresowanych głównie uzyskaniem korzyści finansowych niezależnie od celów wojny.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.II bitwa pod Bornholmem – starcie okrętu kaperskiego Związku Pruskiego z niewielką flotą kaperską zakonu krzyżackiego 8 lipca 1460 roku w pobliżu wyspy Bornholm w trakcie wojny trzynastoletniej (1454–1466), zakończone zdobyciem okrętów krzyżackich przez okręt związkowy.

Okręty handlowe poruszające się w obszarze zagrożenia uzbrajano okrętując zbrojną eskortę.

Typy okrętów[ | edytuj kod]

Wojna na szlakach handlowych wymusiła zmiany w morskiej technice wojennej. Konieczność długiego przebywania na morzu i pokonywania znacznych odległości skutkowała zastąpieniem galer przez okręty o napędzie żaglowym. Ułatwiające desant żołnierzy i koni niskoburtowe okręty o małym zanurzeniu typu skandynawskiego, takie jak sneki czy drakkary, traciły znaczenie na rzecz przystosowanych do walki z pokładu okrętów wyposażonych w dziobowe i rufowe kasztele. Dominacja merkantylnego celu działania marynarki finansowanej przez kupieckie miasta zmuszała do tworzenia flot w oparciu o doraźnie uzbrajane statki transportowe. Brak większych różnic konstrukcyjnych pomiędzy uzbrojonymi okrętami a statkami umożliwiał relatywnie łatwe przywrócenie okrętom funkcji handlowej w przypadku ustania zagrożenia, dla którego zwalczania miasto wystawiło flotę.

Ster – ruchome urządzenie będące częścią jednostki pływającej lub statku powietrznego (patrz: powierzchnie sterowe samolotu), służące zarówno do utrzymywania jak i do zmiany kierunku ruchu. Działanie steru zmienia kątową orientację jednostki w przestrzeni.Papież (Ojciec Święty) (łac. Summus Pontifex, od staroż. Pontifex Maximus; wł. papa, gr. pappas; forma funkcjonująca w języku polskim pochodzi od czeskiego papež) – biskup Rzymu, zwierzchnik Kościoła katolickiego, głowa Stolicy Apostolskiej oraz Suweren Państwa Miasto Watykan. Obecnym papieżem jest Franciszek.
Flota średniowiecznych holków sfinansowana przez bałtyckie portowe miasta w wizji XIX-wiecznego artysty

Od połowy XIV wieku obok okrętów typu koga (kogge) ze sterem umocowanym na rufie w osi kadłuba budowano większe okręty typu holk (holcke), napędzane jednym prostokątnym żaglem i mogące pomieścić 200-osobową załogę. Wysokie kasztele dziobowe i rufowe holków dawały załodze przewagę w walce abordażowej, co doprowadziło do dominacji tego typu okrętów we flotach XV-wiecznych. Nowością w dziedzinie sztuki morskiej schyłkowego średniowiecza było poszycie karawelowe, zwiększające wytrzymałość kadłuba. Umożliwiało budowę większych statków i okrętów typu karaka (kraeck), które uczestniczyły w wojnie trzynastoletniej jako okręty kaperskie po obu stronach. Obok dużych statków popularne w użyciu były jednomasztowe jednostki frachtowe typu sznika (schnigge) oraz krajer (kraier), używane jako okręty wojenne do celów patrolowych i rozpoznawczych, a także wiosłowo-żaglowe duże barki (bartze) i mniejsze balingery.

Słońsk (niem. Sonnenburg) – wieś gminna w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie sulęcińskim, siedziba gminy Słońsk.Pirat – osoba, która napada w celu rabunkowym używając statku lub łodzi. Piraci atakują zwykle inne statki, ale mogą również napadać cele nabrzeżne.

Uzbrojenie i wyposażenie okrętów[ | edytuj kod]

W XV wieku obok łuków, kusz i maszyn miotających na wyposażenie okrętów zaczęła wchodzić prymitywna artyleria, a załoga posługiwała się także hakownicami i ręcznymi samopałami. Zawodność zarówno dział, jak i produkowanego z węgla drzewnego, siarki i saletry prochu oraz długi, dochodzący do 15 minut czas ładowania armat sprawiały, że artyleria ogniowa w trakcie wojny trzynastoletniej odgrywała jedynie pomocniczą rolę w pierwszej, wstępnej fazie bitwy morskiej, a walkę na odległość prowadzono głównie za pomocą tradycyjnej broni strzeleckiej. Ze względu na zdobywczy charakter okrętów działających w ramach systemu kaperskiego podstawowym sposobem walki był abordaż, umożliwiający przejęcie nieprzyjacielskiej jednostki. W tym celu okręty kaperskie obsadzano uzbrojoną załogą, w przybliżeniu sześć razy liczniejszą niż załoga statku handlowego podobnej wielkości. Przepisy hanzeatyckie szczegółowo określające liczbę marynarzy i żołnierzy na statkach w ten sposób, że 1 marynarz przypadał na 5-6 łasztów pojemności, a jeden żołnierz na jeden łaszt pojemności, nie były rygorystycznie przestrzegane. Podobnie uzbrajano okręty handlowe poruszające się w obszarze zagrożenia, okrętując uzbrojoną eskortę.

Mobilizacja – przejście sił zbrojnych państwa z etatu pokojowego na organizację stanu wojennego, przekształcenie gospodarki pokojowej w gospodarkę wojenną oraz dostosowanie administracji państwowej dla potrzeb wojny.Dziób – przednia część kadłuba każdej jednostki pływającej, w przekroju poprzecznym najczęściej w kształcie zbliżonym do powiększającego się trójkąta, rzadziej prostokąta lub trapezu (np. przy łodziach płaskodennych). Na jachtach żaglowych przyjmuje się, że jest to część od stewy dziobowej do przedniego masztu. Na współczesnych, dużych okrętach podwodnych dziób ma kształt zbliżony do połowy kuli, natomiast na statkach nawodnych, głównie handlowych, stosuje się tzw. dziób gruszkowy.


Podstrony: 1 [2] [3] [4]




Warto wiedzieć że... beta

Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (z st.-wys.-niem. hansa - grupa) – związek miast handlowych Europy Północnej z czasów Średniowiecza i początku ery nowożytnej. Miasta należące do związku popierały się na polu ekonomicznym, utrudniając pracę kupcom z miast nienależących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i niekiedy wojskową.
Bark – żaglowiec co najmniej trzymasztowy (rzadziej z większą liczbą masztów), niosący na wszystkich masztach (prócz ostatniego) ożaglowanie rejowe, a na ostatnim ożaglowanie skośne gaflowe lub (rzadziej) bermudzkie.
Żuraw (niem. Krantor) – zabytkowy (wpisany do rejestru zabytków od 18.12.1959) dźwig portowy Gdańska, usadowiony pomiędzy pylonami Bramy Szerokiej nad Motławą. Jest jedną z filii Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Wojna trzynastoletnia (1454-1466) – wojna między zakonem krzyżackim a Koroną Królestwa Polskiego, zakończona II pokojem toruńskim.
Inflanty (łac. Livonia, także Lieflant, niem. Livland, łot. Vidzeme, est. Liivimaa) – nazwa krainy historycznej nad Dźwiną i Zatoką Ryską powstałej w średniowieczu w obrębie posiadłości zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie (przodków obecnych Łotyszów) i ugrofińskie (przodków obecnych Estończyków), na których kulturę na przestrzeni wieków wpływała głównie kultura niemiecka, a także skandynawska i polska (szczególnie w Inflantach Polskich/Łatgalii). Dawne Inflanty obejmują terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy.
Pomorze Zachodnie (Pomorze Nadodrzańskie, łac. Pomerania, kasz. Zôpadnô Pòmòrskô, niem. Pommern) – kraina historyczno-geograficzna nad dolną Odrą i mniejszymi rzekami uchodzącymi do Zatoki Pomorskiej, między Reknicą a Łebą. Na zachodzie przechodzi w Meklemburgię, na południu w Brandenburgię, ziemię lubuską oraz Wielkopolskę (Krajnę), a na wschodzie w Pomorze Gdańskie.
Edmund Kosiarz (ur. 16 września 1929 w Ostrowcu Świętokrzyskim, zm. 25 sierpnia 1994 w Gdańsku) - komandor porucznik Marynarki Wojennej PRL, pisarz i dziennikarz marynista.

Reklama