Archibald Cochrane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Archibald (Archie) Leman Cochrane (ur. 12 stycznia 1909 w Galashiels, Szkocja, zm. 18 lipca 1988 w Dorset, Wielka Brytania) – brytyjski epidemiolog i klinicysta pochodzenia szkockiego, zainteresowany zagadnieniami medycyny opartej na dowodach (EBM) i możliwościami zwiększania dokładności ocen skuteczności leczenia (w tym RCT), autor klasycznej publikacji Effectiveness & Efficiency: Random Reflections on Health Services, adresowanej do klinicystów, menedżerów opieki zdrowotnej i decydentów politycznych, uznawanej za oryginalny podręcznik EBM.

Somerset (IPA /ˈsʌmɚˌsɛt/) – hrabstwo niemetropolitalne w południowo-zachodniej Anglii, składające się z pięciu dystryktów, a jako hrabstwo ceremonialne obejmujące dodatkowo dwie jednolite jednostki administracyjne. Ośrodkiem administracyjnym jest Taunton.PubMed – angielskojęzyczna internetowa baza danych obejmująca artykuły z dziedziny medycyny i nauk biologicznych. Została założona w 1996 roku przez National Center for Biotechnology Information (NCBI), będący częścią National Library of Medicine, wchodzącego w skład National Institutes of Health.

Działalność Archiego Cochrane'a doprowadziła do zmiany sposobu myślenia o obowiązkach lekarza – do uznania, że powinien on kwestionować wszystkie sposoby terapii, jeżeli brakuje danych (przeglądów systematycznych) potwierdzających ich skuteczność. Konsekwencją przyjęcia takiego stanowiska stało się ustanowienie Cochrane Collaboration opracowującego Cochrane Library (m.in. The Cochrane Central Register of Controlled Trials i inne bazy danych.

Dorset – hrabstwo ceremonialne i niemetropolitalne w Anglii, w regionie South West England, położone nad kanałem La Manche.Pył węglowy – ziarna węgla kamiennego przechodzące przez sito o wymiarach oczek równych 1×1 mm. Powstaje podczas robót górniczych oraz w trakcie przeróbki i transportu węgla kamiennego.

Życiorys[ | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[ | edytuj kod]

Archibald Leman Cochrane urodził się 12 stycznia 1909 roku w zamożnej rodzinie szkockiej, zamieszkałej w Galashiels. Jego rodzicami byli Emmy Mabel (z domu Purdom) i Walter Francis Cochrane (producenci tweedu). Archi miał starszą siostrę (Helen) i dwóch młodszych braci. Młodszy z nich (Walter) zmarł w wieku dwóch lat z powodu gruźlicy, starszy (Robert) poniósł śmierć w wieku 21 lat w wypadku motocyklowym. Ojciec zginął w 1917 roku w bitwie o Gazę (I wojna światowa).

Uniwersytet Londyński (ang. University of London) – federacja uczelni i instytutów utworzona w 1836 roku. Większość jednostek jest rozrzucona po Wielkim Londynie, kilka znajduje się jednak także w hrabstwie Kent, Szkocji i w Paryżu.Wielka Brytania, Zjednoczone Królestwo (ang. United Kingdom), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania oraz Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Na wyspie tej znajduje się jedyna granica lądowa Zjednoczonego Królestwa z innym państwem – Irlandią. Poza nią, Wielka Brytania otoczona jest przez Ocean Atlantycki na zachodzie i północy, Morze Północne na wschodzie, kanał La Manche na południu i Morze Irlandzkie na zachodzie.

Archibald Leman Cochrane odziedziczył majątek po dziadku ze strony ojca (bogatym młynarzu). Po ojcu matki odziedziczył porfirię, której początkowo nie rozpoznano, a w przyszłości znacząco wpłynęła na jego życie.

King’s College (Cambridge)

Rozpoczął naukę w 1916 roku w szkole przygotowawczej w Rhos-on-Sea (hrabstwo miejskie Conwy), a od 1922 roku był uczniem szkoły w Uppingham (Uppingham School). W latach 1927–1930 studiował nauki przyrodnicze (I i II stopień) w King’s College (Cambridge).

Po uzyskaniu dyplomu z najwyższymi ocenami rozpoczął w 1931 roku staż naukowy w dziedzinie kultur tkankowych u dr N. Wilmerata w Strangeways Laboratory, małym szpitalu z laboratorium badawczym. Odwiedził też laboratorium w Toronto, jednak ten rodzaj pracy nie dał mu satysfakcji.

Zawał mięśnia sercowego (łac. infarctus myocardii), nazywany też zawałem serca i atakiem serca – martwica mięśnia sercowego spowodowana jego niedokrwieniem na skutek zamknięcia tętnicy wieńcowej doprowadzającej krew do obszaru serca.Biblioteka Narodowa (BN) – polska biblioteka narodowa w Warszawie, na Ochocie, na Polu Mokotowskim, narodowa instytucja kultury założona w 1928.

W tymże roku podjął decyzję wyjazdu do Theodora Reika(ang.), pierwszego studenta Sigmunda Freuda. Poddawał się psychoanalizie, spodziewając się jej skuteczności w przypadku dolegliwości natury seksualnej, wiązanych z porfirią (nie znalazł zrozumienia i pomocy ze strony lekarzy brytyjskich). W latach 1931–1934 przebywał w Berlinie, Wiedniu i Hadze (nasilający się antysemityzm zmuszał T. Reika do przemieszczania się). Cochrane łączył próby kuracji ze studiami medycznymi w Lejdzie i Wiedniu. Psychoanaliza okazała się nieskuteczna, jednak podróż przyniosła pozytywny efekt – nauczył się kilku języków; po powrocie biegle posługiwał się językiem niemieckim. Trzyletnia podróż ukształtowała też postawę Cochrane’a wobec faszyzmu.

Bitwa o Madryt - bitwa toczona w trakcie hiszpańskiej wojny domowej pomiędzy nacjonalistami oraz republikanami od listopada 1936 do marca 1939.Filadelfia (ang. Philadelphia wymowa: /ˌfɪləˈdɛlfiə/) – miasto na północno-wschodnim wybrzeżu USA, w stanie Pensylwania, u ujścia rzeki Delaware do Atlantyku. Największe pod względem liczby ludności miasto w Pensylwanii i szóste w kraju.

University College Hospital i hiszpańska wojna domowa[ | edytuj kod]

Cochrane wrócił do Wielkiej Brytanii w 1934 roku i zaczął studiować badania kliniczne w londyńskim University College Hospital(ang.) (UCH). Jego pasja nie ograniczała się do podstawowej wiedzy medycznej, np. w 1935 roku samotnie demonstrował na ulicach Londynu z własnoręcznie wykonanym plakatem o treści: „All effective treatments must be free” (wszystkie skuteczne metody leczenia muszą być bezpłatne).

Nauki przyrodnicze (w terminologii angielskiej zwane natural sciences) to mało precyzyjne określenie dziedzin nauki, które zajmują się badaniem różnych aspektów świata materialnego, ożywionego i nieożywionego, zazwyczaj z zastosowaniem aparatu matematycznego, jak również właściwej sobie metodologii.Druga Republika Hiszpańska (Segunda República Española) – państwo istniejące między 14 kwietnia 1931 a 1 kwietnia 1939 na terenie Hiszpanii. Za początek Drugiej Republiki (Pierwsza istniała w latach 1873 – 1874) uznaje się dzień jej proklamowania i wyjazdu króla Alfonsa XIII z kraju, zaś za jej koniec – ostateczne zwycięstwo wojsk nacjonalistycznych w hiszpańskiej wojnie domowej, która wybuchła po zamachu stanu dokonanym 18 lipca 1936.

Wkrótce przerwał studia, aby zgłosić się do ochotniczej Brygady Międzynarodowej, przygotowującej się do zbrojnego wsparcia Drugiej Republiki w hiszpańskiej wojnie domowej. Został włączony do 35. Dywizji Medycznej (XIV Brygada im. Marsylianki, dow. Karol Świerczewski). Służył w medycznym ambulansie i szpitalach polowych na froncie w Aragonii i w czasie oblężenia Madrytu, m.in.:

Medycyna oparta na faktach, medycyna oparta na dowodach (ang. Evidence-based medicine, EBM) – postępowanie kliniczne oparte na najlepszych dostępnych dowodach naukowych dotyczących skuteczności, efektywności i bezpieczeństwa. Dowodów takich dostarczają wyniki wiarygodnych badań eksperymentalnych (skuteczność i bezpieczeństwo) oraz badań obserwacyjnych (efektywność i bezpieczeństwo).Bitwa o Kretę – całokształt zmagań wojennych pomiędzy wojskami alianckimi a niemieckimi w maju 1941 roku, których celem była kontrola nad grecką wyspą Kreta, mającą strategiczne znaczenie ze względu na swe centralne położenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Rozpoczęły się one największą operacją powietrznodesantową wojsk niemieckich podczas II wojny światowej (Operacja Merkury, niem. Unternehmen Merkur), które kosztem bardzo ciężkich strat zdołały zdobyć i utrzymać kluczowe porty oraz lotniska. W rezultacie 11-dniowej kampanii cała wyspa znalazła się pod niemiecką kontrolą, a broniące jej alianckie siły zostały zniszczone lub zmuszone do ewakuacji.
  • w bitwie nad Jaramą (luty 1937)
  • w Villarejo de Salvanés, w małym szpitalu polowym zorganizowanym w wiejskim barze
  • w El Escorial koło Madrytu, w szpitalu wojskowym (lipiec 1937)
  • w Grañén koło Huesca jako członek personelu First British Hospital (szpital założył w 1936 roku i kierował nim Kenneth Sinclair Loutit)
  • Doświadczenia wojenne potraktował jako kolejną lekcję życia, prowadzącą do zmiany przekonań politycznych i sprecyzowania celów zawodowych.

    Medycyna starozytna to zbiór kierunków medycznych uprawianych w starożytności na Wschodzie, w Grecji i w Rzymie. Od najdawniejszych czasów ludzie starali się zapobiegać chorobom, leczyć rany po polowaniach i bitwach. Historię początków medycyny greckiej możemy poznać dzięki Corpus Hippocrateum – kolekcji greckich rozpraw medycznych zebranych przez Hipokratesa, oraz dziełu O dawnej medycynie.Drewniana łyżka (ang. wooden spoon) – nagroda przyznawana indywidualnie bądź dla drużyny za zajęcie ostatniego miejsca w danej konkurencji (niekiedy również za drugie miejsce). Początkowo rozdawana w środowiskach akademickich (University of Cambridge), zyskała następnie popularność jako trofeum sportowe, głównie w Wielkiej Brytanii i krajach Commonwealthu.

    Lata 1937–1945: UCH w Londynie i druga wojna światowa[ | edytuj kod]

    Ambulans Laboratoryjny w Egipcie

    W 1937 roku wrócił do University College Hospital. Ukończył w 1938 roku wcześniej rozpoczęte studia, a następnie zaczął pracować jako asystent naukowy w UCH oraz jako lekarz domowy w West London Hospital. Gdy wybuchła II wojna światowa (1939) został skierowany (w stopniu kapitana) do Korpusu Medycznego British Army (ang. Royal Army Medical Corps) i wysłany na Bliski Wschód. Służył w Egipcie jako lekarz w szpitalu wojskowym i batalionie D jednostki komandosów Layforce biorącej udział w walkach na Krecie (zob. bitwa o Kretę). Po walkach zakończonych porażką i kapitulacją aliantów na wyspie w 1941 roku dostał się do obozu jenieckiego.

    Dziedziczenie - sposób przekazywania genów potomstwu. Dziedziczenie następuje w momencie łączenia się rodzicielskich gamet i powstawania zygoty u organizmów rozmnażających się płciowo oraz w czasie podziału rodzicielskiej komórki lub fragmentu ciała (np. plechy), którego następstwem jest powstanie nowego osobnika u organizmów rozmnażających się bezpłciowo.Medycyna (łac. medicina „sztuka lekarska”) – nauka empiryczna (oparta na doświadczeniu) obejmująca całość wiedzy o zdrowiu i chorobach człowieka oraz sposobach ich zapobiegania, oraz ich leczenia. Medycyna weterynaryjna rozszerza zakres zainteresowań medycyny na stan zdrowia zwierząt. Za prekursora medycyny starożytnej uważa się Hipokratesa, a nowożytnej Paracelsusa. W czasach najnowszych wprowadza się zasady medycyny opartej na faktach.
    Opuchlizna spowodowana ostrą (mokrą) beri-beri

    Do końca wojny (okres 1941–1945) był jeńcem wojennym i lekarzem w różnych obozach, początkowo w Grecji, a później w Niemczech (m.in. Kreta, Saloniki, Hildburghausen, Stalag IV-A Elsterhorst koło Hoyerswerdy). Jako jeniec pisał wiersze, które po wojnie zostały opublikowane w tomiku „Poems from Prison” (1954). Dobra znajomość języka niemieckiego sprawiła, że powierzano mu kierowanie opieką medyczną w tych obozach. Liczne opisy chorób współwięźniów i stosowanych interwencji znalazły się w autobiografii „One Man's Medicine…”. Niejednokrotnie był zmuszony do wyboru między zastosowaniem jednej z niewielu dostępnych metod terapii, o niepewnej skuteczności, a rezygnacją z interwencji, która mogła utrudnić działanie naturalnych sił adaptacji. Miał wątpliwości „czy nie zaszkodzę?”. Takie sytuacje wyjaśniają późniejsze intensywne starania o utworzenie bazy pewnych źródeł wiedzy medycznej (o obronę pacjentów przed nieskutecznymi interwencjami).

    Londyńska Szkoła Higieny i Medycyny Tropikalnej – zlokalizowana w Londynie uczelnia publiczna, specjalizująca się w dziedzinie zdrowia publicznego i medycyny tropikalnej. Założona została w 1899 roku przez Patricka Mansona, prekursora w dziedzinie medycyny tropikalnej i odkrywcy mechanizmu przenoszenia filariozy przez komary. Początkowo siedzibą szkoły był szpital dla marynarzy w londyńskich dokach. Obecnie szkoła stanowi integralną część Uniwersytetu Londyńskiego. Aktualny (2010– ) dyrektor szkoły, profesor Peter Piot, był w roku 1976 współodkrywcą wirusa gorączki krwotocznej ebolaConwy – hrabstwo miejskie w północnej Walii. Od wschodu graniczy z hrabstwem Denbighshire a od zachodu z hrabstwem Gwynedd.

    Najbardziej znany jest opis medycznej interwencji w obozie w Salonikach. U jeńców (również u siebie) Archie Cochrane rozpoznał beri-beriawitaminozę B1 (ang. thiamine deficiency), często występującą w warunkach niedożywienia i stresu (znane są np. epidemie w więzieniach). Sprawdzając poprawność tej diagnozy przeprowadził w obozie eksperyment kliniczny przypominający badania, które w XVIII w. wykonał James Lind. Uczestnikami było czterdziestu chorych jeńców, podzielonych na dwie grupy, umieszczone w różnych barakach. Dietę grupy eksperymentalnej Cochrane wzbogacał o drożdże, przeszmuglowane na własny koszt spoza obozu (dwie łyżeczki dziennie). Członkowie grupy kontrolnej otrzymywali codziennie tabletkę witaminy C (pochodzącą z żelaznej racji doktora). Ze względu na warunki badań za orientacyjne miary wyników eksperymentu Cochrane uznawał, poza obrzękami nóg, m.in. ilość i częstość oddawania moczu. Już po czterech dniach pojawiła się zauważalna różnica między stanem zdrowia obu grup, na korzyść grupy eksperymentalnej. W tej grupie obrzęki nóg stały się mniej uciążliwe. Szczegółowy raport z przebiegu eksperymentu Cochrane przedstawił Niemcom, co sprawiło, że analogicznie uzupełniono dietę jeńców w innych obozach. Cochrane określił ten eksperyment, jako „first, worst, and most successful trial” (próbę „pierwszą, najgorszą i najbardziej udaną … dzięki odrobinie nauki i szczęściu”). Doprowadził do korzystnej dla jeńców zmiany diety, mimo że testowana hipoteza była prawdopodobnie błędna, a sposób wykonania eksperymentu – niezgodny z później sformułowanymi zasadami RCT, w tym z regułami weryfikacji hipotez statystycznych (m.in. liczba i zasady doboru uczestników, czas trwania eksperymentu, wiarygodność miar efektów leczenia).

    System opieki zdrowotnej (również system zdrowotny) – system definiowany jako spójna całość, której liczne, powiązane między sobą części wspólnie oddziaływając wpływają pozytywnie na stan zdrowia populacji. Jest on wyodrębnioną całością złożoną z wielu różnorodnych elementów, które powiązane są różnorodnymi więziami (czyli między którymi zachodzą różnorodne relacje) i który realizuje cele związane ze zdrowiem.Statystyka (niem. Statistik, „badanie faktów i osób publicznych”, z łac. [now.] statisticus, „polityczny, dot. polityki”, od status, „państwo, stan”) – nauka, której przedmiotem zainteresowania są metody pozyskiwania i prezentacji, a przede wszystkim analizy danych opisujących zjawiska, w tym masowe.

    Okres powojenny[ | edytuj kod]

    Austin Bradford Hill (1897–1991), pionier RCT

    Po zakończeniu wojny Cochrane wrócił do Londynu z zamiarem kontynuacji studiów medycznych, jednak zrezygnował ze ścisłej specjalizacji. Wybrał studia w obszarze statystyki i zdrowia publicznego (w tym środowiskowego).

    Otrzymał stypendium Fundacji Rockefellera i odbył w latach 1946–1948:

    The BMJ, początkowo British Medical Journal – brytyjskie naukowe czasopismo medyczne, wydawane od 1840 roku. Wydawane jest przez BMJ Group. Redaktorem BMJ od lutego 2005 roku jest Fiona Godlee. Cardiff (wym. [ˈkɑrdɪf]; wal. Caerdydd, wym. [kɑːɨrˈdɨð]) – stolica i największe miasto Walii (region Wielkiej Brytanii), w hrabstwie Cardiff. Jest położone nad rzeką Taff, u jej ujścia do Kanału Bristolskiego. W 2011 roku miasto liczyło 335 145 mieszkańców.
  • roczne studia podyplomowe w Londyńskiej Szkole Higieny i Medycyny Tropikalnej w dziedzinie profilaktyki zdrowotnej i epidemiologii; studiował statystykę u Bradforda Hilla, pioniera RCT
  • roczne studia w Phipps Institute Uniwersytetu Pensylwanii (Filadelfia), zajmującym się problemami pulmonologii (m.in. zastosowania zdjęć rentgenowskich klatki piersiowej w gruźlicy); analizował możliwości zwiększania wiarygodności rozpoznania i trafności prognoz.
  • Po powrocie do Anglii został zaangażowany do pracy w MRC(ang.), realizującym szeroko zakrojone epidemiologiczne badania stanu zdrowia społeczności Południowej Walii.

    Choroby zawodowe - grupa chorób spowodowanych działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. Powstają wskutek stałego przebywania ciała w niedogodnej pozycji, systematycznego wykonywania forsownych czynności lub regularnego przebywania w otoczeniu zawierającym czynniki szkodliwe dla zdrowia (hałas, nieodpowiednie oświetlenie, zapylenie, promieniowanie, związki chemiczne, zwiększone obciążenie psychiczne i fizyczne itp.).Kreta (gr. Κρήτη od słowa krateia – silna, łac. Creta, tur. Kirid, wen. Candia) – grecka wyspa położona na Morzu Śródziemnym. Jest ona największą grecką wyspą i piątą co do wielkości wyspą śródziemnomorską. Linia brzegowa ma długość ok. 1040 km. Największym miastem jest Heraklion (Iraklion).

    W Cardiff i hrabstwie Cardiff oraz w sąsiednich hrabstwach historycznego Glamorgan zajmował się problemami zdrowotnymi społeczności, odgrywając wiodącą rolę w pracach zespołów

  • 1948–1960 – MRC Pneumoconiosis Research Unit (PRU)
  • 1960–1969 – Cardiff University School of Medicine (David Davies professor)
  • 1969–1986 – MRC, Epidemiology Unit (dyrektor honorowy)


  • Podstrony: 1 [2] [3] [4] [5]




    Warto wiedzieć że... beta

    Egipt (arab. مصر Miṣr; dialekt egipski: Máṣr (/masˤɾ/); łac. Aegyptus, gr. Αίγυπτος Aígyptos), nazwa oficjalna Arabska Republika Egiptu (arab. جمهوريّة مصر العربيّة Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja) – państwo położone w północno-wschodniej Afryce z półwyspem Synaj w zachodniej Azji. Egipt graniczy z Izraelem i Strefą Gazy na północnym wschodzie, Sudanem na południu i Libią na zachodzie. Od północy rozpościera się Morze Śródziemne, a na wschodzie Morze Czerwone.
    Historia aspiryny (znanej również jako kwas acetylosalicylowy lub ASA) i jej użycie w celach medycznych sięga czasów starożytnych, choć ASA w czystej postaci produkowana i sprzedawana jest od 1899 roku. Informacje o lekach sporządzanych z kory wierzby i innych roślin bogatych w salicylany pojawiały się już na papirusach spisywanych w czasach egipskich faraonów w II wieku p.n.e. Około roku 400 p.n.e. Hipokrates pisał o stosowaniu herbaty z roślin zawierających salicylany w celu obniżania gorączki, salicylanów używano również w medycynie wschodu, w czasach antycznych i średniowieczu. Lecznicze właściwości ekstraktu z kory wierzby, takie jak obniżanie gorączki oraz działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, doceniono w połowie XVIII wieku. Lewis i Clark używali rzekomo naparu z kory wierzby w latach 1803–1806 jako remedium na gorączkę występującą u uczestników słynnej ekspedycji. Już na początku XIX wieku farmaceuci eksperymentowali i przepisywali pacjentom przeróżne środki podobne do kwasu salicylowego, składnika aktywnego zawartego w ekstrakcie z kory wierzby.
    Niesteroidowe leki przeciwzapalne, NLPZ, NSLPZ (ang. Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs, NSAIDs) – to szeroka, niejednorodna grupa leków przeciwzapalnych, przeciwbólowych i przeciwgorączkowych. Ich działanie polega na hamowaniu cyklooksygenazy prostaglandynowej (COX). Nazywane są niesteroidowymi ze względu na strukturę, odmienną od innych leków mających właściwości przeciwzapalne – kortykosteroidów.
    Jeniec wojenny – zatrzymana osoba, zdefiniowana w artykule 4 i 5 Konwencji Genewskiej o traktowaniu jeńców wojennych przyjętej 12 sierpnia 1949 jako ta, która angażowała się w działania bojowe pod rozkazami swojego rządu i została zatrzymana przez siły zbrojne strony przeciwnej. Osoba taka nazywana jest kombatantem posiadającym immunitet wynikający z międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych.
    Uppingham - miasto w Wielkiej Brytanii, w Anglii, w regionie East Midlands, w hrabstwie Rutland, W 2001 r. miasto to zamieszkiwało 3 781 osób.
    II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.
    Epidemiologia (język grecki "epi" – na , "demos" – lud, "logos" – słowo, nauka) – badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia a także zastosowanie tej wiedzy do kontrolowania problemów zdrowotnych . Epidemiologia bada wpływ czynników środowiskowych oraz warunków występowania epidemii spowodowanych chorobami w określonej populacji, wpływających na stan jej zdrowia. Może dotyczyć chorób ludzi, zwierząt i roślin.

    Reklama