Akademia Zamojska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gmach dawnej Akademii Zamojskiej (widok od strony ul. Akademickiej)
Dziedziniec dawnej Akademii
Widok fasady Akademii Zamojskiej w Zamościu z 1810 r.
Dawna Akademia Zamojska (widok od strony Rynku Solnego)

Akademia Zamojska (Akademia Zamoyska) – świecka uczelnia założona w 1594 roku przez Jana Zamoyskiego w Zamościu a organizowana przez Szymona Szymonowica dla studentów z Polski i Litwy. Uczelnia została zlikwidowana w 1784 r. po zajęciu Zamościa przez Austrię w czasie pierwszego Rozbioru Polski. Odtworzona 1 września 2021 r. na bazie Uczelni Państwowej im. Szymona Szymonowica.

Klemens VIII, łac. Clemens VIII, właśc. Hipolit Aldobrandini, wł. Ippolito Aldobrandini (ur. 24 lutego 1536 w Fano, zm. 3 marca 1605 w Rzymie) – papież od 30 stycznia 1592 do 3 marca 1605 roku.Uniwersytet (łac. universitas magistrorum et scholarium „ogół nauczycieli i uczniów”) – najstarszy rodzaj uczelni o charakterze nietechnicznym, której celem jest przygotowanie kadr pracowników naukowych oraz kształcenie wykwalifikowanych pracowników.

Historia[ | edytuj kod]

Od założenia do likwidacji[ | edytuj kod]

Oficjalne otwarcie uczelni odbyło się 15 marca 1595 roku. Akademia Zamojska była pierwszą prywatną uczelnią w Rzeczypospolitej, w całości opłacaną przez wielkiego kanclerza, będąc symbolem potęgi i ambicji fundatora. W tym samym roku papież Klemens VIII zatwierdził powołanie Akademii w formie stosownej bulli, przy tej okazji dodając swój herb rodowy Aldobrandinich do godła Akademii. Statut Akademii zatwierdził w imieniu papieża biskup chełmski Stanisław Gomoliński.

Biblioteka Akademii Zamojskiej – założona w 1594 roku przez Jana Zamoyskiego wraz z założeniem Akademii Zamojskiej w Zamościu.Andrzej Stanisław Samborski (ur. 1958 w Zamościu) – polski agronom i geograf, doktor habilitowany nauk rolniczych, profesor uczelni w Uczelni Państwowej im. Szymona Szymonowica w Zamościu i jej rektor w kadencjach 2016–2020 i 2020–2024.

To właśnie w akcie fundacyjnym uczelni z 1600 zawarte zostały powszechnie znane słowa kanclerza Zamoyskiego: „Takie są rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”. W planach kanclerza Akademia miała być prężnym ośrodkiem kultury polskiej i katolickiej, który oddziaływałby silnie na ludność prawosławną, przeważającą w województwach południowo-wschodnich. W pierwszej dekadzie swojego istnienia (do śmierci hetmana), Akademia zdobyła sobie znaczny rozgłos nie tylko w Polsce, ale także w całej Europie. Dzięki niej Zamość na przełomie XVI i XVII wieku był jednym z głównych ośrodków myśli naukowej w Polsce. Godność kanclerza Akademii Zamojskiej przysługiwała biskupowi chełmskiemu.

Monarchia Habsburgów – nazwa określająca związek państw będących w unii personalnej, którego władca z rodziny Habsburgów był jednocześnie arcyksięciem Austrii, królem Czech, królem Węgier oraz władcą podległych im księstw. Związek istniał w latach 1526–1804. Część państw Monarchii Habsburgów należało do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a jako król Czech, władca monarchii był elektorem przy elekcji króla Niemiec (który następnie był intronizowany na Cesarza). Zazwyczaj władca Monarchii był wybierany na Cesarza Narodu Niemieckiego. Monarchia Habsburgów została przekształcona w Cesarstwo Austrii 11 sierpnia 1804, a dwa lata później dwucesarz Franciszek II Habsburg rozwiązał Święte Cesarstwo Rzymskie.William Bruce (ur. się około 1560 roku w Stanstill, w hrabstwie Caithness; zm. po 1613) – szkocki duchowny, żołnierz, dyplomata, profesor Akademii Zamojskiej. Z nieznanych powodów wcześnie opuścił Szkocję. Udał się do Francji, gdzie rozpoczął studia prawnicze. Tytuł doktora praw uzyskał w 1586 roku na uniwersytecie w Cahors. Dwa lata później został wykładowcą prawa rzymskiego w Tuluzie. Około roku 1590 wyjechał do Rzymu, gdzie przebywał do 1592 piastując jakieś stanowisko w kurii papieskiej. Z Rzymu udał się do Niemiec, gdzie w Würzburgu uzyskał katedrę prawa rzymskiego na miejscowym uniwersytecie. Zajmował ją do 1594 roku. Tam zetknął się Bruce ze studiującymi tam Polakami. Następnie udał się na Słowację, gdzie zaciągnął do walki z Turkami. Następnie udał się do Rzeczypospolitej. Tam jego opiekunem został Mikołaj Komorowski. W dwa lata po przybyciu do Rzeczypospolitej William Bruce otrzymał zaproszenie od Jana Zamoyskiego na katedrę prawa rzymskiego w nowo założonej Akademii Zamojskiej. W roku 1600 został wysłany przez Zamoyskiego do Anglii w celu uzyskania schronienia dla Zygmunta Batorego. Po powrocie wziął udział w wyprawie inflanckiej Jana Zamoyskiego, dowodząc nawet oddziałem jazdy. W 1602 roku ponownie opuścił kraj i udał się do Szkocji. Tam był z z ramienia Stuartów był negocjatorem w pertraktacjach szkocko-angielskich o unię. W 1603 roku na polecenie Jakuba I udał się do Rzeczypospolitej z misją dyplomatyczną. Następnie był doradcą posła polskiego na dworze angielskim - Stanisława Cikowskiego. Później był agentem handlowym Anglii w Elblągu. Dalsze losy nie są znane - ostatni akt jego działalności został zanotowany w 1613 roku.

Okres jej świetności przypadał na przełom XVI i XVII wieku. Później stopniowo podupadała. Ostatecznie zlikwidowana w 1784, kiedy zamieniono ją w liceum.

Ważną rolę przy tworzeniu tej akademii odegrał także poeta Szymon Szymonowic, który sprowadził tu profesorów. Na początku działalności Akademii Zamojskiej istniały trzy wydziały: filozoficzny, medyczny, prawniczy. Zajęcia prowadziło 15 profesorów, m.in. Melchior Stefanides (pierwszy rektor; logika, metafizyka, prawo), Wawrzyniec Starnigel, Adam Burski (filozof), Tomasz Drezner (prawnik), Jan Niedźwiecki-Ursinus (medyk i twórca podręcznika gramatyki łacińskiej „Methodicae grammaticae libri IV”), Maciej Jaworowski (prawo, filozofia), w późniejszym okresie także Stanisław Staszic. Wykłady odbywały się po grecku i łacińsku. Uczelnia ta, według ustaleń Jana Zamoyskiego, jej fundatora, była organizacyjnie połączona z ówczesną kolegiatą (dziś katedrą), nadzór nad nią posiadało duchowieństwo, co negatywnie wpłynęło na jej działalność. W 1600 ogłoszony został ostateczny akt fundacji akademii, opublikowano jej regulaminy wewnętrzne i program. W pierwszych latach działania Akademii Zamojskiej przewinęło się kilka ciekawych postaci, m.in. William Bruce ze Szkocji i Dominik Corvinus z Włoch.

Biskupi chełmscy – katolicka diecezja chełmska istniała od połowy XIV w. do 1805, a faktycznie do 1807 z powodu opóźnienia wykonania bulli papieskiej wywołanego wojną. I Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Jana Zamoyskiego w Zamościu – szkoła średnia, mieszcząca się od 1916 r. w gmachu zabytkowej, zbudowanej w stylu wczesnobarokowym, dawnej Akademii Zamojskiej.

W założeniach kanclerza Zamoyskiego uczelnia miała być przeznaczona głównie dla szlachty, ale wbrew intencjom fundatora jej charakter zmienił się szybko ze szlacheckiego na mieszczański. W latach 1607–1609 młodzież pochodzenia szlacheckiego stanowiła zaledwie 5% spośród 237 przybyłych wówczas studentów, zaś najliczniejszą grupą studentów byli mieszczanie.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 roku (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa Osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci). W wojnie uczestniczyło 1,7 mld ludzi, w tym 110 mln z bronią. Według różnych szacunków zginęło w niej od 50 do 78 milionów ludzi.Ogród Zoologiczny w Zamościu im. Stefana Milera – jedyny ogród zoologiczny w województwie lubelskim oraz jeden z nielicznych na wschodzie Polski. Mieści się w Zamościu niedaleko Starego Miasta. Ogród ma powierzchnię 13,8 ha z czego obszar przeznaczony dla zwiedzających to 9,5 ha. Zamieszkują go 1484 zwierzęta z 235 gatunków.

Po roku 1620 świetność uczelni zaczęła upadać, Akademia nie cieszyła się już takim prestiżem. Również ordynaci zamojscy nie przywiązywali do niej większej wagi. W kolejnym wieku, w roku 1746, przeprowadzono tu reformę, dzięki czemu sytuacja uczelni się poprawiła, ale nie na długo. Dokonano wówczas również modernizacji gmachu Akademii, w stylu późnobarokowym.

Melchior Stefanides (ur. ok. 1565, zm. 1636 we Lwowie) – doktor teologii i obojga praw, pierwszy rektor Akademii Zamojskiej, wykładał na niej logikę, metafizykę i prawo. International Standard Name Identifier (ISNI) – unikalny identyfikator służący wystandaryzowanej identyfikacji obiektów, podmiotów, autorów dzieł, utworów i publikacji.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 Zamość wraz z Akademią trafiły pod władanie austriackie. Ze względu na niski poziom nauczania i chęć wprowadzania nauczania niemieckiego (reformy józefińskie). Ostatnim rektorem uczelni był Dominik Rydulski, który zabiegał o utrzymanie uczelni u przebywającego w 1773 roku w Zamościu cesarza Józefa II. W roku 1784 działalność Akademii została zakończona. Na jej miejscu w Zamościu utworzono dwie placówki edukacyjne Gimnazjum oraz Liceum. Ta ostatnia została oddana przez cesarza pod kuratorstwo ordynata Andrzeja Zamoyskiego.

Kazimierz Lepszy (ur. 11 czerwca 1904 w Krakowie, zm. 30 maja 1964 w Krakowie) – historyk polski, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności, redaktor naczelny Polskiego Słownika Biograficznego, bezpartyjny poseł na Sejm PRL III kadencji.W Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich, barok przypada na czas kontrreformacji i długoletnich wojen. W przypadku Polski były to walki z Szwecją, Rosją, Turcją oraz powstań kozackich: Kosińskiego, Nalewajki, Chmielnickiego.

Po likwidacji[ | edytuj kod]

Po znalezieniu się Zamościa w Księstwie Warszawskim austriackie Liceum przekształcono w Szkołę Wojewódzką im. Zamoyskich, która odznaczała się wysokim poziomem. W 1811 ordynat Stanisław Kostka Zamoyski przeniósł Szkołę Wojewódzką do Szczebrzeszyna, dążąc do sprzedaży strategicznego miasta-twierdzy rządowi. Budynek zamieniono dla potrzeb wojskowych na koszary – dokonano jego przebudowy, zniknęły portale oraz arkady od strony dziedzińca. Dopiero po likwidacji twierdzy zamojskiej, w roku 1866, przywrócono tu szkołę. Do czasu II wojny światowej w dawnym gmachu Akademii znajdowało się gimnazjum, a po jego likwidacji liceum ogólnokształcące.

Library of Congress Control Number (LCCN) – numer nadawany elementom skatalogowanym przez Bibliotekę Kongresu wykorzystywany przez amerykańskie biblioteki do wyszukiwania rekordów bibliograficznych w bazach danych i zamawiania kart katalogowych w Bibliotece Kongresu lub u innych komercyjnych dostawców. Józef II Habsburg, właśc. Joseph Benedikt August Johann Anton Michael Adam (ur. 13 marca 1741 w Wiedniu, zm. 20 lutego 1790, tamże) – najstarszy syn cesarzowej Marii Teresy Habsburg i Franciszka I Lotaryńskiego, wnuk Karola VI Habsburga. Święty Cesarz Rzymski od 1764/1765 r.

Przy dawnej akademii, w roku 1919, powstał szkolny ogród zoologiczny (przyrodniczy), który stał się podstawą utworzenia obecnego zamojskiego ogrodu zoologicznego.

W budynku Akademii mieściły się: I Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana Jana Zamoyskiego w Zamościu (od 1916, pierwotnie męskie) i II Liceum Ogólnokształcące im. Marii Konopnickiej w Zamościu (1916–1965, pierwotnie żeńskie) oraz Szkoła Rzemieślniczo–Przemysłowa im. Tadeusza Kościuszki w Zamościu (1919–1940) i rektorat Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Szymona Szymonowica w Zamościu (2005–2013).

Jerzy Antoni Kowalczyk (ur. 3 sierpnia 1930 w Goraju, zm. 4 października 2018 w Warszawie) – polski historyk sztuki, profesor doktor habilitowany specjalizujący się w historii sztuki nowożytnej, badacz dziejów Zamościa. Szymon Szymonowic herbu Kościesza, inna forma nazwiska: Simon Simonides Bendoński, (ur. 24 października 1558 we Lwowie, zm. 5 maja 1629 w Czernięcinie pod Zamościem) – polski humanista i poeta okresu renesansu, pochodzenia ormiańskiego. Stworzył polską nazwę gatunku - sielanka.

Reaktywacja[ | edytuj kod]

Na mocy ustawy podpisanej przez prezydenta Andrzeja Dudę dnia 1 września 2021 utworzono uczelnię publiczną o nazwie Akademia Zamojska na bazie istniejącej wcześniej Uczelni Państwowej im. Szymona Szymonowica w Zamościu. Ustawa spotkała się z krytyką rektora Andrzeja Samborskiego oraz Senatu oraz jako naruszająca autonomię uczelni. Minister edukacji i nauki Przemysław Czarnek na rektora nowej Akademii wyznaczył Pawła Skrzydlewskiego.

Jan Sariusz Zamoyski (Jan Zamojski) herbu Jelita (ur. 19 marca 1542, zm. 3 czerwca 1605) – polski szlachcic, magnat, sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578 i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od roku 1581. Generalny starosta krakowski w latach 1580-1585, starosta bełski, międzyrzecki, krzeszowski, knyszyński, tykociński i dorpacki. Doradca króla Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Główny przeciwnik sukcesora po Batorym, Zygmunta III Wazy. Humanista-mecenas, filolog i mówca.Szczebrzeszyn – miasto w województwie lubelskim, w powiecie zamojskim, nad rzeką Wieprz, 5294 mieszkańców (stan na rok 2011). Niegdyś gród obronny na trakcie kijowskim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. zamojskiego.


Podstrony: 1 [2] [3]




Warto wiedzieć że... beta

WorldCat – katalog rozproszony łączący zbiory 71 000 bibliotek ze 112 krajów, które są uczestnikami serwisu Online Computer Library Center. Katalog jest tworzony i prowadzony przez biblioteki, których zbiory są w nim ujęte.
Jan Jakub Zamoyski zwany Łaskawym herbu Jelita (ur. 22 lipca 1716 – zm. 10 lutego 1790) – wojewoda podolski od 1770, starosta lubelski i rostocki, IX Ordynat Ordynacji Zamojskiej.
Virtual International Authority File (VIAF) – międzynarodowa kartoteka haseł wzorcowych. Jej celem jest ujednolicenie zapisu nazw osobowych (haseł), dlatego zbiera z bibliotek z całego świata – ich różne wersje i prezentuje je razem, pod jednym, unikatowym identyfikatorem numerycznym. Pozwala to obniżyć koszty i zwiększyć użyteczność danych gromadzonych przez biblioteki. Informacje po dopasowaniu i połączaniu są udostępniane online bibliotekom na całym świecie.
Reformy józefińskie – reformy administracyjne, kościelne, sądownicze, społeczne, agrarne, szkolne i wojskowe, wprowadzone w Austrii w latach 1780–1790 przez cesarza Józefa II Habsburga.
Płycina – cienka deseczka w okładzinach ścian (boazeriach), wypełnienie lub okładzina skrzydła drzwi. Także pole o dowolnym kształcie (najczęściej spotykane są prostokątne) w ścianie, cokole, płaszczyźnie pilastra, często wgłębione, obramowane, gładkie lub wypełnione dekoracją.
Dominik Jan Rydulski (ur. ok. 1718 prawdopodobnie w okolicach Lublina, zm. 1795 w Zamościu) – polski duchowny katolicki, profesor i ostatni rektor Akademii Zamojskiej.
Przemysław Czarnek (ur. 11 czerwca 1977 w Kole) – polski prawnik, doktor habilitowany nauk prawnych, nauczyciel akademicki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, od 2015 wojewoda lubelski.

Reklama