Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bazylika katedralna Narodzenia NMP w Tarnowiekościół gotycki, przebudowywany w późniejszych okresach. Budowla jest trzynawowa, z wydłużonym prezbiterium, zamkniętym trójboczną absydą oraz dobudowaną ze strony zachodniej wysoką na 72 m wieżą.

Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa, łacińska forma nazwiska Joannes Tarnovius, (ur. 1488 w Wiewiórce, zm. 16 maja 1561 tamże) – pamiętnikarz, teoretyk wojskowości, mówca, kasztelan krakowski od 1536, wojewoda krakowski od 1535, wojewoda ruski od 1527, kasztelan wojnicki od 1522, starosta sandomierski, lubaczowski, stryjski, chmielnicki, w latach 1527-1533, 1539-1546, 1547-1551, 1554-1555 i 1557-1559 dzierżył buławę hetmana wielkiego koronnego.Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410 w czasie trwania wielkiej wojny między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.

Historia[ | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Pochowani w bazylice katedralnej Narodzenia NMP w Tarnowie.
Kościół parafialny w Tarnowie ok. poł. XIV w. Rekonstrukcja teoretyczna

Bazylika Katedralna, pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. W swojej najstarszej części (wyznaczonej murami nawy głównej) kościół wzniesiony staraniem Spycimira Leliwity po lokacji miasta w 1330 r. jako świątynia parafialna, wymieniona po raz pierwszy w wykazie świętopietrza w 1346 r. Proboszczem był wtedy ks. Mikołaj, Czech z pochodzenia, były członek zakonu bożogrobców z Miechowa.

Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) – narodowa instytucja kultury podległa Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Misją NID jest tworzenie podstaw dla zrównoważonej ochrony dziedzictwa poprzez gromadzenie i upowszechnianie wiedzy o zabytkach, wyznaczanie standardów ich ochrony i konserwacji oraz kształtowanie świadomości społecznej celem zachowania dziedzictwa kulturowego Polski dla przyszłych pokoleń. Instytut wydaje kwartalnik „Ochrona Zabytków”.Wojciech Sławnikowic (czes. Vojtěch Slavníkovec, niem. Adalbert; ur. ok. 956 w Libicach, zm. 23 kwietnia 997 w Świętym Gaju w okolicach Pasłęka lub Tękit, Tenkitten, obecnie Letnoje; inne źródła podają pruski Chollin) – czeski duchowny katolicki, biskup praski, benedyktyn, misjonarz, męczennik, święty Kościoła katolickiego.

Prawo patronatu kościoła należało do potomków Spycimira z rodu Tarnowskich. Murowany z cegły kościół zbudowano w północno-zachodniej części miasta w jego najwyższym miejscu. Wokół niego do 1784 r. istniał cmentarz. Ponieważ Tarnów należał do starosty ruskiego Jana z Tarnowa 28 października 1392 r. w tarnowskim kościele parafialnym odbyła się konsekracja franciszkanina Jakuba Strepy, późniejszego błogosławionego, na pierwszego biskupa halickiego.

Szymon z Lipnicy (ur. ok. 1435-1440 w Lipnicy, zm. 18 lipca 1482 w Krakowie) – polski święty Kościoła katolickiego, prezbiter, kapłan z zakonu oo. Bernardynów.Aleksander VIII (łac. Alexander VIII, właśc. Pietro Vito Ottoboni; ur. 22 kwietnia 1610 w Wenecji, zm. 1 lutego 1691 w Rzymie) – włoski duchowny katolicki, papież w okresie od 6 października 1689 do 1 lutego 1691.

W zbliżonym czasie do południowej ściany kościoła parafialnego zbudowana została pierwsza kaplica, ufundowana przez podkomorzego krakowskiego, wnuka Spycimira Leliwity założyciela miasta. Była to kaplica św. Krzyża, zwana też kaplicą Bożego Ciała (obecnie stanowi część nawy południowej). Otrzymała ona siedmiopolowe sklepienie przeskokowe.

Spytek I Jarosławski herbu Leliwa (ur. ok. 1367 – zm. w 1435) – wojewoda sandomierski od 1433, starosta generalny Rusi w 1422, uczestnik bitwy pod Grunwaldem w 1410.Ignacy Łobos (ur. 16 sierpnia 1827 w Drohobyczu, zm. 15 kwietnia 1900 w Tarnowie) – biskup rzymskokatolicki, biskup pomocniczy przemyski w latach 1882–1885, biskup diecezjalny tarnowski w latach 1885–1900.

Kolegiata[ | edytuj kod]

Kolegiata w Tarnowie w formie, jaką uzyskała pod koniec XV w. i posiadała do początku XIX w.

W 1400 r. biskup krakowski Piotr Wysz na prośbę Jana z Tarnowa podniósł tarnowski kościół parafialny do godności kolegiaty i powołał przy nim kapitułę kolegiacką z trzema prałaturami oraz dwiema kanoniami, na czele której stał prepozyt sprawujący jurysdykcję nad duchowieństwem w siedmiu parafiach.

Józef Edward Dutkiewicz (ur. 13 marca 1903 r. w Krakowie, zm. 7 września 1968 r. w Olkuszu) – polski artysta malarz, historyk sztuki i konserwator zabytków.Czesław Dźwigaj (ur. 18 czerwca 1950 w Nowym Wiśniczu) – artysta rzeźbiarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, uczeń Antoniego Hajdeckiego.

W związku z podniesieniem rangi kościół został zapewne rozbudowany o prezbiterium, zakrystię kanonicką i prawdopodobnie wieżę przybudowaną do zachodniej fasady, o dolnych kondygnacjach murowanych i górnych drewnianych. W następnych latach za kolegiatą przy murze miejskim budowane były domy kanoników, czyli członków kapituły.

Rynek w Tarnowie – rynek miejski znajdujący na tarnowskiej Starówce. Wytyczony został w czasie lokacji miasta w 1330 r. zgodnie z zasadami średniowiecznej urbanistyki. Ma kształt nieregularnego czworokąta o wymiarach 87x82x72 m. Obecną zabudowę Rynku stanowią kamienice mieszczańskie powstałe w okresie od XVI do XIX w. Centralną część placu zajmuje renesansowy ratusz.Antoni Franciszek Mieczysław Madeyski, herbu Poraj (ur.16 października 1862 w Fośni Wielkiej na Wołyniu, zm. 2 lutego 1939 w Rzymie) – polski rzeźbiarz i medalier.

Była to pierwsza kolegiata na prawym brzegu Wisły w diecezji krakowskiej i pierwsza fundacji możnowładczej w tej diecezji. W 1415 r. wojewoda krakowski Jan Tarnowski i jego brat Spytek ufundowali w kolegiacie przy grobie ojca kaplicę z ołtarzem pod wezwaniem Rozesłania Apostołów dla zbawienia jego duszy, a także innych ich przodków. Kanonik zobowiązany do opieki nad kaplicą uposażony został wsią Łukowa. Wezwanie kaplicy Rozesłania Apostołów odnosiło się do święta, które obchodzone jest w liturgii Kościoła rzymskokatolickiego 15 lipca, a ponieważ tego właśnie dnia w 1410 r. stoczono bitwę pod Grunwaldem, w której obaj Leliwici wzięli udział, można interpretować tę fundację także jako wotum za zwycięstwo w tej bitwie. Obecnie stanowi ona część nawy południowej.

Święta Kinga, również Kunegunda (ur. 5 marca 1234 w Ostrzyhomiu, zm. 24 lipca 1292 w Starym Sączu) – węgierska klaryska (OSC) i dziewica, córka króla Węgier Beli IV i Marii Laskariny, żona polskiego władcy, Bolesława V Wstydliwego, Czysta Pani Sądecczyzny, święta Kościoła katolickiego.Bazylika większa (basilica maior), często nazywana jako bazylika patriarchalna od łacińskiej nazwy Patriarchium – pałac papieski, nazwa sugeruje że są one częścią pałacu papieskiego - tytuł honorowy zarezerwowany dla kościołów własnych patriarchów, a obecnie papieża z tronem papieskim i ołtarzem zarezerwowanym dla papieża albo upoważnionych przez niego prałatów. Bazyliki większe posiadają także pewne przywileje: używa się w nich konopeum i tintinnabulum. W tych świątyniach można było używać specjalny baldachim zwany padiglione, który był noszony przed duchowieństwem. Duchowe przywileje bazylik to związanie z nimi pewnych odpustów. Widocznym znakiem szczególnych odpustów w roku jubileuszowym jest otwieranie drzwi świętych (porta sancta). Przy takich kościołach istnieją siedziby kolegiów penitencjarzy, zaś ich kanonicy mają prawo używać cappa magna oraz rokiety.

Prawdopodobnie w zbliżonym czasie jak kaplica Rozesłania Apostołów powstaje kaplica św. Anny. Świadczy o tym m.in. identyczne sklepienie gwiaździste. Obecnie kaplica stanowi część nawy północnej.

Nie wiadomo jak bardzo pożary całego miasta w 1483 i 1494 r. uszkodziły kolegiatę. Nie wykluczone, że po nich z inicjatywy Jana Amora z Tarnowa, zwanego Młodszym, powstały niezachowana górna część wieży, sieciowe sklepienie nawy głównej, kaplica Matki Bożej Szkaplerznej (obecnie część nawy południowej), skarbiec (obecnie część nawy północnej), stalle kanonickie (obecnie pod chórem muzycznym) oraz portal południowy, najbogatszy pod względem rzeźbiarskim i symbolicznym w tej świątyni.

Zawisza Czarny z Garbowa herbu Sulima (łac. Zawissius Niger de Garbow et Rożnów; ur. ok. 1370 w Garbowie, zm. 12 czerwca 1428 w Golubacu) – sławny polski rycerz, niepokonany w licznych turniejach, symbol cnót rycerskich; starosta kruszwicki od 1417, starosta spiski od 1420.Diecezja tarnowska (łac. Dioecesis Tarnoviensis) – jedna z 4 diecezji rzymskokatolickich metropolii krakowskiej w Polsce.
Pomnik Jana Amora i Jana Krzysztofa Tarnowskich w bazylice katedralnej w Tarnowie

Kolejny właściciel miasta i patron kościoła Jan Amor Tarnowski, hetman wielki koronny i kasztelan krakowski ufundował kilka wspaniałych pomników, czyniąc z wnętrza kolegiaty mauzoleum rodowe. Proboszczem kolegiaty był w tym czasie jego syn (zm. 1537) o tym samym imieniu, który również mógł partycypować w fundacji. Kolejno powstawały pomniki: Barbary z Rożnowa, wnuczki Zawiszy Czarnego i matki Jana Amora Tarnowskiego (1520-24), Barbary z Tęczyńskich, syna Jana Aleksandra, ojca Jana Amora i przyrodniego brata Jana (1525-1536). Pomniki poza pierwszym gotycko-renesansowym powstały prawdopodobnie w pracowni Bartłomieja Berecciego. Pierwotnie zostały umieszczone w prezbiterium kolegiaty. W 1528 r. król Węgier Jan Zapolya ufundował dla kolegiaty ołtarz (niezachowany) w podziękowaniu za gościnę jaką udzielono mu w Tarnowie.

Zofia Odrowąż (1540 – 1580) – polska szlachcianka herbu Odrowąż. Córka kasztelana i wojewody Stanisława Odrowąża i Anny Mazowieckiej z dynastii Piastów.Jan Zápolya (węg. Szapolyai János) (ur. 2 lutego 1487 na Zamku Spiskim, zm. 22 lipca 1540) − król Węgier od 1526, przywódca stronnictwa antyhabsburskiego na Węgrzech.

W 1559 r. hetman Jan Amor Tarnowski podarował kolegiacie srebrną sukienkę na obraz Matki Bożej w ołtarzu (skradziona w 1693 r.). Według inwentarza kolegiaty spisanego w tym roku na zlecenie Rady Miejskiej miała ona 13 ołtarzy pod opieką poszczególnych bractw religijnych (Bożego Ciała, św. Szkaplerza, Literackiego i św. Anny) oraz bractw cechowych. Po śmierci hetmana Jana Amora Tarnowskiego w 1561 r. prace nad budową jego pomnika nagrobnego kontynuował włoski architekt i rzeźbiarz Jan Maria Padovano. Nadzór nad nimi miał sprawować starosta Adam Trzemeski. Padovano przekomponował przy tej okazji także pomniki Barbary z Tęczyńskich, Jana Aleksandra, Jana Amora i Jana Tarnowskich, które zostały przeniesione do bocznych kaplic, aby zrobić miejsce dla pomnika hetmana inspirowanego wielkimi pomnikami dożów weneckich z 2. połowy XV stulecia. Ponieważ syn hetmana Jan Krzysztof zmarł już w 1567 r. przed zakończeniem prac nad pomnikiem jego szwagier Konstanty Wasyl Ostrogski zlecił artyście przekomponowanie pomnika hetmana na piętrowy, aby umieścić w nim także postać Jana Krzysztofa Tarnowskiego. W ten sposób powstał najwyższy (13,8 m) w Polsce pomnik renesansowy, przedłużony jeszcze w dolnej partii o część poświęconą Zofii Ostrogskiej, po jej śmierci w 1570 r.

Stanisław ze Szczepanowa (ur. ok. 1030 w Szczepanowie, zm. 11 kwietnia 1079 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, biskup krakowski, męczennik, święty Kościoła katolickiego, jeden z głównych patronów Polski.Jan Kanty, również Jan z Kęt, (ur. 23 lub 24 czerwca 1390 w Kętach, zm. 24 grudnia 1473 w Krakowie) – prezbiter, polski święty Kościoła katolickiego.
Pomnik prepozyta ks. Marcina Łyczki

Pierwszym pomnikiem w kolegiacie tarnowskiej nie należącym do Tarnowskich był pomnik prepozyta Marcina Łyczki (obecnie w nawie południowej), który zmarł w 1578 r. i był m.in. fundatorem murowanego budynku szkoły parafialnej. Autorstwo tego pomnika przypisywane jest Wojciechowi Kuszczycowi, który też wykonał najstarsze zachowane epitafium w tym kościele, poświęcone rzeźbiarzowi Wojciechowi (obecnie pod wieżą przed wejściem do nawy głównej).

Bronisław Chromy (ur. 3 czerwca 1925 w Leńczach) – polski artysta rzeźbiarz, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.Franciszek Józef I, niem. Franz Joseph I, węg. I. Ferenc József (ur. 18 sierpnia 1830 w pałacu Schönbrunn koło Wiednia, zm. 21 listopada 1916 tamże) – przedstawiciel domu habsbursko-lotaryńskiego, od 1848 cesarz Austrii i apostolski król Węgier (koronowany w 1867).

15 kwietnia 1617 r. pożar dachu nad prezbiterium spowodował stopienie dwóch dzwonów i upadek dwóch następnych. Zniszczeniu uległy akta i przywileje kościelne. Odbudowa trwała kilka lat. W tym czasie do prezbiterium od północy dobudowano skarbiec i kapitularz. Zamontowano w nim też naprzeciwko pomnika hetmana dorównujący my prawie wielkością monumentalny pomnik księcia Janusza Ostrogskiego (zm. 1620) i jego żony Zuzanny z Seredych wykonany w stylu manieryzmu gdańskiego. Autorem pomnika był wrocławianin Jan Pfister. Pomnik wykonywany był od 1612 r. w Brzeżanach i przywieziony stamtąd na wozach przez mieszkańców podtarnowskiej Strusiny.

Karolina Kózka (Kózkówna) (ur. 2 sierpnia 1898 we wsi Wał-Ruda koło Radłowa, zm. 18 listopada 1914 tamże) – polska męczennica, błogosławiona Kościoła katolickiego.Plac Katedralny − plac na tarnowskim Starym Mieście usytuowany pomiędzy ulicami Katedralną i Kapitulną, sąsiadujący od południowego-wschodu z Rynkiem. W centralnej jego części znajduje się Bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
Ołtarz z 1986 r. z Pietą z początku XVII w.
Epitafium Ziębów z początku XVII w. z najstarszą panoramą Tarnowa

W 1622 r. w kaplicy Rozesłania Apostołów umieszczono nagrobek upamiętniający zmarłego razem z żoną Katarzyną z Passerów. Postacie zmarłych ukazano na tle najstarszej panoramy Tarnowa. W zbliżonym czasie powstała też Pieta czczona do dnia dzisiejszego w katedrze tarnowskiej.

Polichromia – wielobarwna ozdoba malarska ścian, sufitów, podniebienia sklepień, rzeźb stosowana do dekoracji wewnętrznych i zewnętrznych. Polichromie wykonywano nie tylko na materiałach kamiennych i tynkach, ale także na drewnie, wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń w budownictwie sakralnym i świeckim.Matka Boża z Lourdes – tytuł Marii matki Jezusa, wprowadzony przez Kościół katolicki na pamiątkę objawień Marii, które, jak naucza Kościół, miały miejsce w Lourdes.

W 1644 r. zamontowano w prezbiterium nowy główny ołtarz.

W 1663 r. nazajutrz po uroczystości Bożego Ciała pożar zniszczył miasto wraz z kolegiatą. Ocalały ołtarze i pomniki. Odbudowa rozpoczęła się w 1667 r. i dokonywana dzięki ofiarom kapituły i wiernych trwała przez kilka lat.

W 1690 r. papież Aleksander VIII nadał prepozytom tarnowskim tytuł infułata z prawem używania pontyfikaliów, jak również infuły i pastorału. Z podziękowaniem do Rzymu udał się prepozyt tarnowski ks. Piotr Stanisław Orłowski. Obdarowany został przez papieża licznymi relikwiami w tym całym ciałem bł. Felicissimusa, męczennika z 258 roku. W 1700 r. uroczyście wprowadzono je do kolegiaty tarnowskiej. Na oprawę relikwii zużyto złom srebrny ze skarbca kościelnego i wota z ołtarzy. Przy tej okazji po raz pierwszy zagrała profesjonalna kapela kolegiacka.

Sanktuarium – w religioznawstwie termin, którym określa się miejsce uznawane za święte, często identyfikowane ze świątynią, budowlą wzniesioną na miejscu uznawanym za święte.Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

8 września 1712 r. do nowej kaplicy wybudowanej nad skarbcem wprowadzono relikwie przywiezione z Rzymu przez ks. Piotra Stanisława Orłowskiego, których obecności tarnowianie przypisywali szybkie zakończenie zarazy w 1705 r. Ołtarz w niej powstał w 1733 r.

Na początku XVIII w. duchowieństwo kolegiaty tarnowskiej składało się z 34 księży (7 prałatów, 10 kanoników, 7 wikariuszy, 5 mansjonarzy i 5 psałterzystów). Dzieliło się ono na cztery kolegia: kolegium prałatów i kanoników tzw. kapituła większa; kolegium wikariuszy, tzw. kapituła mniejsza, kolegium mansjonarzy i kolegium psałterzystów. Prałaci i kanonicy mieli rezydować w Tarnowie zmieniając się co miesiąc. Duszpasterstwo parafii było zadaniem kolegium wikariuszy i było wykonywane pod kierunkiem prepozyta.

Ulica Wałowa − ulica na tarnowskim Starym Mieście łącząca ul. Lwowską z ul. Krakowską okalająca Starówkę od strony północnej. Obecnie główny deptak miejski. Swoją pierwotną nazwę, Podwale, nosiła do drugiej połowy XIX wieku.Archidiecezja przemyska – jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim ustanowiona diecezją ok. 1340, archidiecezją 25 marca 1992 przez papieża Jana Pawła II bullą Totus Tuus Poloniae Populus.

W 1725 r. wizytację kolegiaty tarnowskiej przeprowadził biskup krakowski Konstanty Szaniawski. Zastał w niej czterech wikarych, trzech mansjonarzy i dwóch psałterzystów, nieobecni w ogóle byli prałaci i kanonicy, a nabożeństwa mające być przez nich odprawiane były zaniedbywane. W dekrecie reformacyjnym biskup ustanowił m.in. nowy porządek codziennego nabożeństwa i sankcje finansowe za jego naruszanie. Zalecił też pokrycie świątyni materiałem ogniotrwałym. Scholastykowi nakazał, by z pomocą mieszczan i kapituły kolegiackiej w ciągu roku odnowił zdewastowaną szkołę.

Zakon Rycerski Grobu Bożego w Jerozolimie (łac. Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani) Bożogrobcy, Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego, w Polsce znany także jako Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Grobu Chrystusowego to zakon wywodzący się z założonej w 1099 r. przez Gotfryda z Bouillon kapituły. Początkowo zakon stanowiło 20 kanoników sprawujących służbę duszpasterską i 50 rycerzy krzyżowych wywodzących się z najlepszych domów rycerskich. Podlegali oni zwierzchnikowi kościoła łacińskiego w Ziemi Świętej czyli biskupowi Jerozolimy. W czasach stacjonowania w Palestynie (do XIII wieku) do ich podstawowych obowiązków należało oprowadzanie pątników, obrona Grobu Chrystusa oraz uczestniczenie w wyprawach przeciw niewiernym. Kapituła składała się z duchownych i rycerzy, jednak szybko dominującą rolę zaczęli odgrywać kapłani. Regułę św. Augustyna nadał im patriarcha Arnulf z Rohez (1114 r.). W 1122 r. zatwierdził ją papież Kalikst II.Sanktuarium maryjne – ośrodek kultu religijnego Marii z Nazaretu, szczególnie jako Matki Bożej i Najświętszej Panny. Różne formy pobożności maryjnej związane z funkcjonowaniem sanktuariów występują szczególnie w katolicyzmie i prawosławiu.

Po pożarze miasta w 1735 r. przystąpiono do pokrycia kolegiaty materiałem ogniotrwałym w postaci dachówki. Prace ukończono w 1740 r. jednak nowy dach przeciekał i w 1757 r. prezbiterium pokryto blachą miedzianą. W tym roku zamontowano też nowe organy. 10 lat później wykonano nową posadzkę za pieniądze uzyskane ze sprzedaży kosztowności ze skarbca kolegiackiego. Odnowiono też przy okazji pomniki.

Tadeusz Błotnicki herbu Doliwa (ur. 8 października 1858 we Lwowie, zm. 31 marca 1928 w Krakowie) – polski rzeźbiarz, kostiumolog, profesor Politechniki Lwowskiej.Polona – polska biblioteka cyfrowa, w której udostępniane są zdigitalizowane książki, czasopisma, grafiki, mapy, muzykalia, druki ulotne oraz rękopisy pochodzące ze zbiorów Biblioteki Narodowej oraz instytucji współpracujących.

Katedra[ | edytuj kod]

Plan kolegiaty tarnowskiej w 1785 r. według F. Herziga. 1. Nawa (chór większy), 2. Kaplica św. Krzyża, 3. Babiniec, 4. Przedsionek południowy, 5 i 6. Zakrystia, 7. Przedsionek północny (dawny), 8. Kaplica Rozesłania Apostołów, 9. Wieża, 10. Prezbiterium (chór mniejszy), 11. Kaplica Matki Bożej Szkaplerznej, 12. Kaplica św. Anny, 13. Skarbiec i kapitularz, 14. Przedłużenie prezbiterium, 15.Przedsionek skarbca, Nad nr 5. Kaplica Świętych Relikwii.

Dekretem z dnia 20 września 1783 r. cesarz Józef II utworzył diecezję tarnowską obejmującą całą zawiślańską część diecezji krakowskiej wcielonej do Austrii jako Galicja. Tarnowska kolegiata miała pełnić funkcję katedry. W następnym roku nakazem tegoż cesarza zlikwidowano także wszystkie cmentarze przykościelne, także przy tarnowskiej katedrze. W roku 1785 rząd austriacki skonfiskował prawie cały skarbiec kolegiacki (m.in. relikwiarze, kielichy, szaty srebrne z ołtarzy, wota). Postanowiono, że duchowny nie może posiadać więcej niż jedno beneficjum. Nowe rozporządzenie doprowadziło do likwidacji kapituły w dotychczasowym kształcie. Uposażenie tarnowskich prałatów i kanoników rząd austriacki włączył do Funduszu Religijnego, z którego członkowie nowo utworzonej kapituły katedralnej mieli otrzymywać od tego czasu stałe płace. Skonfiskowano także budynki należące do kapituły kolegiackiej. W tym roku spłonął też główny ołtarz katedry.

Grzegorz Tomasz Ziegler (ur. 7 marca 1770, zm. 15 kwietnia 1852) – austriacki duchowny katolicki, benedyktyn, przeor klasztoru w Tyńcu, biskup diecezjalny tarnowski w latach 1822–1827, biskup diecezjalny Linzu w latach 1827–1852.Józef II Habsburg, właśc. Joseph Benedikt August Johann Anton Michael Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790, tamże) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Święty Cesarz Rzymski od 1764/1765 r.

13 marca 1786 r. papież Pius VI erygował kanonicznie diecezję tarnowską, włączając ją do metropolii lwowskiej, a dotychczasowej kolegiacie nadał godność katedry biskupiej. 24 września 1786 r. odbył się uroczysty ingres biskupa Floriana Amanda Janowskiego, pierwszego ordynariusza tarnowskiego z udziałem tysięcy wiernych. Kiedy jednak ustały przyczyny powołania do życia diecezji tarnowskiej, rząd austriacki nie zawahał się doprowadzić do jej likwidacji i dlatego w 1808 r. po 22 latach przestała istnieć.

Piotr Wysz Radoliński herbu Leszczyc (ur. ok. 1354 w Radolinie zm. 30 września 1414 w Poznaniu) – biskup krakowski od 1392, poznański od 1412.Janusz Rypuszyński (ur. 5 maja 1848 we Lwowie, zm. 1 lutego 1932 w Tarnowie) − inżynier budownictwa i architekt, w latach 1923−1926 burmistrz i komisarz rządowy Tarnowa.

Tarnowska katedra stała się świątynią parafialną w diecezji przemyskiej, a od 1822 r. w diecezji tynieckiej.

Siedmiopolowe sklepienie dawnej kaplicy św. Krzyża

Na początku XIX w. połączono kaplice Matki Bożej Szkaplerznej i św. Krzyża w jedną pw. św. Walentego (obecnie część nawy południowej). W 1810 r. z powodu złego stanu wieży rozebrano jej górną część aż do kalenicy dachu. W 1821 r. prywatnym nakładem nieco podwyższono ją i nakryto kopulastym dachem.

Leon Wałęga (ur. 25 marca 1859 w Moszczenicy, zm. 22 kwietnia 1933 w Tuchowie) – polski biskup rzymskokatolicki, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, biskup diecezjalny tarnowski w latach 1901–1933.Jan z Tarnowa (ur. przed 1349, zm. w 1409) – polski szlachcic herbu Leliwa. Syn Rafała z Tarnowa i Dzierżki z Wielowsi.

Remont i przebudowa 1827-1832[ | edytuj kod]

Katedra tarnowska w latach 1827-1890. Widok od północy

W 1826 r. dzięki inicjatywie biskupa tynieckiego Grzegorza Tomasza Zieglera postanowiono przenieść katedrę biskupa z powrotem do Tarnowa.

28 kwietnia 1827 r. biskup Grzegorz Tomasz Ziegler wmurował kamień węgielny pod przebudowę katedry. Po jego odejściu w tym samym roku pracami trwającymi do 1832 r. kierowali wikariusz generalny ks. Jan Chrzciciel Fukier i proboszcz ks. Stanisław Kostka Zabierzewski. W jej ramach przedłużono prezbiterium (zakończone do tego czasu płaską ścianą, zastąpiono wieloboczną bez okien), wstawiono nowy główny ołtarz o wysokości zbliżonej do pomników Tarnowskich i Ostrogskich z obrazem Wniebowzięcia Matki Bożej sprowadzonym z Wiednia, przebudowano i poszerzono chór muzyczny, na którym umieszczono nowe organy. Kaplicę, zakrystię i obniżoną kaplicę św. Relikwii po północnej stronie nawy głównej połączono w jedno wnętrze nawy północnej nazwaną kaplicą św. Anny. Po stronie południowej powiększoną o część wschodnią kaplicę św. Walentego przemianowano na kaplicę św. Benedykta tworząc nawę południową. Całość zewnętrznej elewacji pokryto zaprawą wapienną. W ten sposób katedra otrzymała układ bazylikowy z dwiema nawami, zatracając jednocześnie gotyckie cechy stylowe. Podczas prac uszkodzono pomniki w prezbiterium.

Opactwo benedyktynów w Tyńcu wraz z Kościołem św. Piotra i św. Pawła – opactwo benedyktynów w Tyńcu w granicach Krakowa, w jego południowo-zachodniej części.Leliwa (Leliwczyk, Leliwita) – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Leliwa. Według najczęściej cytowanej w dawnych publikacjach opinii Jana Długosza herb ten wywodzi się z Niemiec. Opinii tej nie podziela jednak współczesny historyk Włodzimierz Dworzaczek. Jego zdaniem zarówno ród Leliwitów jak i sam herb ma polską proweniencję. Herb Leliwa występował głównie w ziemi krakowskiej, sandomierskiej oraz na terenie województwa poznańskiego. Spośród ponad 800 rodów używających podstawowej wersji herbu Leliwa do największego znaczenia politycznego oraz statusu majątkowego doszli Tarnowscy, Sieniawscy, Morsztynowie, Hlebowiczowie i Czapscy. Wpływowymi Leliwitami byli też Tyszkiewiczowie, ale im przysługiwała odmiana, Leliwa II. Potwierdzeniem statusu większości tych rodów było otrzymanie tytułów hrabiowskich i stosownych odmian w herbie (patrz sekcja odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu). Leliwą pieczętował się także Juliusz Słowacki.

Katedra wzbogaciła się o antepedium wykonane ze srebrnej blachy w latach 1753-55 we Wrocławiu i Augsburgu, ufundowane pierwotnie dla klasztoru tynieckiego przez opata Stanisława Benedykta Bartoszewskiego herbu Bończa. Prawdopodobnie również wtedy umieszczono w katedrze wielki krucyfiks przy wejściu południowym.

Restauracja 1850-1853[ | edytuj kod]

Ołtarz św. Kazimierza Królewicza z 1850 r. z herbem Polski, który przetrwał czasy rozbiorów i okupacji niemieckiej.

Kolejne prace w katedrze podjęto z inicjatywy i pod kierunkiem proboszcza Michała Króla. W 1850 r. zamówił on dwa ołtarze boczne u Danasiewicza z Nowego Sącza dopasowane stylistycznie do ołtarza głównego. Stojące do dnia dzisiejszego. Po lewej z obrazem św. Józefa (obecnie Matki Bożej Częstochowskiej), po prawej z Ukrzyżowanym pędzla nieznanego malarza z Kalwarii Zebrzydowskiej. Trzeci ołtarz boczny z obrazem św. Kazimierza pędzla Ksawerego Marynowskiego ufundował ks. Walenty Kostkowicz. Z powodu umieszczenia herbu Polski w obrazie tego Świętego ks. Michał Król musiał zmagać się z oskarżeniami o nielojalność wobec cesarza. Ksiądz Król wymienił też ołtarze w kaplicach św. Anny i Benedykta. W pierwszym z nich umieszczono obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa pędzla Wiesława Zarzyckiego z Krakowa.

Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie. Ratusz w Tarnowie - budynek gotycki z XIV wieku, przebudowany w XVI wieku (pod kierunkiem Jana Marii Padovano) w stylu renesansowym.

W 1853 r. ułożono w katedrze nową posadzkę zakupioną ze zrujnowanego pałacu Lubomirskich w Dąbrowie Tarnowskiej. Dobudowano też drugą zakrystię mającą służyć kanonikom i naprawiono pomniki nagrobne doklejając rozbite w 1827 r. fragmenty i usuwając z nich warstwę gliny i farby. Księdzu Królowi nie udało się doprowadzić do odbudowy górnej części wieży katedry, na czym bardzo mu zależało.

Pius VI (łac. Pius VI, właśc. Giovanni Angelo Braschi; ur. 25 grudnia 1717 w Cesenie, zm. 29 sierpnia 1799 w Valence) – papież w okresie od 15 lutego 1775 do 29 sierpnia 1799.Konstanty Wasyl Ostrogski (ur. 2 lutego 1526 w Ostrogu, zm. 13 lutego (23 lutego) 1608 w Ostrogu) – książę, ruski magnat, starosta włodzimierski, wojewoda kijowski od 1559 i marszałek ziemski wołyński (1550), poczwórny senator, dowódca wojsk i obrońca kresów przeciwko Tatarom, działacz oświatowy, rozwijający kulturę i oświatę na Wołyniu, założyciel szkoły i drukarni, tworząc z miasta Ostroga wybitne ognisko oświaty i gromadząc uczonych na swym dworze.

29 września 1869 r. doszło do celowego podpalenia poddasza prezbiterium, które jednak udało się ugasić.

Przebudowa 1890-1900[ | edytuj kod]

Zdjęcie prezbiterium z 1889 r. katedry tarnowskiej sprzed przebudowy w stylu neogotyckim

W 1884 r. w 30. rocznicę ogłoszenia dogmatu o Niepokalanym Poczęciu biskup tarnowski Józef Pukalski ufundował figurę Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, która stanęła na kolumnie na pl. Katedralnym. W tym czasie ideę odbudowy wieży katedry podjął kanonik ks. Stanisław Walczyński, który z powodzeniem zaczął prowadzić składkę na ten cel. Pierwotnie - według projektu Feliksa Księżarskiego - miała ona przypominać wieżę kościoła mariackiego w Krakowie.

Kościół archiprezbiterialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zwany także kościołem Mariackim – jeden z największych i najważniejszych, po Katedrze Wawelskiej, kościołów Krakowa, od 1962 posiadający tytuł bazyliki mniejszej. Należy do najbardziej znanych zabytków Krakowa i Polski.Wacław Taranczewski (ur. 4 marca 1903 r. w Czarnkowie, zm. 11 lutego 1987 w Krakowie) – polski malarz reprezentujący nurt dwudziestowiecznego koloryzmu.
Wieża katedry w Tarnowie.

W 1886 r. nowy tarnowski biskup ordynariusz Ignacy Łobos uznał restaurację katedry za jedno z najpilniejszych zadań i przyjął patronat nad zbiórką funduszy na ten cel. Proboszczem katedry był w tym czasie ks. Franciszek Leśniak. Projekt neogotyckiej przebudowy powierzono Julianowi Zachariewiczowi ze Lwowa. Dofinansowanie prac z budżetu gminy przyjęto w Radzie Miejskiej jednomyślnie. Do odnowy katedry przyczyniła się zatem przynajmniej połową tej sumy także społeczność żydowska Tarnowa. W 1890 r. powołano w tym celu dwa komitety, restauracyjny (zajął się w I fazie prac głównie nowym prezbiterium i wnętrzem) i parafialny (zajął się w I fazie prac wieżą). Prace prowadziło przedsiębiorstwo budowlane Franciszka Hackbeila starszego. Z woli biskupa pierwszym przedsięwzięciem było postawienie ołtarza Najświętszego Sakramentu według proj. Tadeusza Błotnickiego w nawie południowej. W 1891 r. zakończono wzmocnienie i przebudowę wieży katedry, po której liczy ona 72 m wysokości. Umieszczono na niej duży dzwon „Ignacy Józef” z dwoma mniejszymi oraz zegar z czterema tarczami. Ukończono też renowację pomników Tarnowskich i Ostrogskich. Usunięto warstwę farby pokostowej oraz dorabiane części z gipsu i drzewa, zastępując je oryginalnymi marmurowymi lub alabastrowymi, które zachowano z poprzedniej restauracji. Przeniesiono też pomnik Barbary z Rożnowa z nawy południowej do prezbiterium. W nawie głównej zeskrobano polichromię wykonaną 40 lat temu i pomalowano ją na biało. Zdecydowano się też na odbicie tynku z całości elewacji budowli i położenie na części ścian okładziny z nowej cegły.

Sklepienie przeskokowe (zwane też przerzutowym) - sklepienie, którego konstrukcja polega na przesunięciu podparcia wezgłowia z przesunięciem np. o połowę długości przęsła. W tym przypadku ma postać ciągu pól, bez podziału na poszczególne przęsła. Stosowane były także rozwiązania polegające na podziale kwadratowego lub prostokątnego pola żebrami przekątniowym na trójkąty, dzielone dodatkowo na dwie i trzy tarcze ( w sumie siedem tarcz).Hrabia Jan Krzysztof Tarnowski (ur. 1537, zm. 1 kwietnia 1567, Gorliczyna k. Przeworska) – polski szlachcic herbu Leliwa.

31 października 1891 r. ukończono budowę nowego trójbocznego prezbiterium (od tego czasu prezbiterium i nawa główna liczą łącznie 45 m długości) i nowej zakrystii kanonickiej. Na ścianach prezbiterium umieszczono sześć figur wykonanych w pracowni krakowskiego rzeźbiarza Zygmunta Langmana. Przedstawiają one świętych, którzy w diecezji tarnowskiej żyli lub przebywali: Stanisława i Wojciecha, biskupów i męczenników, Kingę i Szymona z Lipnicy, Kazimierza Królewicza i Jana Kantego. Przed końcem roku umieszczono w jego oknach pięć witraży ufundowanych przez p. Bidzińską a wykonanych przez fabrykę Jelego w Innsbrucku. W prezbiterium ustawiono też nowe stalle kanonickie wykonane w pracowni Wakulskiego w Krakowie, a w nawie głównej ambonę pochodząca z tej samej pracowni.

Sklepienie gwiaździste – sklepienie krzyżowo-żebrowe lub żaglaste, w którym wprowadzono dodatkowy podział pól tworząc obraz gwiazdy.Florian Amand Janowski, także Florian Amand z Janówka Janowski (ur. 28 kwietnia 1725 w Masłomiącej, zm. 4 stycznia 1801 w Tarnowie) – biskup rzymskokatolicki, benedyktyn, biskup diecezjalny tarnowski w latach 1785–1801.

W 1893 r. staraniem komitetu restauracyjnego pokryto prezbiterium blachą, a mur działowy między nim a nawą główną wzmocniono i ozdobiono sterczynami.

W 1896 r. w katedrze umieszczono 14 stacji drogi krzyżowej w płaskorzeźbie, ufundowanych przez ks. infułata Stanisława Walczyńskiego. W znacznej części odbudowano grożące zawaleniem ściany zakrystii i nawy północnej.

Witraż w przedsionku południowym

W 1897 r. komitet restauracyjny postawił przedsionek północny. W okna wstawiono nowe witraże: Pokłon Trzech Króli (1891) w przedsionku południowym, Chrystus Dobry Pasterz (1899) w nawie Najświętszego Sakramentu od strony zachodniej; w nawie północnej trzy witraże: św. Stanisław (1891), św. Tomasz z Akwinu, św. Hieronim i św. Alfons Liguori (1896) oraz św. Anny (1899). Witraże w prezbiterium zostały wykonane w 1895 r. i przedstawiają: Niepokalane Poczęcie NMP, św. Wawrzyńca, św. Błażeja, św. Józefa i św. Ignacego, św. Barbarę i św. Helenę.

Janusz Konstantynowicz Ostrogski herbu Ostrogski (ur. ok. 1554, zm. w nocy z 12 na 13 września 1620 w Tarnowie) – książę, kasztelan krakowski, wojewoda wołyński, starosta białocerkiewski, czerkaski, włodzimierski, kaniowski, perejasławski, bohusławski, jeden z najbogatszych magnatów Rzeczypospolitej, pierwszy ordynat ostrogski.Zofia Ostrogska z Tarnowskich, księżna, herbu Leliwa, (ur. 1534, zm. 1570), córka hetmana Jana Tarnowskiego i jego trzeciej żony Zofii Szydłowieckiej.
Wejście główne po neogotyckiej przebudowie katedry z nieistniejącym już maswerkiem.
Plan katedry po przebudowie ukończonej w 1900 r. według F. Herziga

W 1899 r. Staraniem komitetu restauracyjnego na pamiątkę 50. rocznicy panowania cesarza Franciszka Józefa I przypadającej w poprzednim roku umieszczono na iglicy wieży katedralnej pozłacaną koronę ufundowaną przez duchowieństwo diecezji tarnowskiej. Prace ukończono przed 1900 r., w którym katedra obchodziła 500-lecie erygowania tarnowskiej kolegiaty. Z tej okazji wydano też monografię świątyni autorstwa Franciszka Herziga Katedra, niegdyś kollegiata w Tarnowie. W tym czasie na zewnętrznej ścianie nawy południowej katedry umieszczono wizerunek Chrystusa ukrzyżowanego ufundowany przez Janusza Rypuszyńskiego, wykonany przypuszczalnie według projektu Antoniego Madeyskiego. Nie był to jednak ostateczny koniec prac w świątyni.

Ziemia (łac. Terra) − trzecia, licząc od Słońca, a piąta co do wielkości planeta Układu Słonecznego. Pod względem średnicy, masy i gęstości jest to największa planeta skalista Układu Słonecznego.Santi Gucci (ur. ok. 1530 we Florencji, zm. ok. 1600 na zamku w Książu Wielkim) – architekt i rzeźbiarz pochodzenia włoskiego działający w Polsce.

W latach 1904-1905 z funduszy zebranych na restaurację katedry położono nową posadzkę, wykończono cokół wokół budowli i zainstalowano główny portal od strony zachodniej według projektu Juliana Zachariewicza.

W 1910 r. w kaplicy Najświętszego Sakramentu w nawie południowej umieszczono pomnik nagrobny księcia Eustachego Sanguszki dłuta Antoniego Madeyskiego. W tym samym roku z okazji 500-lecia bitwy pod Grunwaldem odsłonięto pamiątkową tablicę na ścianie katedry, a dokładnie dawnej kaplicy Rozesłania Apostołów ufundowanej przez uczestników bitwy pod Grunwaldem z rodu Tarnowskich.

Stalle – drewniane lub kamienne ławki ustawione w prezbiterium. Często bardzo bogato zdobione (rzeźbiarsko lub malarsko) w formy architektoniczno-plastyczne, poprzedzielane na pojedyncze siedziska.Adam Marczyński (ur. 24 grudnia 1908 w Krakowie, zm. 13 stycznia 1985 w Krakowie) - polski malarz i grafik. Od 1950 profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

W 1913 r. rozpoczęto malowanie nowej polichromii, która jednak budziła poważne zastrzeżenia Centralnej Komisji Opieki nad Pomnikami w Wiedniu, jako mało odpowiednia dla tego kościoła. 10 lipca 1914 r. prawie w przeddzień wybuchu I wojny światowej piorun, który uderzył w wieżę katedry wyrwał prawie połowę tarczy zegarowej od strony wschodniej.

Bazylika mniejsza (basilica minor) – tytuł honorowy, nadawany przez papieża lub w drodze prawa zwyczajowego, który otrzymują kościoły wyróżniające się wartością zabytkową, liturgiczną, pielgrzymkową i duszpasterską. Jan Amor Iunior Tarnowski herbu Leliwa (ur. 1420/30 w Tarnowie, zm. 5 czerwca lub 5 listopada 1500) – kasztelan sądecki (1461) i wojnicki (1463), wojewoda krakowski od 29 września 1479, kasztelan krakowski od 12 stycznia 1491.

W czasie I wojny światowej katedrę ominęły zniszczenia.

Wnętrze krypty biskupów tarnowskich

3 listopada 1918 r. biskup Leon Wałęga w wolnym już od obcej władzy Tarnowie celebrował w katedrze uroczyste nabożeństwo w intencji zjednoczenia ziem polskich.

Restauracja 1957-1960[ | edytuj kod]

Bazylika katedralna widziana z wieży ratusza

W listopadzie 1944 r. zaczęto zabezpieczanie wnętrza katedry przed nadchodzącym frontem, m.in. za pomocą budowy murów przy pomnikach i wypełnianie przestrzeni między nimi workami z piaskiem. Zniszczeniu uległ tylko zespół witraży od wybuchu bomby 10 stycznia 1945 r. W 1957 r. pod kierunkiem proboszcza ks. Jana Bochenka. przystąpiono do prac remontowych w katedrze. Planowano m.in. ujednolicenie stylistyczne wnętrza przez zastąpienie klasycystycznych ołtarzy bocznych tryptykami i obniżenie łuków w wejściach prowadzących do naw bocznych, ale ostatecznie z tego zrezygnowano.

Jakub Strzemię, właśc. Jakub Strepa, prawdopodobnie herbu Strzemię (ur. 1340, zm. 20 października 1409) − arcybiskup halicki od 1391 roku, franciszkanin, błogosławiony Kościoła katolickiego.Kontrola autorytatywna – w terminologii bibliotekoznawczej określenie procedur zapewniających utrzymanie w sposób konsekwentny haseł (nazw, ujednoliconych tytułów, tytułów serii i haseł przedmiotowych) w katalogach bibliotecznych przez zastosowanie wykazu autorytatywnego zwanego kartoteką wzorcową.

W czasie prac trwających do 1960 r. m.in. wymieniono posadzkę na granitową umieszczając pod nią ogrzewanie kościoła oraz wymieniono oświetlenie wnętrza, oczyszczono pomniki w prezbiterium i zrekonstruowano freski znajdujące się wokół nich, podobnie jak fragmenty polichromii ściennej z XVI w. w dawnej kaplicy Matki Bożej Szkaplerznej. Przeołowiono też witraże i wykonano nowe ławki, wzorując się na dawnych rokokowych. W przedsionku północnym umieszczono tablicę z nazwiskami księży diecezji tarnowskiej zamordowanych podczas okupacji niemieckiej. Najważniejszym efektem prac była nowa polichromia zdobiąca wnętrze świątyni, której poszczególne części wykonali: Józef E. Dutkiewicz, Adam Marczyński i Wacław Taranczewski.

Bartolommeo Berrecci, Bartolomeo Berecci (ur. ok. 1480 w Pontassieve koło Florencji, zm. 1537 w Krakowie) – włoski architekt i rzeźbiarz okresu renesansu, działający na dworze króla polskiego Zygmunta I Starego.Jan Amor Iunior Tarnowski herbu Leliwa (ur. 1420/30 w Tarnowie, zm. 5 czerwca lub 5 listopada 1500) – kasztelan sądecki (1461) i wojnicki (1463), wojewoda sandomierski od 1479, wojewoda krakowski od 29 września 1479, kasztelan krakowski od 29 listopada 1490 do 12 stycznia 1491.

Na pamiątkę 1000-lecia chrześcijaństwa w Polsce w 1970 r. wstawiono nowe drzwi do nawy głównej pod wieżą, wykonane z trybowanej blachy miedzianej, według proj. Bogdany i Anatola Drwalów w pracowni Mariana Biedrońskiego. 14 czerwca 1972 r. papież Paweł VI nadał tarnowskiej katedrze tytuł bazyliki mniejszej.

Restauracja 1981-1987[ | edytuj kod]

29 czerwca 1981 r. na pl. Katedralnym odsłonięto pomnik Jana Pawła II autorstwa Bronisława Chromego. W tym samym roku na polecenie biskupa Jerzego Ablewicza przystąpiono do pierwszych poważniejszych prac remontowych we wnętrzu. Pomysłodawcą ich był inż. arch. Edward Dutkiewicz, syn wcześniejszego restauratora katedry i współautora polichromii Józefa E. Dutkiewicza. Prace nadzorował proboszcz ks. Kazimierz Kos.

Święty Kazimierz Jagiellończyk królewicz (ur. 3 października 1458 na Wawelu, zm. 4 marca 1484 w Grodnie) – święty Kościoła katolickiego, patron Rzeczypospolitej Obojga Narodów.Kościół – w religii chrześcijańskiej budynek przeznaczony do celów rytualnych, sakralnych: odprawiania nabożeństw, sprawowania sakramentów, odmawiania modlitw itp.

W dniach 1-8 września 1982 r. w ramach ogólnopolskich obchodów 600-lecia klasztoru jasnogórskiego trwało nawiedzenie bazyliki katedralnej przez kopię Ikony Matki Bożej Częstochowskiej. W uroczystościach na pl. Katedralnym uczestniczyło codziennie tysiące wiernych. Po zakończeniu nawiedzenia w jednym z bocznych ołtarzy figurę Matki Bożej z Lourdes zastąpiła kopia jasnogórskiej ikony pędzla Kazimierza Rydla z Krakowa, dar ks. Franciszka Korty.

Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie – parafia katedralna znajdująca się w diecezji tarnowskiej w dekanacie Tarnów Południe. Kościołem parafialnym jest katedra tarnowska, która jest bazyliką mniejszą.Miechów – miasto w woj. małopolskim, w powiecie miechowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Miechów. Położone w Niecce Nidziańskiej nad potokiem Miechówką.
Drzwi od strony południowej ze scenami z życia Maryi

W 1986 r. przed obchodami 200-lecia istnienia diecezji tarnowskiej ukończono prace restauracyjne w bazylice katedralnej. W ich ramach m.in. odnowiono pomniki, zabielono polichromię w nawie głównej i w prezbiterium (w tym ostatnim podniesiono poziom podłogi), ustawiono nowy ołtarz główny przesuwając go w stronę nawy (1982 - umieszczono w nim relikwie bł. Karoliny Kózkówny), przeniesiono figurę Matki Bożej Bolesnej – Pietę sprzedsionka południowego do nowego ołtarza w nawie południowej wykonanego z brązu według projektu Czesława Dźwigaja. Artysta ten zaprojektował także troje brązowych drzwi o bogatej symbolice umieszczonych w wejściach do katedry. Przy przedsionku północnym ze scenami Męki Pańskiej z odniesieniami do polskiej martyrologii (1983), przy przedsionku zakrystii z wyobrażeniem Stworzenia świata i pierwszych ludzi (1984) i przy wejściu południowym dwuskrzydłowe ze scenami z życia Maryi (1985). Drzwi zostały wykonane w pracowni Stanisława Kowalówki.

Spycimir Leliwita, Spycimir z Melsztyna, Spicymir z Tarnowa, Spytko z Melsztyna) h. Leliwa zwany też Spicimir na Melsztynie de Lelewel et Fridemund – szlachcic polski, 1339 kasztelan krakowski. Według Jana Długosza pochodził z Nadrenii, jednak nowsze badania wskazują na teren Górnych Łużyc.Gemeinsame Normdatei (GND) – kartoteka wzorcowa, stanowiąca element centralnego katalogu Niemieckiej Biblioteki Narodowej (DNB), utrzymywanego wspólnie przez niemieckie i austriackie sieci biblioteczne.
Monstrancja wykonana z okazji 200-lecia diecezji tarnowskiej

W oknach nawy południowej umieszczono nowe witraże zaprojektowane przez Józefa Furdynę i wykonane w pracowni Anny i Ireneusza Zarzyckich (169-170). W ten sposób zmienioną i upiększoną katedrę odwiedził papież Jan Paweł II 10 czerwca 1987 r., odprawiając na pl. Katedralnym nieszpory eucharystyczne z wykorzystaniem monstrancji o wysokości 1,5 m z wyobrażeniami orłów z herbów Polski zaprojektowaną przez Czesława Dźwigaja i ufundowaną przez duchowieństwo diecezji tarnowskiej.

Eustachy Stanisław Sanguszko herbu Pogoń Litewska (ur. 13 lipca 1842 w Tarnowie lub 28 sierpnia 1842 w Gumniskach k. Tarnowa – zm. 2 kwietnia 1903 w Gries k. Bozen w Tyrolu) – Namiestnik Galicji, marszałek Sejmu Krajowego we Lwowie, poseł do Rady Państwa, członek Izby Panów.Archidiecezja krakowska – jedna z 14 archidiecezji obrządku łacińskiego w polskim Kościele katolickim ustanowiona w 1925.

Po 2000 r.[ | edytuj kod]

Scena Zwiastowania w przedsionku południowym.

W 2000 r. z okazji Wielkiego Jubileuszu na ścianie przedsionka południowego w miejscu, gdzie przedtem był ołtarz z Pietą umieszczono rzeźbę ze sceną Zwiastowania wykonaną w brązie według proj. Marka Benewiata. W tym samym roku ukończono remont organów (40 głosów), przebudowano też elementy szafy organowej i umieszczono na niej figurę muzykującego anioła. W 2002 r. wykonano rzeźbioną nakładkę na wewnętrzną stronę drzwi pod chórem według proj. Kazimierza Klimkiewicza. Umieszczono na niej symbole czterech Ewangelistów oraz herby: papieski i biskupi. 2 lutego 2006 r. biskup Wiktor Skworc wydał dekret erygujący sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w kościele katedralnym p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowie. Stanowił on oficjalne zatwierdzenie kultu Piety z XVII w.

Kolegiata (łac. collegium – zgromadzenie równoprawnych urzędników) – kościół niebędący katedrą, przy którym istnieje kapituła, czyli zespół duchownych w randze kanoników, mających prawo wyboru biskupa. Przeznaczony również na modlitwy kolegium księży (duchowieństwo kolegiaty wyróżnia się spośród pozostałego duchowieństwa danej miejscowości posiadaniem pewnych przywilejów honorowych).

W latach 2005-2007 pod nadzorem proboszcza ks. Stanisława Salaterskiego przeprowadzono wymianę dachu z blachy miedzianej nad nawą główną bazyliki katedralnej oraz wymianę deskowania, blachy miedzianej dachu. Ponownie pozłocono także banię znajdującą się u podstawy krzyża i koronę na wieży, oczyszczono mury i naprawiono ich zniszczone fragmenty. 31 marca 2009 r. z inicjatywy biskupa Wiktora Skworca ekshumowane doczesne szczątki biskupów Franciszka Lisowskiego i Jana Stepy umieszczono w krypcie grobowej biskupów tarnowskich w bazylice katedralnej, jedynej dostępnej z siedmiu istniejących w katedrze. Spoczywają w niej także ks. prepozyt Andrzej Tarło i arcybiskup Jerzy Ablewicz.

Wnętrze[ | edytuj kod]

Nawa południowa:

  • kaplica Rozesłania Apostołów (ufundowana w 1415 przez Jana i Spytka z Tarnowa, sklepienie z gwiaździste 1514, renesansowy pomnik nagrobny Barbary Tarnowskiej z ok. 1536, wykonany przez B. Berecciego i J. M. Padovano)
  • kruchta południowa (pocz. XVI w., sklepienie gwiaździste, bogato rzeźbiony kamienny portal z 1516)
  • kaplica Krzyża Świętego (ok. 1400, pomnik nagrobny księdza M. Łyczki, po 1578)
  • Nawa północna:

  • kaplica św. Anny (przed 1514, sklepienie gwiaździste, renesansowy nagrobek trzech Janów Tarnowskich (w tym Jana Amora Iuniora Tarnowskiego), horyzontalny, wykonany z białego piaskowca po 1536 przez Jana Marię Padovano lub Santi Gucciego)
  • kruchta północna (kamienny portal, ok. 1400)
  • kaplica Serca Pana Jezusa (późnorenesansowy pomnik nagrobny ks. K. Branickiego, po 1602)
  • Kruchta (pod wieżą):

  • gotycki portal z początku XVI w.
  • nagrobek Barbary z Rożnowa Tarnowskiej (ok. 1520, gotycko-renesansowy)
  • Prezbiterium:

  • nagrobek Jana, Jana Krzysztofa Tarnowskich i Z. Ostrogskiej (1561-73, renesansowy, wykonany przez J.M. Padovano i jego pomocnika W. Kuszczyca)
    Architektura i symbolika pomnika Tarnowskich w bazylice katedralnej w Tarnowie
  • nagrobek Janusza i Zuzanny Ostrogskich (1612-20, barokowy z alegorycznymi rzeźbami, wykonany przez J. Pfistera)
    Symbolika pomnika Ostrogskich w bazylice katedralnej w Tarnowie
  • Pod chórem muzycznym bogato rzeźbione stalle kanonickie z końca XV wieku. Polichromia wnętrza pochodzi z lat 1957-60, a wykonali ją J. E. Dutkiewicz, A. Marczyński i W. Taranczewski.





    Podstrony: 1 [2] [3] [4]




    Reklama