• Artykuły
  • Forum
  • Ciekawostki
  • Encyklopedia
  • Zarodnia

    Przeczytaj także...
    Sporofit – diploidalne stadium w przemianie pokoleń roślin i glonów. W stadium sporofitu zachodzi proces mejozy, w wyniku której powstają zarodniki (mikrospory).Diploid (z gr. διπλος – podwójny) – komórka zawierająca po dwa chromosomy danego typu. Ta sama informacja jest przechowywana w dwóch miejscach, co ma znaczenie na przykład przy mutacjach.
    Wątrobowce (Marchantiophyta syn. Hepaticophyta) – gromada roślin, dawniej sytuowana jako klasa w gromadzie mszaków. Należą tu drobne rośliny, u których pokoleniem dominującym jest gametofit posiadający pojedynczy (haploidalny) zestaw chromosomów. Do gromady tej zalicza się ok. 8 tysięcy gatunków.

    Zarodnia (sporangium, mn. sporangia) – organ rozmnażania bezpłciowego roślin zarodnikowych i grzybów. Ma postać zamkniętego tworu, wewnątrz którego powstają komórki rozrodczehaploidalne zarodniki. U plechowców zarodnie są pojedynczą komórką, a powstające w ich wnętrzu zarodniki nazywane są endosporami. W niektórych grupach organizmów (np. u grzybów podstawczaków) jednokomórkowe zarodnie tworzą wypustki do których przechodzą zarodniki (uzyskują w ten sposób podwójną ścianę) zwane egzosporami. W zależności od tego czy w zarodni podział komórki jest mitotyczny czy mejotyczny powstają odpowiednio mitospory i mejospory. U mszaków i paprotników zarodnie są wielokomórkowe i mają złożoną budowę. W ich wnętrzu powstają mejospory.

    Porybliny, poryblinowce (Isoetales Prantl, 1874) - monotypowy rząd roślin z klasy widłaków różnozarodnikowych, zawierający jedną rodzinę poryblinowatych (Isoetaceae Rchb., 1828). Żyją w wodzie. Występuje około 140 gatunków. Są to rośliny dwupienne.Gametofit (z gr. gaméō – zawieram małżeństwo, phytón – roślina) – haploidalne stadium przemiany pokoleń roślin i protistów roślinopodobnych. W dawniejszych ujęciach gametofitem nazywano również analogiczne stadium u grzybów. Nazwę zawdzięcza temu, że daje początek gametom roślinnym w wyniku podziału mitotycznego. Sam gametofit powstaje w wyniku podziału mejotycznego wyspecjalizowanych komórek sporofitu nazywanych zarodnikotwórczymi (archesporami, komórkami sporogennymi lub merystem archesporialnym) i trwa do momentu fuzji gamet. Początkowo gametofity stanowią jednokomórkowe, haploidalne zarodniki. W wyniku kolejnych podziałów mitotycznych rozwijają się wielokomórkowe gametofity o różnej budowie w różnych grupach systematycznych roślin. Dojrzałe gametofity wytwarzają gametangia męskie (plemnie, anterydia), w których powstają plemniki i gametangia żeńskie (rodnie, archegonia) wytwarzające pojedyncze komórki jajowe. U większości roślin lądowych gametofit jest silnie zredukowany i całkowicie lub częściowo zależny od sporofitu ponieważ nie jest w stanie żyć bez dostarczanej do niego wody i substancji odżywczych. Wyjątek stanowią mszaki, u których pokolenie gametofitu dominuje nad sporofitem.

    Zarodnie jednokomórkowe[]

    Wyspecjalizowane komórki, które w wyniku podziałów wewnętrznych tworzą różnorodne typy zarodników charakterystyczne są dla różnych grup systematycznych organizmów klasyfikowanych niegdyś zbiorczo do glonów i grzybów. U wielu glonów zarodnie, zwane też sporogoniami, powstają w wyniku przekształcenia komórek pełniących wcześniej funkcje wegetatywne. Po podziale protoplastu powstają zarodniki nieruchome (aplanospory) lub ruchome – zaopatrzone w wici (pływki, zoospory).

    Kłos zarodnionośny, kłos zarodniowy, sporofilostan, strobil, strobila – gęste skupienie drobnych liści zarodniowych (sporofilów) na szczycie pędów, mające postać szyszkowatego kłosa. Występuje u skrzypów, widłaków, niektórych paproci, sagowców. W kłosie zarodnionośnym znajdują się zarodnie wytwarzające zarodniki. U niektórych skrzypów kłosy zarodnionośne występują na wyspecjalizowanych pędach zarodnionośnych, u pozostałych roślin kłosy wyrastają na pędach pełniących równocześnie funkcje asymilacyjne. U niektórych gatunków, jak np. u widłaka goździstego sporofilostany są wyraźnie wyodrębnione, a u innych, jak np. u widliczki ostrozębnej, słabo odróżniają się od pędów płonnych. W niektórych przypadkach wyróżnia się makrostrobile (żeńskie), produkujące jedynie makrospory (zarodniki żeńskie) oraz mikrostrobile (męskie), produkujące jedynie mikrospory (zarodniki męskie).Mchy (Bryophyta) – gromada roślin telomowych obejmująca małe, osiągające od 1 do 10 cm wysokości organizmy, przeważnie żyjące skupiskowo w ocienionych i wilgotnych miejscach. Nie wykształcają one prawdziwych liści, łodyg czy korzeni, zamiast nich posiadają listki (mikrofile), łodyżki oraz chwytniki, spełniające podobne funkcje, lecz mające odmienną budowę. W rozwoju mchów wyróżnia się dwa następujące po sobie pokolenia: płciowe (gametofit) wytwarzające gametangia (plemnie i rodnie) oraz bezpłciowe (sporofit) wytwarzające zarodniki.

    Zarodnie wielokomórkowe[]

    Wrzecionowate zarodnie u glewika Anthoceros

    U mszaków zarodnia zwana jest często puszką i sporogonem, powstaje pojedynczo na szczycie sporofitu. U zarodnikowych roślin naczyniowych (tj. widłaków i monilofitów) zarodnie występują w większej liczbie na pędzie, tworząc wyspecjalizowane organy (kłosy zarodnionośne i kupki zarodni). Zarodnie wielkomórkowe powstają w pokoleniu diploidalnym (na sporoficie) i w trakcie tworzenia zarodników, komórki tkanki zarodnikotwórczej (archespor) ulegają podziałowi mejotycznemu dzięki czemu powstające zarodniki są haploidalne (mejospory).

    Paprotniki (Pteridophyta) – historyczny takson w randze gromady (typu), który stosowany był w dawnych systemach klasyfikacyjnych roślin naczyniowych. Paprotniki wyróżnione były w systemie Augusta Wilhelma Eichlera z 1883, Adolfa Englera z 1892, po raz ostatni wymieniane były jako takson w latach 90. XX wieku (wznawiany podręcznik botaniki Strasburgera z 1991). Spośród roślin współczesnych do grupy tej zaliczano widłaki, skrzypy, psylotowe i paprocie. Obecnie wiadomo, że grupa ta w takim ujęciu ma charakter parafiletyczny. W miejsce dawnych paprotników wyróżnia się odrębne ww. linie rozwojowe roślin, opisywane zwykle w randze gromad, podgromad lub klas. Nazwa "paprotniki" stosowana jest często zwyczajowo, a nie taksonomicznie, w podobnym jak niegdyś znaczeniu, w odniesieniu do roślin zarodnikowych, u których pokoleniem dominującym jest sporofit i które osiągnęły podobnie wysoki poziom budowy i rozwoju.Epiderma, skórka – w szerokim znaczeniu jest to tkanka roślinna okrywająca, obejmująca zarówno powierzchniową warstwę komórek pędu, jak i korzenia. W ściślejszym znaczeniu epiderma definiowana jest jako skórka pędu roślin naczyniowych – powierzchniowa powłoka łodygi, liści i organów generatywnych, podczas gdy skórkę korzenia nazywa się ryzodermą (epiblemą). Skórka wyróżniana jest także w budowie różnych części różnych pokoleń mszaków. Tworzy ją warstwa ściśle do siebie przylegających żywych komórek pozbawionych chloroplastów. Najczęściej jest to pojedyncza warstwa komórek. U roślin magazynujących wodę epiderma jest wielowarstwowa. W tym przypadku wierzchnia warstwa komórek zapewnia ochronę organu, a kolejne warstwy magazynują wodę tworząc tkankę wodną.
    Glewiki Zarodnia jest walcowata z wielowarstwową ścianą komórkową, od zewnątrz z epidermą z aparatami szparkowymi, poza tym także z miękiszem asymilacyjnym. Przez jej środek biegnie kolumna zbudowana z 16 szeregów komórek. Zarodnia powstaje sukcesywnie u swej nasady, tak że w swej górnej części zawiera dojrzałe i wysypujące się zarodniki, podczas gdy w dole wciąż następują podziały komórek. Obok zarodników powstają sprężyce, ale te wykształcone są szczątkowo i dlatego określane są także mianem „pseudosprężyc”. Zarodnia otwiera się od góry ku dołowi dwiema klapami, często spiralnie skręconymi. Od dołu zarodnia otoczona jest okrywą zwaną perychecjum tworzoną przez gametofit. Wątrobowce Zarodnia jest kulista, owalna lub walcowata. Osadzona jest na szerokiej stopie. Długi czas rozwija się w obrębie ścian rodni. W trakcie rozwoju dzielące się komórki tworzą dwie warstwy – zewnętrzną zwaną amfitecjum i wewnętrzną zwaną endotecjum. Z tej pierwszej powstaje ściana zarodni, z drugiej – tkanka zarodnikotwórcza (archespor). W miarę dojrzewania zarodni wydłuża się gałąź boczna gametofitu, na której rozwija się sporofit. Powiększająca się zarodnia rozrywa ścianki rodni, które pozostają u jej nasady w formie postrzępionego kołnierza zwanego pochewką (vaginula). Ściany dojrzałej zarodni są zwykle brązowe lub czarne, rzadko żółte. Charakterystyczną cechą taksonomiczną jest budowa ścian zarodni. U jednych grup (porostnicowce Marchantiales) ściany są jednowarstwowe, u innych wielowarstwowe o swoistych zgrubieniach widocznych na ściankach od zewnątrz i wewnątrz puszki. Wielokomórkowe ściany od zewnątrz okryte są epidermą zawierająca liczne, prymitywne aparaty szparkowe. Zarodnia otwiera się u wątrobowców w różny sposób. U niektórych dojrzała puszka wydłuża się, wewnątrz wzrasta ciśnienie i w efekcie następuje odrzucenie wieczka, a znajdujące się wewnątrz zarodniki wyrzucane są na odległość ok. 10 cm. Zwykle jednak puszka pęka 4 klapami, czasem ściany jednokomórkowe ulegają resorpcji i po prostu rozpadają się. Puszka zarodni wątrobowców zawiera od kilkuset do miliona zarodników oraz wymieszane z nimi sprężyce.
    Okryte czepkami zarodnie mchu Pogonatum urnigerum
    Mchy Zarodnia ma bardzo zmienny kształt – kulisty, jajowaty, gruszkowaty, wybrzuszony jednostronnie itp., może być wyprostowana lub zgięta oraz różnie wybarwiona, przy czym zwykle w miarę dojrzewania zmienia kolor od zielonej poprzez żółta do czerwonej. U niektórych rodzajów (np. płonnik Polytrichum) u nasady zarodni wykształca się szyja (apophis, collum) łącząca zarodnię z setą sporofitu. Zewnętrzna część puszki zarodni powstaje z amfitecjum, podczas gdy z endotecjum powstaje kolumienka oraz archespor. Zarodnia przykryta jest wieczkiem (operculum) przyjmującym różne kształty w różnych grupach systematycznych. Wieczko odpada, gdy wewnątrz zarodni dojrzeją zarodniki. W odrzuceniu wieczka bierze udział pierścień (annulus). Zarodnia nierzadko okryta jest czepkiem (calyptra) powstającym z górnej części rodni oderwanej od gametofitu podczas wzrostu sporofitu.
    Kłosy zarodnionośne widlicza spłaszczonego (widłaki)
    Widłaki Zarodnie rozwijają się zazwyczaj pojedynczo na brzusznej (przyosiowej) stronie liści, u ich nasady ewentualnie wyrastają na osi kłosa zarodnionośnego w pobliżu nasady liścia. Liście płodne, na których rozwijają się zarodnie nazywane są sporofilami. Liście te bywają tak odmienne od liści wegetatywnych, że tworzą wyraźnie wyodrębniające się kłosy zarodnionośne. Same zarodnie mają kształt nerkowaty. Powstają w wyniku podziałów komórek prowadzących najpierw do utworzenia dwóch warstw. Z zewnętrznej powstaje ściana zarodni, w tym także tzw. stomium, czyli poprzeczny pas komórek, których ściany ulegają rozerwaniu po dojrzeniu zarodni. Wewnątrz powstaje tkanka zarodnikotwórcza, w której większość komórek tworzy komórki macierzyste zarodników, które po podziale mejotycznym tworzą haploidalne tetrady rozpadające się na zarodniki. U widłaków różnozarodnikowych (widliczkowców i poryblinowców) wyróżnia się dwa typy zarodni: makro- i mikrosporangia. W pierwszych z pojedynczych komórek macierzystych powstają nieliczne makrospory (kilka u widliczkowców, do kilkuset u poryblinowców), w drugich powstają bardzo liczne mikrospory (nawet do miliona zarodników w jednej zarodni). U poryblinowców zarodnie osiągają okazałe rozmiary (do 7 mm długości), są elipsoidalne i zagłębione w tkance sporofila, przynajmniej częściowo osłonięte są też przez fałd utworzony z tkanek liścia.
    Tarczkowate sporangiofory skrzypu z workowatymi zarodniami pod spodem
    Skrzypy Workowate zarodnie skupione są w tarczowatych sporofilach zawnych sporangioforami. U dawniejszych przedstawicieli na jednym sporofilu znajdowały się 4 zarodnie, w ciągu rozwoju tej grupy liczba zarodni rosła osiągając 12. Zarodnie otoczone są jednowarstwową ścianką otwierającą się podłużną szczeliną w stronę trzonka. Wewnątrz zarodni znajdują się jednakowe, kuliste zarodniki z dwiema elaterami (sprężycami). Sporangiofory wyrastają okółkowe skupione na szczycie pędów w kłosach zarodnionośnych. U przedstawicieli tej grupy z okresu karbońskiego w kłosie znajdowały się okółki łusek płonnych.


    Protoplast – aktywna metabolicznie część komórki bakterii, grzyba lub rośliny czyli część komórki bez ściany komórkowej. Protoplasty sztucznie uzyskiwane w wyniku trawienia ściany komórkowej enzymami mają kształt kulisty lub zbliżony i pozostają zdolne do życia i stanowią ważny obiekt badań cytologicznych. Protoplasty są zdolne do regeneracji ściany komórkowej i fuzji, przy czym są w stanie tworzyć mieszańce somatyczne między gatunkami niespokrewnionymi (np. protoplast marchwi zwyczajnej z limfocytem ludzkim).Monilofity (Monilophyta Cantino & Donoghue 2007) – klad obejmujący niemal wszystkie rośliny zarodnikowe określane dawniej mianem paprotników z wyjątkiem wcześniej oddzielonej linii rozwojowej widłaków. Grupa siostrzana dla roślin nasiennych. Obejmuje pochodzące od wspólnego przodka rośliny, których pozycję filogenetyczną i podział na główne linie rozwojowe przedstawia poniższy kladogram:

    Przypisy

    1. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1024. ISBN 83-214-1305-6.
    2. Joanna Zofia Kadłubowska: Zarys algologii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 65-75.
    3. Jadwiga Mickiewicz, Dygna Sobotka: Zarys briologii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
    4. Z. Podbielkowski, I. Rejment-Grochowska, A. Skirgiełło: Rośliny zarodnikowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986. ISBN 83-01-04394-6.
    5. Władysław Koła, Turzańska Magdalena: Wątrobowce (Hepaticopsida) i glewiki (Anthocerophytina). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1995, s. 13-14. ISBN 83-229-1325-7.
    Miękisz asymilacyjny, miękisz zieleniowy, chlorenchyma – tkanka roślinna, wyspecjalizowany miękisz, złożony z komórek zawierających liczne soczewkowate chloroplasty. Jest tkanką żywą. Zachodzi w nim proces fotosyntezy. Występuje głównie w liściach i młodych łodygach.Makrospora (megaspora) – zarodnik, z którego rozwija się gametofit żeński (produkujący komórki jajowe). Makrospory wytwarzane są w makrosporangiach na sporoficie. Występują u roślin różnozarodnikowych (wymarłe gatunki skrzypowych, niektóre widłaki i paprocie oraz wszystkie rośliny nasienne).



    w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

    Warto wiedzieć że... beta

    Sporofil (gr. spóros = nasienie + phýllon = liść), liść zarodnionośny – liść, na którym tworzą zarodnie z haploidalnymi zarodnikami u widłaków, skrzypów i niektórych paproci. Sporofile mogą występować pojedynczo lub zebrane w kłosy zarodnionośne.
    Rośliny zarodnikowe (Cryptogamae) - termin zwyczajowy, wywodzący się ze starych poglądów na systematykę botaniczną, według których rośliny zarodnikowe należą do organowców (obok roślin nasiennych) lub do roślin jako dział równoważny roślinom nasiennym. Formalnie grupa ta nigdy nie była traktowana jako takson w ścisłym tego pojęcia znaczeniu, lecz była zgrupowaniem różnych taksonów, których jedyną cechą wspólną była odmienność od nasiennych, na których skupiała się główna uwaga botaników.
    Widlicz spłaszczony, widłak spłaszczony, zeglej spłaszczony (Diphasiastrum complanatum) – gatunek byliny należący do rodziny widłakowatych. Występuje w środkowej i północnej Europie, w północnej i zachodniej Ameryce Północnej, w Małej Azji i niektórych innych rejonach Azji. W Polsce na całym terenie, ale jest rośliną rzadką, szczególnie na nizinach.
    Pływka, zoospora, planospora – zarodnik wytwarzany w procesie rozmnażania bezpłciowego występujący u śluzowców (u których nazywany jest myksomonadą), niektórych glonów i grzybów. Najczęściej jest to haploidalna komórka zdolna do poruszania się w wodzie za pomocą wici lub rzęsek. Tworzona jest w zarodniach pływkowych (zoosporangiach).
    Egzospory – rodzaj zarodników wytwarzanych na zewnątrz komórki macierzystej poprzez odcinanie ich sukcesywnie na końcach tej komórki.
    Zarodnik, spora – termin stosowany w botanice, mykologii i mikrobiologii w odniesieniu do komórki służącej do rozmnażania protistów, roślin (mszaki, paprotniki) i grzybów. Zarówno termin „zarodnik” jak i „spora” są stare – pochodzą z czasów, gdy nie znano jeszcze dokładnie procesów rozmnażania tych grup organizmów, stąd też też używane są zarówno do określania komórek służących do rozmnażania bezpłciowego, jak i płciowego.
    Widłaki, widłakowe (Lycopodiophyta) – gromada roślin naczyniowych licząca współcześnie około 1100–1200 gatunków. Cechują się przewagą sporofitu nad gametofitem, pokryciem łodyg drobnymi liśćmi (mikrofilami) oraz umieszczeniem zarodni produkujących mejospory na górnej stronie liści lub też w kącie tych liści.

    Reklama