Badania historyczno-terenowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Badania historyczno-terenowe – koncepcja badań zaproponowana przez polskiego socjologa Kazimierza Dobrowolskiego, łącząca perspektywy socjologiczną i historyczną.

Wywiad jest to jedna z podstawowych metod badawczych w naukach behawioralnych. Wywiad polega na zadawaniu badanym przez ankietera mniej lub bardziej sformalizowanych pytań. W przypadku gdy badany odpowiada sam na pytania zawarte w przesłanym mu lub podanym kwestionariuszu, technika ta określana jest jako ankieta. W socjologii wyróżnić można kilka typów wywiadów:Historyzm – stanowisko filozoficzne i metodologiczne postulujące poznawanie rzeczywistości oraz ujmowanie zjawisk, zwłaszcza społecznych i kulturowych, w sposób historyczny, tj. ze względu na ich powstanie, rozwój i warunki dziejowe. Historyzm jest terminem wieloznacznym: określał uwzględnianie kontekstu historycznego w rozważaniach o człowieku i życiu społecznym; była to nazwa światopoglądu; metody badań zjawisk społecznych. Występował w różnych postaciach. Jerzy Topolski wprowadził pojęcie historyzmu absolutnego, którego idee były następujące:

Dobrowolski uważał, że tradycyjne metody badawcze stosowane w socjologii i historii są niewystarczające i ograniczone. Historycy w swoich badaniach opierają się przede wszystkim na materiałach pisanych, w szczególności na archiwach, natomiast socjolodzy skupiają się na badaniu współczesnego stanu społeczeństw. Badania historyczno-terenowe mają łączyć podejścia obu nauk i tym samym uzupełniać ich braki. Historycy powinni więc być zainteresowani również badaniem życia obecnego, a socjolodzy odtwarzaniem przeszłości.

Metoda integralna (nazywana też niekiedy podejściem integralnym lub metodą genetyczno-integralną) - metoda badawcza w naukach społecznych zaproponowana przez polskiego socjologa Kazimierza Dobrowolskiego.Pańszczyzna – przymusowa i darmowa praca w formie renty feudalnej wykonywana przez chłopów na rzecz właściciela ziemskiego w wymiarze ustalonym jednostronie przez niego bądź według norm zwyczajowych lub prawnych. Wykształciła się w Europie w okresie feudalnym, po czym powoli zaczęła zamierać w wyniku przechodzenia na czynsz.

Podstawą teoretyczną badań historyczno-terenowych była metoda integralna Dobrowolskiego. Badacz powinien wykorzystywać i łączyć różne techniki badawcze, oraz starać się uchwycić całokształt uwarunkowań historycznych, geograficznych i społecznych danego zjawiska. Pozostałymi założeniami metody były: holizm, funkcjonalizm oraz historyzm.

Holizm (od gr. holos – całość) – pogląd (przeciwstawny redukcjonizmowi), według którego wszelkie zjawiska tworzą układy całościowe, podlegające swoistym prawidłowościom, których nie można wywnioskować na podstawie wiedzy o prawidłowościach rządzących ich składnikami.Kazimierz Wojciech Dobrowolski (ur. 20 grudnia 1894 w Nowym Sączu, zm. 26 marca 1987 w Krakowie) – etnolog i socjolog polski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Nauk; twórca podstaw metody integralnej w badaniach socjologicznych. Jego żona Maria Dobrowolska była znanym polskim geografem.

Wszelki redukcjonizm w podejściu do zjawisk społecznych jest niedopuszczalny i starając się je zrozumieć, należy wgłębić się w całokształt czynników prowadzących do ich wytworzenia. Ten całokształt czynników nazywany jest podłożem historycznym. W ogólnych zarysach można w nim wyróżnić podłoże geograficzne, demograficzne oraz kulturowe. Podłoże kulturowe jest najbardziej złożone i najtrudniej je zrekonstruować. Składają się na nie te elementy rzeczywistości społecznej, które zostały przekazane przez poprzednie pokolenia, a więc m.in. wytwory materialne, sposoby porozumiewania się, wiedza, zwyczaje, wierzenia, stereotypy czy organizacja produkcji.

Triangulacja, metoda stosowana w badaniach społecznych, mająca zapewnić wyższą jakość prowadzonych badań i ograniczenie błędu pomiaru. Polega na zbieraniu danych za pomocą dwóch lub większej liczby metod (np. obserwacja razem z sondażem czy analizą treści), a następnie porównywanie i łączenie wyników. Może też oznaczać łączenie metod jakościowych i ilościowych.Historia – nauka humanistyczna i społeczna, która zajmuje się badaniem przeszłości, a w znaczeniu ścisłym badaniem działań i wytworów ludzkich, aż do najstarszych poświadczonych pismem świadectw, w odróżnieniu od prehistorii, archeologii, antropologii lub historii naturalnej. Wynikiem badań historycznych jest opis dziejów (historiografia).

Wiele z elementów podłoża kulturowego stanowi przeżytek kulturowy, tzn. zostało wytworzone na potrzeby innego stanu społecznego, lecz zachowało się do stanów obecnych. Badanie przeżytków pozwala historykom docierać do przeszłych stanów społecznych, a tym samym wzbogacać i uzupełniać materiał ze źródeł archiwalnych. Niektóre wspólnoty lokalne przechowały więcej przeżytków niż inne i tym samym stanowią lepszy przedmiot badań.

Funkcjonalizm to w socjologii i antropologii jedna z ważniejszych orientacji badawczych, mająca znamiona paradygmatu (i za takowy uważana w typologii paradygmatów socjologicznych Burrella i Morgana), zapoczątkowana w badaniach antropologicznych Bronisława Malinowskiego i Alfreda Radcliffe-Browna w latach dwudziestych XX wieku, rozwijana później przede wszystkim przez Roberta K. Mertona, Talcotta Parsonsa, Jeffreya Alexandra i Niklasa Luhmanna.Narzędzie ankiety w socjologii polega na dostarczeniu respondentom kwestionariuszy z pytaniami z prośbą o ich wypełnienie.

Koncepcja badań historyczno-terenowych kształtowała się stopniowo. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku Dobrowolski prowadził badania w Karpatach i na Podhalu, na temat formowania się osadnictwa i kultury ludowej. Zauważył wtedy, że wiele elementów kultury (np. formy uprawy roli) zachowało się tam w archaicznej postaci. Stało się to podstawą poszukiwań metodologicznych, które jednak przerwała wojna. W okresie powojennym koncepcja badań była rozwijana m.in. poprzez badanie wsi małopolskich pod kątem spotykanych tam przeżytków pańszczyźnianych.

Przeżytek – kategoria wprowadzona do antropologii przez szkołę ewolucjonistyczną stanowiąca jedną z podstaw metodologicznych tej szkoły. Oznacza jakiś zwyczaj, przekonanie czy praktykę kulturową, którą trudno uzasadnić w kategoriach obecnie charakterystycznych dla danej kultury. Antropolodzy ewolucjonistyczni zakładają, że jest to niezbity dowód, że ta praktyka, przekonanie czy zwyczaj, jest pozostałością sposobu myślenia, kategorii i założeń tej kultury w odległej przeszłości.
.mw-parser-output div.cytat{display:table;border:1px solid #aaa;padding:0;margin-top:0.5em;margin-bottom:0.8em;background:#f9f9f9}.mw-parser-output div.cytat>blockquote{margin:0;padding:0.5em 1.5em}.mw-parser-output div.cytat-zrodlo{text-align:right;padding:0 1em 0.5em 1.5em}.mw-parser-output div.cytat-zrodlo::before{content:"— "}.mw-parser-output div.cytat.środek{margin-left:auto;margin-right:auto}.mw-parser-output div.cytat.prawy{float:right;clear:right;margin-left:1.4em}.mw-parser-output div.cytat.lewy{float:left;clear:left;margin-right:1.4em}.mw-parser-output div.cytat.prawy:not([style]),.mw-parser-output div.cytat.lewy:not([style]){max-width:25em}

istota [badań historyczno-terenowych] polega na rekonstrukcji faktów i procesów historycznych na podstawie danych źródłowych, zbieranych aktualnie w terenie, które: a) tkwią w pamięci ludzi żyjących i w ich działaniach opartych na dawnych wzorach; b) są reprezentowane przez pomniki materialne zachowane jako ślad minionej przeszłości

Kazimierz Dobrowolski; Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstrukcji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych; Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejętności; nr 6, 1952, s. 424

Dobrowolski wskazuje na 5 kategorii danych, do których można dotrzeć za pomocą badań historyczno-terenowych:

  1. "dane dotyczące faktów i procesów minionego życia, które tkwią w pamięci ludzi żyjących"
  2. "instytucje i normy społeczne o charakterze reliktowym, które reprezentują minione epoki historyczne i regulują według własnych wzorów działania coraz mniejszego zespołu ludzi"
  3. "zachowane umiejętności techniczne o charakterze reliktowym, coraz rzadziej stosowane"
  4. "materialne pomniki źródłowe, zachowane w terenie jako ślady minionej przeszłości (narzędzia produkcji, dawne ustroje gruntowe, domy, urządzenia wnętrz mieszkalnych)"
  5. "zachowane w terenie niematerialne wytwory dawnej kultury (np. ludowe utwory literackie)"

W rekonstrukcji podłoża historycznego nacisk położono na krzyżowanie różnych metod badawczych (co czyni Dobrowolskiego pionierem triangulacji). Największe znaczenie przypisywano wywiadom, badaniom ankietowym, obserwacji, badanom archiwalnym, choć Dobrowolski dopuszczał też inne metody badawcze (np. metodę biograficzną). Akcent na socjologiczne badania żywej tradycji i włączanie ich w warsztat pracy historyka, czyni z Dobrowolskiego prekursora historii oralnej w Polsce.

Prace oparte na badaniach historyczno-terenowych[ | edytuj kod]

  • Danuta Dobrowolska: Górnicy salinarni Wieliczki w latach 1880-1939. Studium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej. Wrocław: 1965.
  • Kazimierz Dobrowolski: Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich. Lwów: 1938.
  • Kazimierz Dobrowolski: Chłopska kultura tradycyjna (próba teoretycznego zarysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z południowej Małopolski, Etnografia Polska t. I, s. 19-56, 1958.
  • Kazimierz Dobrowolski: Przeszłość Podhala. Uwagi metodyczne i program badania. W: Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. VIII. Włodzimierz Antoniewicz (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970.
  • Przypisy[ | edytuj kod]

    1. Kazimierz Dobrowolski. Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstrukcji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych. „Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejętności”. 6, s. 424-429, 1952. Kraków. 
    2. Władysław Kwaśniewicz: Kazimierza Dobrowolskiego koncepcja badań historyczno-terenowych. W: Metoda biograficzna w socjologii. Jan Włodarek; Marek Ziółkowski (red.). Poznań - Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 169. ISBN 83-01-10096-6.

    Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Kazimierz Dobrowolski. Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstrukcji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych. „Sprawozdania z posiedzeń i czynności Polskiej Akademii Umiejętności”. 6, s. 424-429, 1952. Kraków. 
  • Władysław Kwaśniewicz: Kazimierza Dobrowolskiego koncepcja badań historyczno-terenowych. W: Metoda biograficzna w socjologii. Jan Włodarek; Marek Ziółkowski (red.). Poznań - Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 159-169. ISBN 83-01-10096-6.
  • Włodzimierz Kwaśniewicz. Kazimierz Dobrowolski: życie i dzieło (w dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin). „Studia Socjologiczne”. 4, s. 7-33, 1984. 




  • Reklama