Baktria

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Baktria ok. 320 p.n.e.

Baktria (gr. Baktriana, Βακτριανα; pers. Bākhtar; arab. i ind. Bhalika; chin. 大夏, Dàxià) – starożytna, grecka nazwa krainy położonej obecnie w północnym Afganistanie. Jej stolica to Baktra (Balhika, Bokhdi, obecnie Balch).

Margiana – historyczna kraina w Azji centralnej, dzisiaj we wschodnim Turkmenistanie, położona nad rzeką Murghab (grecka Margos). Ślady rolnictwa na obszarze żyznej delty rzeki sięgają III/II tysiąclecia p.n.e.Hindukusz (paszto: هندوکش; lub Hindu Kūh = هندوکوه i Kūh-e Hind = کوه هند) – system górski w środkowej części Azji mieszczący się w północno-zachodnim Pakistanie oraz centralnym i wschodnim Afganistanie. Hindukusz graniczy z górami Safed Koh na zachodzie, natomiast od wschodu – z wyżyną Pamiru, górami Karakorum oraz z Himalajami.

Geografia[ | edytuj kod]

Baktria leżała pomiędzy górami Hindukusz oraz rzeką Amu-daria (dawniej Oksus). Na zachodzie graniczyła z Margianą, północy z Sogdianą i Ferganą, południu z Gandharą. Starożytni historycy określali teren Baktrii jako bogaty, żyzny i dobrze nawodniony.

Diodotos I – satrapa Baktrii z ramienia Seleucydów w połowie III w. p.n.e., po uniezależnieniu się założył królestwo Greko-Baktryjskie.Cyrenajka (Barka, Barqah) – kraina historyczna w północno-wschodniej Libii nad wybrzeżem Morza Śródziemnego. Jej nazwa pochodziła od założonego przez Greków w 631 roku p.n.e. miasta Cyrena (gr. Kyrēnē), które do III w. n.e. było stolicą prowincji. Później jej najważniejszym miastem i portem, a jednocześnie stolicą było Bengazi. Synonimem nazwy Cyrenejka było określenie Pentapolis od pięciu najważniejszych miast regionu: Cyreny (obecnie obok współczesnej wsi Shahat) z portem Apollonia (obecnie Marsa Susa), Teucheira (obecnie Tocra), Euesperides lub Bernice (obecnie obok Bengazi), Balagrae (obecnie Al-Bajda), Ptolemaida i Barce (obecnie Al-Mardż).

Historia[ | edytuj kod]

Wczesne dzieje[ | edytuj kod]

Ślady osadnictwa z przełomu III i II tysiąclecia p.n.e. Początkowo zamieszkana przez mówiące językami z rodziny indoeuropejskiej plemiona irańskie Ariów, które rozprzestrzeniły się na południowy zachód (dzisiejszy Iran) oraz dotarły do północno-zachodnich Indii. Okolice Baktrii uważane są za miejsce narodzin i początkowej działalności proroka Zaratustry.

<|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>Antioch I Soter (ur. około 324, zm. w 261 p.n.e. – jako samodzielny władca: 281-261 p.n.e.) – król z dynastii Seleucydów, syn Seleukosa I Nikatora i jego sogdiańskiej żony Apamy. Władał zróżnicowanym państwem seleukidzkim rozciągającym się od Bliskiego Wschodu, aż po Azję Środkową. Swój przydomek „Soter” (gr. „Zbawca”) otrzymał od miast greckich w Jonii po zwycięstwie nad celtyckimi Galatami, którzy wtargnęli do Azji Mniejszej.

W VII-VI w. p.n.e. rozpoczęło się zagospodarowywanie dolin dużych rzek, powstały pierwsze osady warowne (zalążki miast), nastąpił rozwój rzemiosła.

Imperium Perskie[ | edytuj kod]

W VI wieku p.n.e. Cyrus II Wielki przyłączył Baktrię do swego imperium jako satrapię. Wymieniana jest w inskrypcji z Behistun jako kraj podległy Dariuszowi I. Persowie przesiedlili do Baktrii greckich wygnańców z Cyrenajki, a także niektórych greckich jeńców z obszarów Azji Mniejszej. Dla armii królów perskich Baktria stanowiła źródło uznanej w starożytności jazdy.

Język perski, nowoperski (per. فارسی fārsī) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.<|||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| |||||||||| - |||||||||| |||||||||| ||||||||||>

Podbój przez Aleksandra Macedońskiego[ | edytuj kod]

W latach 20. IV w. p.n.e., podczas podboju imperium perskiego przez Aleksandra Macedońskiego, satrapa Baktrii Bessos ogłosił się królem podległych sobie obszarów, został jednak zdradzony i Baktria poddała się Macedończykom. Później w prowincji wybuchł bunt satrapy Sogdiany – Spitamenesa, stłumiony po długich walkach, co zakończyło się włączeniem Baktrii do imperium Aleksandra. To tutaj macedoński władca poślubił Roksanę, córkę miejscowego arystokraty Oxyartesa. Przed dalszą wyprawą do Indii pozostawił w Baktrii liczne siły okupacyjne złożone z greckich najemników i macedońskich weteranów. Po śmierci Aleksandra w 323 p.n.e. greccy żołnierze zbuntowali się i próbowali wrócić do ojczyzny. Perdikkas wysłał Pejtona, który krwawo stłumił bunt najemników.

Nationalencyklopedin – największa, szwedzka encyklopedia współczesna. Jej stworzenie było możliwe dzięki kredytowi w wysokości 17 mln koron, którego udzielił rząd szwedzki w 1980 roku i który został spłacony w 1990. Drukowana wersja składa się z 20 tomów i zawiera 172 tys. haseł. Wersja internetowa zawiera 260 tys. haseł (stan z czerwca 2005). Inicjatorem projektu był rząd szwedzki, który rozpoczął negocjacje z różnymi wydawcami. Negocjacje zakończyły się w 1985, kiedy na wydawcę został wybrany Bra Böcker z Höganäs. Encyklopedia miała uwzględniać kwestie genderowe i związane z ochroną środowiska. Pierwszy tom ukazał się w 1989 roku, ostatni w 1996. Dodatkowo w roku 2000 ukazały się trzy dodatkowe tomy. Encyklopedię zamówiło 54 tys. osób. W 1997 roku ukazało się wydanie elektroniczne na CD, a w 2000 pojawiło się wydanie internetowe, które jest uzupełniane na bieżąco.Zhang Qian (zm. 114 p.n.e.) – dowódca straży pałacowej cesarza Wudi z dynastii Han, który w II wieku p.n.e. odbył podróże po Azji Środkowej.

Imperium Seleucydów[ | edytuj kod]

W wyniku wojen Diadochów Baktria przypadła Seleukosowi I. Za jego – oraz jego syna Antiocha I – rządów ufundowano wiele greckich miast umacniając grecką dominację na hellenistycznym wschodzie.

Królestwo Greko-Baktryjskie[ | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Królestwo Greko-Baktryjskie.
Złoty stater króla Eukratydesa, Największa złota moneta starożytności. Masa 169,2 g, średnica 58 mm

W wyniku powstania państwa Partów, Grecy w Baktrii zostali odcięci od reszty Imperium Seleucydów. Prowincja stała się niezależnym królestwem pod rządami byłego satrapy Diodotosa. Państwo przetrwało ponad 100 lat, odpierając m.in. najazd Antiocha III, urosło w potęgę i rozszerzyło swoje panowanie na sąsiednie obszary oraz na południe – dolinę Indusu i północno-zachodnie Indie (gdzie powstało Królestwo Indo-Greckie). Walki wewnętrzne oraz zewnętrzne ataki (Partów i nomadów z północy) osłabiły kraj.

Kuszanowie (chiń. Yuezhi) - irańskojęzyczny koczowniczy lud, który w I wieku n.e. podbił państwa Greków Baktryjskich oraz Saków i utworzył potężne państwo (Królestwo Kuszanów) na obszarze Afganistanu, gór Pamiru, Hindukuszu, doliny Indusu i Gangesu. Kuszanowie wyznawali i propagowali buddyzm. Najazdy Sasanidów oraz napór Białych Hunów (Heftalitów) zniszczyły cywilizację kuszańską.Języki indoeuropejskie – jedna z największych i najwcześniej odkrytych rodzin języków. Zalicza się do niej kilkaset spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Najazd nomadów – Sakowie i Yuezhi[ | edytuj kod]

Greckim rządom na terenach Baktrii położyły kres plemiona z północy – najpierw scytyjscy Sakowie, później Yuezhi (znani potem jako Kuszanowie), podbijając kraj ok. 130 p.n.e. Chiński wódz Zhang Qian, odbywający podróż po Baktrii w 126 p.n.e., zastał już kraj pod panowaniem barbarzyńców.

Język grecki klasyczny, greka klasyczna – stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.Królestwo Indo-Greckie – państwo hellenistyczne istniejące na terenie dzisiejszego południowo-wschodniego Afganistanu, północnego Pakistanu i północno-zachodnich Indii w latach ok. 180 p.n.e. do ok. 10 n.e.

Tocharystan[ | edytuj kod]

Baktria pod nazwą Tocharystanu (Tocharami nazywali Grecy Yuezhi) między I w. p.n.e. a III w. n.e. była częścią imperium Kuszanów, później w rękach Sasanidów, w VII wieku została podbita przez Arabów.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. M. M. Diakonow: Starożytna Baktria. W: Śladami dawnych kultur. T. 3: Od Wołgi do Oceanu Spokojnego. Warszawa: PWN, 1958, s. 459.
Ariowie (albo Indo-Irańczycy) – odłam ludów indoeuropejskich, który w III i II tysiącleciu p.n.e. zamieszkiwał Azję Środkową, by następnie rozprzestrzenić się na tereny Iranu i Indii.Antioch III Wielki (ur. około 242, zm. 187 p.n.e.) – hellenistyczny władca (w latach: 223-187 p.n.e.) największego państwa powstałego na gruzach imperium Aleksandra Wielkiego – państwa Seleucydów (Seleukidów) rozciągającego się na Bliskim Wschodzie.




Warto wiedzieć że... beta

Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie.
Tocharowie (stgr. Τόχαροι Tócharoi, łac. Tochari) – w starożytności indoeuropejska grupa plemion, posługująca się językami tocharskimi.
Cyrus II Wielki, zwany także Starszym (ok. 590-529 p.n.e.) – król Persji z dynastii Achemenidów, syn króla Anszanu Kambyzesa I i medyjskiej księżniczki Mandane. Zjednoczył w ramach swojego imperium wiele ówczesnych państw i narodów. Znany nie tylko z wielkich osiągnięć wojennych, lecz także z tolerancji i sprawiedliwości. W ciągu niespełna 25 lat swojego panowania Cyrus podbił większość krajów Bliskiego Wschodu z wyjątkiem Egiptu oraz plemion Wyżyny Irańskiej.
Wojny diadochów – konflikty zbrojne pomiędzy wodzami Aleksandra Wielkiego toczone po jego śmierci o panowanie nad stworzonym przez niego imperium. Toczyły się z przerwami w latach 321–286 p.n.e. Wodzów tych nazywano diadochami (z gr. διάδοχοι diadochoi – następcy). Tylko dwóch z nich chciało w pełni zachować imperium Aleksandra, inni pragnęli stworzyć własne, niezależne państwa. Władcy stoczyli pomiędzy sobą pięć wojen. Do decydującej rozgrywki doszło w 301 roku p.n.e. pod Ipsos, po której ostatecznie załamała się dominacja Antygonidów. Jednak jeszcze kilkanaście lat diadochowie walczyli między sobą o poszczególne części imperium Aleksandra.
Język chiński (chiń. upr. 汉语, chiń. trad. 漢語, pinyin Hànyǔ; lub chiń. upr./chiń. trad. 中文, pinyin Zhōngwén) – język lub grupa spokrewnionych języków (tzw. makrojęzyk), należących do rodziny chińsko-tybetańskiej.
Seleukos I Nikator (gr. Nikator - zwycięzca; ur. ok. 358, zm. w 281 p.n.e.) – jeden z tzw. diadochów (gr. diadochos - dziedzic) Aleksandra Wielkiego, panował w latach 312 lub 311 p.n.e. - 281 p.n.e.
Roksana (perski Raohszana), (ur. przed 347 p.n.e., zm. 310 p.n.e.) – była córką księcia baktryjskiego - Oksyartesa. W 327 p.n.e. poślubiła Aleksandra Wielkiego, po tym jak podporządkował on sobie całą Baktrię i Sogdianę. Ślub miał umocnić panowanie króla macedońskiego w Persji, jednak starożytne źródła podają, że Roksana i Aleksander naprawdę się kochali (z drugiej jednak strony Aleksander po ślubie nie odprawił swojej kochanki - Barsine).

Reklama