Abu al-Chajr-chan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Abu al-Chajr-chan (albo Abu al-Chajr, Abu'l-Chajr) (ur. 1412, zm. 1468) – chan Uzbeków z dynastii Szejbanidów, panujący w latach 1428–1468.

Chorezm – historyczna kraina nad dolną Amu-darią, obejmująca obszar dzisiejszego Uzbekistanu, Turkmenistanu i Iranu.Samarkanda (uzbec. Samarqand, tadżyc. Самарқанд, pers. سمرقند, ros. Самарканд) – miasto w Uzbekistanie, w Azji Środkowej, ok. 353 tys. mieszkańców (2008). Czwarte pod względem ludności miasto Uzbekistanu i stolica wilajetu samarkandzkiego. Ważny ośrodek przemysłowy i naukowy (6 szkół wyższych). W 2001 roku miasto zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

W chwili jego narodzin ułus Szejbanidów był podzielony pomiędzy liczne oddzielne księstwa. W 1427 w bitwie ze zbuntowanymi emirami zginął Jumaduk-chan, któremu Abu al-Chajr podlegał. Jako członek jego klanu dowodził on w niej lewym skrzydłem jego armii i w wyniku klęski dostał się do niewoli, ale później go zwolniono. W następnym roku, przy poparciu liderów głównych uzbeckich plemion i naczelnika ułusu Mangitów Wakkasa Bija Abu al-Chajr został obwołany chanem w mieście Tura w zachodniej Syberii, które pozostało jego miejscem letniego obozowania, czyli sezonową stolicą, aż do 1446. W ciągu następnych czterech lat Abu al-Chajr rozciągnął swoją władzę nad większością ułusu Szejbanidów.

Syr-daria (w starożytności Jaksartes) – rzeka w Uzbekistanie, Tadżykistanie i Kazachstanie. Długość 2212 km, powierzchnia dorzecza 219 tys. km².Chan – głowa chanatu, tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej i Europy Wschodniej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich.

Zimą 1430/1431 Abu al-Chajr zaatakował Chorezm, należący do Szahrocha (1405–1447), syna Timura. Rozpoczął jednak okupację jedynie północnej części Chorezmu, która niegdyś wchodziła w skład ułusu Dżocziego. Żądając kapitulacji od gubernatora Urgenczu miał podobno twierdzić, że powinien on należeć do potomków Dżocziego. Gubernator uciekł na południe, zaś Urgencz został splądrowany przez Uzbeków. Latem 1431 Uzbecy opuścili jednak Chorezm, podobno z powodu nadmiernych upałów i wybuchu zarazy. Innym powodem mogło być jednak zagrożenie ze strony Dżoczydów z Astrachania, Ahmada-chana i Muhammada-chana, których ostatecznie Abu al-Chajr pokonał jeszcze w tym samym roku. W 1435/1436 Abu al-Chajr ponownie zaatakował i splądrował Chorezm. W 1440/1441 grupa Uzbeków, być może niepodlegająca Abu al-Chajrowi, napadła na Astarabad. W rezultacie Szahroch musiał utrzymywać silne oddziały wojskowe w celu obrony regionu. W 1446 Abu al-Chajr podbił tereny w środkowym biegu Syr-Darii, wraz z kilkoma miastami stanowiącymi ważne ośrodki handlu Złotej Ordy z Turkiestanem. Jedno z nich, Sygnak, stało się jego stolicą, a tym samym granica pomiędzy Uzbekami i terytorium Timurydów przesunęła się na północ od miasta Turkiestan.

Herat (perski: هرات) – miasto w zachodnim Afganistanie, w prowincji Herat. Położony w urodzajnej dolinie rzeki Hari Rod, wypływającej z gór centralnego Afganistanu do pustyni Kara-kum w Turkmenistanie. Jest trzecim co do wielkości miastem Afganistanu, ważnym ośrodkiem handlowym (znanym z produkcji wina) i komunikacyjnym. Szacowana liczba mieszkańców w roku 2015 wyniosła około 808 tys. Mieszkańcy to głównie Tadżycy. Drugą pod względem liczebności grupą etniczną są Pasztuni. Dżoczi (mong.: Jöji Xaan, tur: Joci Han; ok. 1181-1227) – pierwszy syn Czyngis-chana, brat Czagataja, Ugedeja i Tołuja. Od Dżocziego wywodzą się władcy Złotej Ordy oraz państw powstałych po jej rozpadzie, a także pierwsi władcy Kazachów i Uzbeków.

Po śmierci Szahrocha w 1447 Abu al-Chajr skorzystał z tego że jego syn, Uług Beg (1447–1449), walczył z innymi Timurydami o Herat i zaatakował Mawarannahr, plądrując okolicę samej Samarkandy, której jednak nie zdobył. Latem 1451 timurydzki książę Abu Sa’id (1451–1469), który powstał przeciwko wnukowi Szahrocha, Abdollahowi (1450–1451), poprosił Abu al-Chajra o pomoc. W bitwie w pobliżu Samarkandy w tym samym roku mniej liczne oddziały Uzbeków i Abu Sa’ida pokonały armię Abdollaha, który zginął. Abu Sa’id zajął miasto, nie wpuścił jednak do niego Uzbeków, których wynagrodził drogimi prezentami. Córka Uług Bega Rabi'a Sultan Begum poślubiła Abu al-Chajra i Uzbecy wrócili na stepy. Ich chan interweniował w waśnie pomiędzy Timurydami jeszcze tylko raz, w roku 1460, kiedy wysłał oddziały na pomoc zbuntowanemu przeciwko Abu Sa’idowi wnukowi Uług Bega Mohammadowi Dżuki Mirze. Przysłani mu Uzbecy zajęli się jednak głównie plądrowaniem i opuszczony przez nich Mohammad musiał się poddać.

Azja Środkowa, Azja Centralna – region o nie w pełni zdefiniowanych granicach, w swej swej najpopularniejszej definicji graniczący od zachodu z Morzem Kaspijskim, od wschodu z Chińską Republiką Ludową, od południa z Afganistanem a od północy z Rosją. Region ten obejmuje pięć państw, byłych członków ZSRR, tzw. „stanów” co nawiązuje do obecności w nazwie wszystkich pięciu poradzieckich republik perskiego sufiksu „-stan” oznaczającego „kraj”. Są to: Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Tadżykistan.Timur Chromy (ur. 9 kwietnia 1336 w Chodża Ilgar koło Keszu (Shahrisabz), zm. 18 lutego 1405 w Otrarze) – znany również jako Tamerlan i Timur Lenk (od Tīmūr-e Lang – Timur Kulawy), założyciel dynastii Timurydów, panujący w latach 1370-1405, zdobywca większości Azji Środkowej, Iranu, Iraku i Zakaukazia.

Około 1457 Abu al-Chajr doznał poważnej klęski z rąk Ojratów, atakujących kipczackie stepy z rejonu rzeki Czu. Po pokonaniu go w bitwie w pobliżu Sygnaku zmusili go oni do ucieczki do jego stolicy, a następnie spustoszyli posiadłości zarówno jego, jak i Timurydów. Około 1465/1466 Keraj i Dżanibek, dwóch potomków Ordy, syna Dżocziego, odłączyło się od Abu al-Chajra wraz z podległymi im ludźmi, by w przyszłości dać początek Kazachom (to jest „uciekinierom”). W 1468 do obozu Abu al-Chajra przybył kolejny Timuryda, Hosejn Bajghara (1469 – 1506), który prosił go o wsparcie przeciwko Abu Sa’idowi. Chan rozkazał armii wymarsz, ale poważnie chory zmarł przed jej wyruszeniem wskutek paraliżu. Inne wersje mówią o tym, że miał on umrzeć w trakcie wyprawy na Mogolistan, albo zabity przez spokrewnionych z nim Kazachów. W każdym razie jego śmierć nastąpiła w 1468.

Ułus (ros.: улус; j. jakucki: улуус) – pierwotnie z tur. plemię, lud – ogół ludności u koczowników tureckich i mongolskich podporządkowanej jednemu władcy (kagan, chan), następnie jednostka organizacyjna, społeczna i terytorialna koczowników plemion w środkowej Azji i Syberii.Jean-Paul Roux (ur. 5 stycznia 1925 w Paryżu, zm. 29 czerwca 2009 roku w Saint-Germain-en-Laye) – francuski historyk, mediewista, orientalista, turkolog.

Po śmierci Abu al-Chajra jego państwo rozpadło się, jednak jego wnuk, Muhammad Szejbani (1500–1510), stając na czele Uzbeków podbił niemal cały Turkiestan. Tym samym Abu al-Chajr jawi się jako ważna postać, której działania zapoczątkowały łańcuch wydarzeń prowadzących do przemieszczenia się Uzbeków na tereny Azji Środkowej i powstania dzisiejszego Uzbekistanu.

Uług Beg, Uługh Bek (właśc. Muhammad Taragaj, ur. 22 marca 1394, zm. 27 października 1449) – sułtan z dynastii Timurydów, syn Szahrucha, wnuk Timura. W 1409 został namiestnikiem Samarkandy, a w 1447 najwyższym władcą Timurydów. Zginął zamordowany przez własnego syna Abd al-Latifa podczas walk dynastycznych.Bobodżan Gafurowicz Gafurow (ros. Бободжан Гафурович Гафуров, ur. 18 grudnia 1908 w Ispisar k. Chodżentu, zm. 12 lipca 1977 w Duszanbe) - tadżycki historyk, publicysta i polityk Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.

Przypisy[ | edytuj kod]

  1. Jean-Paul Roux: Historia Turków, Wydawnictwo Marabut, Gdańsk, 2003, s. 210.
  2. Y. Bregel: ABU’L-ḴAYR KHAN (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 21 lutego 2020].

Bibliografia[ | edytuj kod]

  • Y. Bregel: ABU’L-ḴAYR KHAN (ang.). Encyclopaedia Iranica. [dostęp 21 lutego 2020].
  • Bobodżan Gafurow: Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1978.
  • Jean-Paul Roux, Historia Turków, Krystyna J Dąbrowska (tłum.), Dariusz Kołodziejczyk, Gdańsk: Wydawnictwo Marabut, 2003, ISBN 83-916989-7-1, OCLC 749497079.
  • Bogdan Składanek, Historia Persji. Tom II, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, 2003, ISBN 83-88938-32-0, OCLC 749417040.
  • Złota Orda (mong. Алтан Ордын улс tatar. Алтын Урда) – historyczne państwo mongolskie, założone ok. 1240 r. w zachodniej części imperium Czyngis-chana przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraj Batu.Urgencz (uzb.: Urganch, uzb. cyr.: Урганч; ros.: Ургенч, Urgiencz) – miasto w południowo-środkowym Uzbekistanie, w dolinie Amu-darii, nad kanałem Shovot, siedziba administracyjna wilajetu chorezmijskiego. W 1989 roku liczyło ok. 126 tys. mieszkańców. Ośrodek przemysłu maszynowego, włókienniczego, jedwabniczego, odzieżowego, spożywczego i materiałów budowlanych. W mieście działa instytut pedagogiczny oraz teatr.




    Warto wiedzieć że... beta

    Turkiestan (kaz. Türkistan, per. Hazrat-e Turkistān) – miasto w południowym Kazachstanie w obwodzie południowokazachstańskim; w Azji Środkowej. Ludność: 81 tys. mieszkańców. Rozwinięty przemysł oczyszczania bawełny. Zachowane zabytki architektury z XII w. Nazwa miasta w języku perskim znaczy dosłownie "Błogosławiony z Turkiestanu" i odnosi się do grobowca sufickiego świętego Chodży Ahmada Jasawiego, wzniesionego za panowania Timura w latach 1389–1399.
    Uzbekistan (uzb. Oʻzbekiston, Republika Uzbekistanu – Oʻzbekiston Respublikasi) – państwo położone w Azji Środkowej, członek Wspólnoty Niepodległych Państw. Jest krajem podwójnie śródlądowym.
    Orda Nogajska – konfederacja tureckich plemion koczowniczych powstała na Stepie Pontyjskim. W jej skład wchodziły terytoria pomiędzy Wołgą, Irtyszem, Morzem Kaspijskim i Morzem Aralskim. Nazwa pochodzi od imienia wybitnego wodza tatarskiego - Nogaja. Została utworzona przez Edygeja po uniezależnieniu się od Złotej Ordy około 1390 roku.
    Syberia (ros. Сибирь, Sibir’) – kraina geograficzna w północnej Azji, wchodząca w skład Rosji, położona między Uralem na zachodzie, Oceanem Arktycznym na północy, działem wód zlewisk Oceanu Arktycznego i Spokojnego na wschodzie, oraz stepami Kazachstanu i Mongolii na południu. W ujęciu historycznym (oraz potocznym w Rosji) do Syberii należy również rosyjski Daleki Wschód.
    Uzbecy – najliczniejszy naród Azji Środkowej zamieszkujący Uzbekistan, a także sąsiednie państwa Afganistan, Tadżykistan, Kirgistan, Turkmenistan i Kazachstan oraz chiński region autonomiczny Sinciang. Dominującą religią jest islam. Główne zajęcia to rolnictwo, handel, rzemiosło oraz hodowla zwierząt.
    Tura (ros.: Тура) – według podziału administracyjno-terytorialnego jest to osiedle typu miejskiego zaliczane do kategorii miejscowości miejskich, lecz według podziału municypalnego jest to jednostka municypalna zaliczana do kategorii wiejskich, ale nosząca nazwę "osiedle typu miejskiego Tura". Tura leży w Rosji, w centralnej części Syberii, ośrodek administracyjny rejonu ewenkijskiego Kraju Krasnojarskiego (dawnego Ewenkijskiego Okręgu Autonomicznego). Do 1 stycznia 2007 roku była ośrodkiem administracyjnym Ewenkijskiego Okręgu Autonomicznego (oraz wchodzącego do jego składu rejonu ilimpijskiego); po likwidacji Ewenkijskiego Okręgu Autonomicznego wszystkie trzy rejony w składzie dawnego Okręgu były scalone do jednego rejonu ewenkijskiego obejmującego cały teren dawnego Okręgu.
    Szejbanidzi - dynastia pochodzenia mongolskiego, później jednak sturkizowana, rządząca na terenie północno-zachodniej Syberii do roku 1598, a od drugiej ćwierci XV wieku także w różnych regionach Azji Środkowej, aż do końca XVII wieku.

    Reklama